مکه و مدینه نسخه متنی

اینجــــا یک کتابخانه دیجیتالی است

با بیش از 100000 منبع الکترونیکی رایگان به زبان فارسی ، عربی و انگلیسی

مکه و مدینه - نسخه متنی

ع‍ب‍ی‍دال‍ل‍ه‌ م‍ح‍م‍دام‍ی‍ن‌ ک‍ردی‌؛ ت‍رج‍م‍ه:‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ص‍اب‍ری

نمايش فراداده ، افزودن یک نقد و بررسی
افزودن به کتابخانه شخصی
ارسال به دوستان
جستجو در متن کتاب
بیشتر
تنظیمات قلم

فونت

اندازه قلم

+ - پیش فرض

حالت نمایش

روز نیمروز شب
جستجو در لغت نامه
بیشتر
لیست موضوعات
افزودن یادداشت
افزودن یادداشت جدید



سطح داخلى ديوار كعبه و مراحل مرمّت آن



اينك به شرح هر يك از اين سه مرحله مى پردازيم:



مرحله اول: همان گونه كه يادآورى شد، در اين مرحله تنها چهار رج بالايى ديوارهاى كعبه از داخل هدف مرمت قرار گرفت. در اين مرحله، ملاط لاى سنگ هاى بزرگ تراشيده، سنگ هاى كوچكترى كه در فاصله ميان آنها و يا در لايه داخلى ديوار وجود داشت برداشته و شماره گذارى، تميز و شسته شد تا پس از انجام مراحل كارى لازم، به جاى خود برگردانده شود. پس از آن فاصله هاى خالى به وجود آمده; با ملاطى كاملا قوى و داراى قابليت هاى بالا در نگهدارى سنگ، پر شد



و سپس سنگ هاى لايه ميانى و همچنين سطح نماى درونى كعبه با توجه به شماره گذارى صورت پذيرفته، در جاى قبلى خود قرار گرفت و فواصل ميان اين سنگ ها نيز با ملاط سيمان با مشخصات فنى مناسب پر شد. در اين مرحله در لا به لاى سيمان قطعات فلزى مخصوصى قرار گرفت تا نگهدارندگى سيمان را دو چندان كند و سنگ هاى نماى درونى را با سنگ هاى لايه ديوار به خوبى به هم كلاف كند.



بدين ترتيب كار مرمت چهار رج بالايى ديوار انجام پذيرفت و سنگ هاى اين رج كاملا به همديگر محكم شدند تا در هنگام انجام عمليات ترميم، در رج هاى پايين تر مشكلى در اين قسمت به وجود نيايد.



همچنين براى احتياط هر چه بيشتر، كار در مراحل بعدى و در رج هاى پايين تر در مقطع هاى عمودى از بالا به پايين صورت گرفت و از كار كردن در محدوده هاى افقى خوددارى شد.



مرحله دوم: اين مرحله دربردارنده عمده بخش هاى ديوار، به استثناى چهار رج بالايى و قسمت هاى كرسى چينى پايين است. در اين مرحله، ديوار به بخش هايى مستطيل شكل ـ و مستطيل هاى عمودى ـ قسمت شد و مرحله به مرحله كار در هر يك از اين نوارها يا باريكه هاى فرضى پيش رفت. عرض هر يك از اين نوارهاى عمودى بسته به ابعاد سنگ هاى موضوع مرمت ميان يك و نيم متر تا 70/1 سانتيمتر بود، و در هر يك از اين نوارها سنگ هاى لايه داخلى ديوار و همچنين سنگ هاى نماى درونى، پس از شماره گذارى برچيده و تنها سنگ هاى نماى بيرونى كعبه باقى گذاشته شد.



* به منظور جلوگيرى از هر گونه لغزش و از جا در رفتن سنگ هاى ديوار، در دو طرف باريكه هايى كه موضوع مرمت قرار مى گرفت تيركهاى حايلى به صورت افقى و در فاصله هاى مناسب نصب مى شد.



* در جريان مرمت ديوار، در هر يك از نوارها يا باريكه هايى كه مرمت در آنها صورت مى پذيرفت كار به صورت بخش بخش و هر بخش شامل چهار رج از بالا به پايين ادامه يافت و در هر رج درزهاى ميان سنگ ها خالى و سنگ ها تميز و سپس با دستگاه هاى مخصوص خشك شد آنگاه ملاطى مناسب با درجه چسبندگى و استقامت بالا به اين درزها تزريق گرديد و پس از اطمينان نسبت به خشك شدن و استحكام يافتن آنها، بندكشى مناسبى با مواد داراى كيفيت بى نظير صورت پذيرفت.







به هدف بالا بردن ميزان استحكام ديوارها و كلاف شدن كامل سنگ هاى نماى بيرونى ديوارها با سنگ هاى درون ديوار و نيز سنگ هاى نماى درونى كعبه بتون و ملاط به كار رفته در فواصل آنها با ميله هايى از فلزهاى آزمايش شده مسلح شد.



* پس از مرمّتِ لايه درونى ديوار، در هر يك از نوارهاى عمودى اى كه موضوع مرمت قرار گرفتند، بدين ترتيب در مورد سنگ هاى نماى درونى عمل شد:



* در پايين ترين رج; يعنى رجى كه موازى با كف كعبه قرار مى گيرد، حشره كش هايى با اثر دراز مدت استفاده شد تا از لانه كردن حشرات جلوگيرى كند.



* سنگ ها، بر حسب شماره گذارى قبلى و پس از شست و شوى كامل و خشك كردن، از پايين به بالا در جاى خود قرار داده شدند و پس از آن درزهاى ميان سنگ ها با ملاط و بتون مسلّحى با شبكه هاى عمودى ـ افقى پر شد.



* پس از پايان كار در هر باريكه عمودى، كار نوسازى باريكه بعدى آغاز و به همين ترتيب در مورد آن عمل شد.



* سرانجام با پر كردن همه فاصله ها، درزها و شكاف هاى موجود با ملاطى قوى پايان پذيرفت.



مرحله سوم: اين مرحله شامل كندن كف كعبه و رساندن كف آن به سطحى موازى با مسجد الحرام; يعنى عمق دو متر و بيست سانتيمتر و انجام تعميرات در ديوارها شده است.



در اصل كندن كف خانه كعبه كارى نبود كه بتوان در آن شتابزده عمل كرد، همچنين مصلحت نبود مرمت كامل ديوار كعبه در اين قسمت بدون بررسى همه جانبه اى از پى ديوار انجام پذيرد. به همين دليل نخستين گام انجام آزمايش هايى در اين خصوص بود. بدين منظور در نزديك ركن شامى قسمتى با عرض و طول كافى، تا سطح موازى مطاف حفر شد تا از وضعيت ديوار و بخشى از پى، اطلاعات دقيقى به دست آيد.



پس از انجام اين حفرِ آزمايشى، مشاهده شد وضعيت ديوارها در اين بخش بسيار مطلوب تر و سالم تر از بخش هاى فوقانى است و تنها نشانه هايى از احتمال تأثيرهاى تخريبى عوامل محيطى در آينده، البته در صورت واگذاشتن وضع، وجود دارد.



بدين ترتيب تصميم نهايى بر كندنِ كفِ كعبه و انجام تعميرات در اين بخش از كرسى چينى ديوار قرار گرفت. در مرحله بعد داخل كعبه تا سطح موازى مطاف خالى شد و سپس مرمت ديوار به همان ترتيبى كه در مرحله پيشين و در مورد ديوارهاى فوقانى صورت پذيرفته بود انجام گرفت. همچنين براى احتياط هر چه بيشتر كار ترميم تا عمقى ميان نيم متر تا سه چهارم متر پايين تر از سطح موازى مطاف نيز ادامه يافت. در پايين اين عمق سنگ هاى بزرگ و محكم شده اى وجود دارد كه هيچ نيازى به مرمت آنها نيست.



چرا مرمت تنها تا سطح پى ديوار ادامه يافت؟ در مرمت هر بناى تاريخى و اصولاً در هرگونه عمليات معمارى فراگير مى بايست وضع پى و پايه بنا، به خوبى روشن و ارزيابى شود. اين اصل كلى را در مورد هيچ بنايى نمى توان ناديده گرفت و تنها شيوه هاى بررسى و ارزيابى از بنايى تا بناى ديگر تفاوت دارد.



از ديگر سوى، مى دانيم كعبه بنايى مقدس است و بر پى و پايه اى كه خداوند بدان راه نموده، استوار شده و از اين روى بررسى و وارسى اين پى و پايه لزوماً مى بايست شيوه اى ويژه داشته باشد; به گونه اى كه به هيچ وجه در قداست آن مكانِ با عظمت، خللى وارد نياورد.



وضعيت پايين ترين رج هاى ديوار كعبه و وضعيت پى ديوار: براى روشن شدن وضعيت بخش هايى از ديوار كه پايين تر از سطحِ كفِ مسجد الحرام قرار گرفته است، دو حفر شناسايى صورت گرفت; يكى در فاصله دو مترى ركن شامى و ميان اين ركن و ركن يمانى و ديگرى در فاصله 10/2 سانتيمتر از ركن حجرالأسود و ميان اين ركن و ركن يمانى.



پس از نمونه برداى ها و مشاهدات انجام گرفته، نتايجى بدين شرح به دست آمد:



الف) حفره اول:



ابعاد: 10/1 سانتيمتر به موازات ديوار كعبه، در يك متر عمود بر ديوار با عمق متوسط 40/1 سانتيمتر از سطح كف فعلى كعبه; يعنى 20 سانتيمتر پايين تر از سطح كنونى مطاف.



نتايج مشاهدات: روشن شد عمليات ترميمى كه در مورد ديوارها انجام گرفته تا عمق 70 سانتيمتر پايين تر از سطحى كه حفارى در آن انجام شده پيش رفته و پايين تر از آن تا سه يا چهار رج سنگ هايى همانند سنگ هاى بخش هاى فوقانى ديوار وجود دارد و اين سنگ ها به شيوه خشكه چين (شيوه اى كه در قديم در بناى چهار ديوارى ها مرسوم بوده) روى هم قرار گرفته و از نظر عرض نيز در مقايسه با قسمت هاى بالاتر ديوار عرض بيشترى دارند.



ب) حفره دوم:



ابعاد: 10/1 سانتيمتر موازى با ديوار كعبه، در 05/1 سانتيمتر عمود بر ديوار، با عمق متوسط 25/1 سانتيمتر از سطحى كه حفارى در آن آغاز شده است; يعنى عمق 10 سانتيمتر پايين تر از سطح فعلى مطاف.



نتيجه مشاهدات: روشن شد عمليات ترميمى كه در مورد ديوارها انجام گرفته تا عمق 45 سانتيمتر پايين تر از سطحى كه حفر در آن آغاز شده ادامه يافته و پايين تر از آن چهار يا پنج رديف سنگ همانند سنگ هاى قسمت هاى فوقانى ديوار وجود دارد و اين سنگ ها به شيوه خشكه چين روى هم قرار گرفته اند و عرض آنها از عرض ديوار بيشتر است.



ارزيابى وضع كنونى پى ديوارها: آن جا كه هر گونه عمليات شناسايى در مورد پى ديوارهاى كعبه با محدوديت نسبى مواجه است و به دلايل پيش گفته، پايين رفتن به بيش از عمقى كه انجام گرفته امكان پذير نيست، ارزيابى وضعيت پى ديوارها افزون بر مشاهدات فعلى، تا حدى نيز به مشاهدات گذشته و برخى از شرايط و اوضاع تاريخى اين خانه بستگى دارد.



روايت هاى تاريخى موجود گوياى اين امر است كه پى و پايه كعبه از روزگار ابراهيم، از سنگ هايى متداخل كه به خوبى در هم فرو رفته اند تشكيل شده و با آن كه كعبه در گذر تاريخ بارها نوسازى و مرمت شده، اما در هيچ يك از اين نوسازى ها و مرمت ها تغييرى در اين پى و پايه صورت نپذيرفته است.



درباره نوسازى دوران عبدالله زبير روايت كرده اند كه چون ديوارها را تا سطح پى تخريب كرد، سنگ هاى متداخلى كه از دوران ابراهيم به صورت خشكه چين نهاده شده بود و شترانى را مى مانست كه گردن در همديگر فرو برده باشند، پديدار شد. اين نحوه از سنگ چينى به گونه اى است كه فرو نشستن يا جا به جايى آنها در اثر سنگينى ديوارهاى كعبه; يعنى همان وزنى كه در سده هاى طولانى آن را تحمل كرده است، امكان پذير نيست; چه، وضعيت مكانيكى چنين پشته اى سنگى، باعث مى شود


هر گونه فرو نشستنِ ناشى از تحمل وزن به صورتى فورى انجام گيرد و با گذشت زمانى اندك با رسيدن پشته سنگى به حالت توازن، در حالى كه كمترين فضاى خالى ميان سنگ ها وجود دارد اين فرو نشستن متوقف مى شود و امكان هر گونه جا به جايى سنگ ها در آينده و در اثر تحمل وزن پيشين از ميان مى رود.



* رج هاى پايين و پى ديوارهاى كعبه از چنين وضعيتى برخوردار است و مشاهدات گذشته و حال هيچ گونه نشانى از فرو نشستن يا جابه جايى خاك و سنگ رديف هاى پايين يا پى و پايه ديوارها در دوره حدوداً چهار صد ساله ميان مرمت هاى دوران حاضر و آخرين مرمت دوران عثمانى و همچنين دوره افزون بر نهصد سال ميان مرمت عبدالله بن زبير تا آخرين مرمت دوران عثمانى به دست نمى دهد.



گفتنى است در بناهاى سنگى از اين نوع، هر گونه نشست يا جا به جايى در رديف هاى پايين و يا پى ديوار، فروپاشى ها و مشكلات سريعى را در ديوارها موجب مى شود، چنان كه مشكلاتى از اين دست در مورد برج پيزاى ايتاليا به وجود آمده است. اما در مورد كعبه تا كنون مشكلى از اين قبيل ديده نشده و اين خود دليلى ديگر است كه از وضعيت مناسب پى و پايه كعبه خبر مى دهد.



به هر حال، به ترتيبى كه ذكر شد، در بخش هايى از ديوار كعبه كه بالاتر از سطح مطاف است و ديده مى شود سنگ ها از نو با همديگر تركيب شده و با توجه به بتون هاى مسلحى كه در لابه لاى آنها به كار رفته است، ديوار حالتى يكپارچه يافته و از قدرت و استحكام فراوانى برخوردار شده است و در اين ميان تسليح عمودى بتون مقصود عمود بر سطح نماى ديوار است ـ يكپارچگى و ارتباط سنگ هاى نماى بيرونى و نماى درونى را حفظ كرده و تسليح افقى و موازى بتون بخش هاى مختلف ديوار را به همديگر كلاف كرده است.



همچنين تجانس كامل ديوار با ارتفاع افزون بر 13 متر منظم بودن و توازن توزيع سنگينى ديوارها را بر رديف ها و رج هاى پايينى و نيز پى و پايه تضمين مى كند و اين توازن، استحكام وقدرتى رابه بنا مى بخشد كه حتى در صورت وجود گسستگى ها يا نقاط ضعيف اندكى درپايين ديوار، همچنان سر پا بماند و وزن خود را بر پىِ بنا توزيع كند.



با عنايت به همه آنچه ياد شد، مى توان با اطمينان گفت: پى ديوارهاى كعبه در حالت بسيار مناسبى است و به هيچ گونه مرمت و نوسازيى نياز ندارد، تا آن روز كه خداوند مستضعفان را وارث زمين سازد.



سقف كعبه



چوب، اساسى ترين عنصر تشكيل دهنده سقف كعبه است. مناسب ترين چوبى كه مى تواند در اين سقف به كار رود، چوبى است كه داراى ويژگى هاى فنى متعددى; از جمله ويژگى هاى زير باشد:



1 ـ مقاومت در برابر وزن براى طولانى ترين عمر فرضى.



2 ـ پايين بودن ميزان انقباض تا حد نزديك به صفر.



3 ـ مقاومت در برابر تغييرات آب و هوايى مناطق گرم و خشك.



4 ـ مقاومت در برابر موريانه و قارچ ها و ديگر حشرات ريز و همچنين رطوبت هوا.



5 ـ برخوردار بودن از طول، افزون بر 10 متر و داشتن قطرى كه پس از آماده سازى نهايى، كمتر از يك متر نباشد.



روشن است دست يافتن به چوب هايى بااين مشخصات و آن هم برخوردار از بالاترين كيفيت، بدون رايزنى بامراكزجهانى پژوهشى درصنعت چوب امكان پذير نبود.



به همين دليل با مراكزى در اروپا، استراليا و نيوزيلند تماس برقرار شد و در نتيجه مطالعات و رايزنى هاى صورت پذيرفته و از ميان انواع درخت هاى مورد بررسى، چوب درخت تيك، كه پيشتر نيز در برخى از طرح هاى توسعه در عربستان از آنها استفاده شده بود و ويژگى هاى مورد نظر; از جمله طول كافى و قطر افزون بر 5/1 متر را داشت و دفع كننده موريانه بود وامكان خشك كردن آن دركوتاهترين زمان ممكن نيز وجود داشت و علاوه بر اين، پس از روغن خوردن درخشش خيره كننده اى مى يافت انتخاب شد.



انتخاب درختان مناسب:

درختان تيك در جنگل هاى هند و برمه مى رويند. از اين روى ديدارهايى از جنگل هاى نيلمپور در هند و رانگون در بِرمه انجام گرفت تا درخت هاى موجود در آنها بررسى شود. در نتيجه بررسى ها مشخص شد چوب مورد نظر در جنگل هاى برمه راحت تر در دسترس قرار مى گيرد. به همين دليل دو نماينده از شركت بن لادن مأمور شدند از طريق وزارت جنگل در برمه با شركت هاى فراورى چوب هماهنگى هاى لازم را انجام دهند تا درختان مناسب انتخاب و قطع شود و چوب آنها به كارگاه هاى آماده سازى اوليه و از آنجا پس از گزينش تنه هاى مرغوب تر به عربستان سعودى انتقال يابد.



جست و جوى درختان مناسب در مساحتى حدود 13000 هكتار در جنگل هاى بايو، كانا و مدييك كه با پايتخت برمه 1000 كيلومتر فاصله دارند انجام پذيرفت و سرانجام درختان مورد نياز در جنگل هايى با فاصله 250 كيلومتر از رانگون كه درختانى با كيفيت برتر داشت انتخاب شد.



در اين عمليات مجموعاً 137 اصله درخت قطع شد و پس از انتقال آنها به كارگاه فراورى 49 تنه مرغوب تر براى استفاده در سقف و ستون هاى كعبه به عربستان انتقال يافت.



انتقال و آماده سازى:

چوب هاى انتخاب شده به بندر جده منتقل شد و در آن جا به منظور خشك شدن نسبى، به مدت شش ماه در هواى آزاد گذاشته شد و پس از اين مدت به كوره هاى ويژه خشك كردن انتقال داده شد و نسبت رطوبت آنها تا 15% كاهش يافت. پس از اين مرحله نوعى ماده نگهدارنده غير سمى و فاقد رنگ و بو به نام baracolبراى محافظت، بر اين چوب ها پاشيده شد.



سپس در پى برش چوب ها به اندازه هاى مناسب سر تيرك ها و نقاطى از آنها كه سنگينى را مستقيماً تحمل مى كرد با ورقه هاى فلزى مقاوم در برابر زنگ زدگى پوشش شد.



طراحى سقف:

قطعه هاى چوب به كيفيتى انتخاب شد كه اندازه هاى ستون ها و تيرك ها با آنچه از پيش وجود داشته است برابرى كند. سپس ستون و تيرك ها در فاصله هاى مناسب و مساوى نصب گرديد، به گونه اى كه وزن سقف به صورت مساوى و متوازن بر آنها و سپس بر ديوارها توزيع شود.



عايق بندى:

پس از نصب سقف چوبى كعبه، لايه اى از عايق رطوبتى روى آن قرار گرفت و روى اين لايه نيز با لايه اى از بتون سبك تقويت و براى جريان آب بام، شيب بندى شد. در مرحله بعد سر تا سر روى بام با سنگ مرمر سنگفرش گرديد.



ناودان:

پس از پايان كار سقف و بام كعبه ناودان قديم با ناودانى نو با همان اندازه ها و ابعاد و نيز نقش ها و كتابت هاى ناودان قديم جايگزين گرديد، با اين تفاوت كه ناودان جديد در مقايسه با قديم محكم تر، زيباتر و بادوام تر ساخته شد.



پايه هاى ستون ها: در اين مرمت به جاى پايه هاى سنگىِ ستون هاى داخلى كعبه، پايه هايى از بتون مسلح ساخته و اطراف آنها كاملا عايق بندى شد. همچنين براى آن كه فشار خاك ها و مصالحى كه درون كعبه را از سطح موازىِ در تا سطح موازى مطاف پر كرده است، مستقيماً به ديوار اصلىِ كعبه وارد نيايد، در كنار ديوارهاى اصلى، در چهار سمت، ديوارهاى حمايتى با بتون مسلح و با عايق بندى كامل تا ارتفاع موازى در كعبه بنا گرديد.




برشى از سقف و ستونهاى كعبه



شاذروان:

همچنين در اين مرمت، سنگ هاى كهنه شاذروان با سنگ هاى جديد، البته با همان رنگ و كيفيتِ سنگ هاى قديم، جايگزين شد.



گفتنى است در جريان كار، بخشى از شاذروان قديم كه در ناحيه پايين در كعبه قرار گرفته است، به دليل مرغوبيت و استحكام و همچنين زيبايى سنگ ها، واگذاشته و از تعويض سنگ هاى آن خوددارى شد.



حجر اسماعيل و نوسازى آن



در اين مرمت سنگ هاى نماى ديوار حجر و نيز سنگ هاى كف آن برچيده و سنگ هاى جديدى جايگزين آنها شد. همچنين چلچراغ هاى نصب شده بر روى ديوار تنظيف گرديد و پس از آن به جاى قبلى خود برگردانده شد. افزون بر اين، براى درگاه هاى حجر از دو سوى، نرده اى مناسب از طناب هاى محكم و زيبا و سازگار با جايگاه و عظمت حجر اسماعيل فراهم گشت تا بتوان در مواقع ضرورت براى بستن حجر از آنها استفاده كرد.



دكه نگهبانى



در آخرين مرمت كعبه، در كنار ركن حجرالأسود براى نگهبانى و ساماندهى استلام حجرالأسود از سوى حاجيان، دكه اى بنا شد. اين دكه از سنگ مرمر ساخته شده و با عبور آب سرد از كف آن، سرد نگه داشته مى شود.

















/ 31