مکه و مدینه نسخه متنی

اینجــــا یک کتابخانه دیجیتالی است

با بیش از 100000 منبع الکترونیکی رایگان به زبان فارسی ، عربی و انگلیسی

مکه و مدینه - نسخه متنی

ع‍ب‍ی‍دال‍ل‍ه‌ م‍ح‍م‍دام‍ی‍ن‌ ک‍ردی‌؛ ت‍رج‍م‍ه:‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ص‍اب‍ری

نمايش فراداده ، افزودن یک نقد و بررسی
افزودن به کتابخانه شخصی
ارسال به دوستان
جستجو در متن کتاب
بیشتر
تنظیمات قلم

فونت

اندازه قلم

+ - پیش فرض

حالت نمایش

روز نیمروز شب
جستجو در لغت نامه
بیشتر
لیست موضوعات
افزودن یادداشت
افزودن یادداشت جدید







فصل سوّم:
توسعه ها و نوسازى هاى مسجد الحرام






تاريخچه اى از توسعه ها از دوران پيامبر(صلى الله عليه وآله) تا نخستين توسعه سعودى :






مسجد الحرام از همان آغاز با كعبه پيوندى استوار داشته است. در روزگار كهن; يعنى دوران آغازين اسلام و پيش از آن، مرز مسجد الحرام همان دايره مطاف بود كه امروزه با سنگ هاى سفيد مرمر فرش شده و آن را صحن مى ناميم. بسيارى از مردم، اين صحن را پيش از نخستين توسعه سعودى ديده اند. همين مساحت اندك از آغاز حد مطاف بوده و برگرد خانه كعبه خانه هاى مردم قرار داشته و ديوار اين خانه ها حد مسجدالحرام را مشخص مى كرده است. چنان كه پيشتر گذشت از ميان اين خانه ها راه هايى به مطاف گشوده مى شده است.






بعدها به دليل فزونى يافتن شمار مسلمانان، اين مساحتِ اندك بسنده نمى كرد و توسعه مسجد الحرام ضرورى مى نمود. بدين سان درگذر دوره ها و سال ها، توسعه هايى چند در مسجد الحرام صورت گرفت كه مهمترين آنها عبارتند از:






1 ـ توسعه عمر بن خطاب:(160) در سال 17هـ . ق. پس از آن كه سيل امّ نهشل مقام ابراهيم را از جاى كند و به مناطق پايين مكه برد، عمر بن خطاب از مدينه به مكه آمد و مقام را بهجاى خود بازگردانيد. او در همين سال، شمارى از خانه هاى مجاور به مسجد الحرام را خريد و پس از تخريب، زمين آنها را به مسجد ضميمه كرد و بدين سان مسجد الحرام را به گونه اى توسعه داد.






عمر همچنين ديوارى به ارتفاع كمتر از قد انسان، كه داراى چند در نيز بود برگرد مسجد بنا كرد و براى روشنايى مسجد چراغ هايى بر روى اين ديوار قرار مى دادند.






بدين ترتيب مى توان گفت: عمر نخستين كسى بود كه مسجد را توسعه داد، برگرد آن ديوار ساخت و كف آن را ريگفرش كرد.


گفتنى است مساحت توسعه عمربن خطاب حدود 1400مترمربع تخمين زده مى شود.






2 ـ توسعه عثمان بن عفان:(161) با توجه به اين كه مسجد الحرام گنجايش نماز گزاران را نداشت، عثمان در سال 26هـ . ق. شمارى از خانه هاى اطراف مسجد را خريد و پس از تخريب، زمين آنها را به مسجد ضميمه ساخت.






همچنين از آن جا كه مسجد هيچ رواق و سايه بانى نداشت عثمان در اطراف مسجد رواق ها و سايه بان هايى بنا كرد.






مساحت توسعه دوران عثمان بن عفان حدود 1475 متر مربع تخمين زده مى شود.






3 ـ توسعه عبدالله بن زبير:(162) عبدالله بن زبير در سال 65هـ . ق. و پس از بازسازى كعبه، خانه هاى اطراف مسجدالحرام را خريد وبه مسجدضميمه كرد. يكى از اين خانه ها، قسمتى از سراى ازرقى، صاحب كتاب اخبار مكه بود كه به چند ده هزار دينار خريدارى شد.






توسعه عبدالله در مقايسه با دو توسعه پيشين عمده تر بود و مجموع مساحت توسعه او 3225 متر مربع تخمين زده مى شود. اين مساحت فراوان مى طلبيد كه بخشى از آن سقف دار شود.






4 ـ توسعه وليد بن عبدالملك بن مروان:(163) در سال 91هـ . ق. وليد فرمان توسعه و بازسازى مسجد الحرام را صادر كرد. در اين دوره براى نوسازى مسجد ستون هايى سنگى از شام و مصر آوردند، بر سر اين ستون ها ورقه هايى از طلا قرار دادند و سقف بخش هايى از مسجد را به ساج آذين شده پوشاندند. همچنين بر سر ديوارها كنگره هايى ساختند و در ديوارها طاق هايى قرار دادند و بالاى اين طاق ها را كاشى كارى كردند.






توسعه وليد در سمت شرق مسجد الحرام صورت گرفت و مقدار آن 1725 متر مربع تخمين زده مى شود.






5 ـ توسعه منصور عباسى:(164) در محرم سال 137هـ . ق. منصور به زياد بن عبدالله حارثى كارگزار خود در مكه فرمان داد مسجد الحرام را توسعه دهد. او مسجد را از سمتشامى; يعنى سمت دار الندوه و همچنين از سمت پايين مسجد تا مناره باب العمره و از سمت غرب تا باب ابراهيم توسعه داد. او همچنين بر امكانات موجود در مسجد افزود، آن را به طلا وكاشى تزيين كرد ونماى بيرونى، نماى درونى وبالاى ديوارچه حِجر اسماعيل را سنگ كرد و بدين سان نخستين كسى شد كه اين ديوار را به نماى سنگى مرمر مى آرايد.






كار توسعه سه سال به درازا انجاميد و در ذى الحجه سال 140هـ . ق. به پايان رسيد. در اين سال منصور خود حج گزارد و در جريان سفر خود اموال فراوانى هديه كعبه و مسجد الحرام كرد.






گفتنى است مساحت توسعه منصور 4950 متر مربع تخمين زده شده است.






6 ـ توسعه هاى مهدى عباسى:(165) در دوران مهدى عباسى و در سال هاى 160 و 164هـ . ق. دو توسعه عمده در مسجد الحرام صورت پذيرفت. اين توسعه با مجموعهمه توسعه هاى پيشين برابرى مى كرد و آن اندازه بر مساحت مسجد افزود كه مى توان گفت مساحت كنونى مسجد جز بخش هايى كه در سمت باب ابراهيم و باب الزياره صورت گرفته، تقريباً همان مساحت دوران مهدى است.






نخستين توسعه مهدى به هنگامى باز مى گردد كه وى در سال 160هـ . ق. براى حج به مكه آمد و اموال فراوانى كه حدود سى ميليون درهم تخمين زده مى شود، با خود به مكه آورد. او قاضى وقت مكه، محمد اقوص مخزومى را فرا خواند و به او فرمان داد خانه هايى را كه در سمت بالاى مسجد الحرام قرار گرفته است بخرد و پس از تخريب به مسجد الحرام ضميمه كند.






قاضى مكه همه خانه هاى ميان مسجد الحرام و مسعى را خريد و حتى به جاى رباطها يا به تعبير مصرى ها، تكيه هايى كه در اين قسمت وجود داشت و جزو اوقاف يا صدقه ها بود براى ساكنانش خانه هايى در دره هاى اطراف مكه خريدارى كرد. بسيارى از خانه هاى مشهور واقع در شرق مسجد الحرام و از جمله باقيمانده سراى ازرقى، كه بخشى از آن در دوره عبدالله زبير جز و مسجد شده بود، در اين دوره به مسجد ضميمه شد.






در اين دوره افزون بر توسعه عمده بخش شرقى، خانه هايى در سمت غرب، شمال و جنوب نيز خريدارى و زمين آنها جزو مسجد گرديد.






مجموع توسعه نخست مهدى عباسى 8380 متر مربع تخمين زده مى شود.






دومين توسعه مهدى نيز در سال 164هـ . ق. سامان يافت. او در اين سال و در جريان سفر حج پس از مشاهده اين كه مسجد الحرام كاملا چهارگوش نيست و كعبه نيز در وسط مسجد قرارنگرفته است معماران وبنايان چيره دست را فراخواند و از آنان خواست به مسجد شكل مربع دهند، به گونه اى كه كعبه درست در وسط آن قرار گيرد. آنان در آغاز اجراى اين كار را ناشدنى خواندند و از اين بابت عذر خواستند; چراكه توسعه در سمت جنوب تقريباً امكان ناپذير بود;






گذرگاه سيل وادى ابراهيم در آن سمت قرار داشت و پس از آن خانه هاى مردم واقع مى شد و امكان داشت ضميمه كردن اين مسيل به مسجد دشوارى هايى پديدآورد و يا بناهاى جديدى كه در اين قسمت ساخته مى شود در معرض خطر سيل و يا لغزش قرار داشته باشد. اما خليفه براجراى فرمان خود اصرار ورزيد و اعلام داشت كه اين كار، هرچند به بهاى هزينه كردن همه بيت المال، بايد انجام پذيرد.






بنايان و معماران كه تصميم جدى خليفه را ديدند بدين كار همت گماشتند و آنچه در توان داشتند به كار گرفتند. آنان مجراى سيل وادى ابراهيم را تغيير دادند و براى اين منظور بر پشت بام خانه هاى مدخل وادى نيزه ها و تيرك هايى نصب كردند تا مانع جريان آب شود. همچنين خانه هايى راكه بايد تخريب شود و نيز محل مسعى و مجراى سيل را مشخص كردند ونقشه اى جامع براى چهارگوش كردن مسجد الحرام فراهم ساختند.






مهدى پس از اطمينان يافتن نسبت به اين طرح و اجراى آن مكه را ترك گفت و با برجاى گذاشتن اموال فراوانى براى هزينه شدن در اين توسعه به عراق بازگشت.






مساحت توسعه اخير 6560 متر مربع تخمين زده مى شود و در نتيجه توسعه هاى دوران مهدى، مسجد الحرام شكل چهارگوش به خود گرفت، اين شكل در گذر تاريخ همچنان محفوظ مانده و توسعه هاى اندكى كه بعدها در مسجد انجام پذيرفته، در مقايسه با توسعه دوران مهدى اندك و بيرون از شكل مربع مسجد است.






7 ـ توسعه معتضد عباسى:(166) در سال 281هـ . ق. معتضد عباسى فرمان داد دار الندوه را كه در جلوى ميدان باب الزياده قرار داشت به مسجد الحرام ضميمه كنند.






اين كار به فرمان او انجام گرفت و افزون بر اين، ستون ها، طاق ها و رواق هايى داراى سقف هاى ساج آذين شده ساخته شد. دوازده در كه شش تاى آنها داراى درگاه و طاق بزرگ شش طاق كوچك در بين آنها، بود براى مسجد الحرام قرار داده شد و در آن مناره اى نيز بنا گرديد.






اين عمليات توسعه كه مساحت آن 2500 متر مربع تخمين زده مى شود سه سال به درازا انجاميد.






8 ـ توسعه مقتدر عباسى:(167) وى در سال 306هـ . ق. فرمان داد ميدانگاهى جلو باب ابراهيم ـ ابراهيم نام خياطى است كه آن جا مى نشسته است ـ و همچنين رواق مجاور را جزو مسجد كنند و بدين ترتيب مسجد را توسعه دهند، و نشانه هاى حرم را نيز نوسازى كنند.






مجموع مساحت توسعه دوران مقتدر عباسى 980 متر مربع تخمين زده مى شود.






اين بود چكيده اى از مجموع توسعه هايى كه از آغاز اسلام تا اوايل سده چهارم صورت پذيرفته است.






پس از آن به مدت هزارسال هيچ توسعه اى در مسجدالحرام صورت نپذيرفته است.






يادآورى:





1 ـ از مجموع توسعه هاى پيشگفته، درباره مقدار توسعه دوران عمربن خطاب و عثمان بن عفان گزارش هاى جزئى و دقيقى در دسترسى نيست و آنچه در اين فصل بيان شده تنها برآوردهايى مبتنى بر اسناد تاريخى است.






2 ـ مطاف، مكان پيرامونىِ كعبه را گويند كه شكلى بيضوى دارد و مساحت آن در دوران قبل از اسلام و دوره صدر اسلام 2000 متر مربع بوده است.









فصل چهارم:


مسجد الحرام و توسعه هاى دوران سعودى






توسعه هاى انجام شده تا دوران ملك فهد :






اصولا تصدى حكومت در هر كشورى به معناى مسؤوليت در برابر ملت و سرزمين است. اين قاعده اى است كلى و فراگير كه در همه جا صدق مى كند. اما در سرزمين عربستان تصدّى حكومت، مسؤوليتى فراتر از اين در پى دارد; چه، عهده دارى دو شهر مقدس مسلمانان; يعنى مكه و مدينه مسؤوليتى فراتر از ملت عربستان سعودى مى طلبد; مسؤوليت در برابر همه امت اسلامى.






در چهار چوب اين رسالت كه بر عهده مسؤولان امر در عربستان است، خاندان سعود از همان نخستين دوره اى كه ملك عبدالعزيز به يكپارچه سازى سرزمين و متحد كردن ملت دست يازيد به گستردگى و اهميت مسؤوليتى كه متوجه آنهاست و بار امانتى كه بر دوش آنان است آگاهى و توجه داشتند و مى دانستند كه خدمت گزاردن به امت اسلامى از رهگذر فراهم آوردن وسايل و زمينه هاى لازم براى انجام اعمال و مناسك حج در فضايى آرام و برخوردار از راحت و آسايش بايسته، از لوازم اين مسؤوليت و امانت است.






عبدالعزيز در نخستين سال در اختيار گرفتن قدرت سياسى در عربستان; يعنىسال 1344هـ . ق. فرمان داد مرمت هاى فراگيرى در كوتاه ترين زمان ممكن در مكهانجام پذيرد. اين فرمان بلافاصله در همان سال و پيش از فرا رسيدن موسم حج به اجرا درآمد.






در سال 1346هـ . ق. فرمان ديگرى درباره مرمت و نوسازى مسجد الحرام از داخل و خارج و همچنين كف آن و نيز احداث سايه بان هايى در اطراف مسجد از سمت درونى صادر شد.(172) و اين حركت در سال هاى بعد نيز ادامه يافت.






توسعه هاى انجام گرفته پس از اين مطالعات و در طول اين دوره را «نخستين توسعه اين دوره»(174) ناميده اند كه خود در چهار مرحله انجام يافته و فاصله سال هاى 1375 تا 1396هـ . ق. را در بر گرفته است.






محمد بن لادن كه در آن زمان به تازگى توسعه مسجد النبى را به پايان برده بود كارفرماى بخش عمده اى از اين توسعه شد.






به جاى پرداختن به جزئيات نخستين توسعه دوران سعودى، دانستن همين نكته ما را بسنده خواهد كرد كه كل مساحت مسجد الحرام پيش از اين توسعه، گنجايش بيش از پنجاه هزار نمازگزار را نداشته و استفاده از پشت بام ها نيز براى نماز امكان پذير نبوده است، در حالى كه پس از توسعه اين ظرفيت به بيش از سيصد هزار نماز گزار در زمان واحد رسيده كه مى توانسته اند در آسايش و آرامش در مسجد الحرام نماز بگزارند.






البته در هريك از دوره هاى سه گانه اى كه بر اين طرح توسعه گذشته بخشى مشخص از توسعه در كانون اهتمام قرار داشته و از پيشرفت بيشترى برخوردار شده است:






الف ـ مشخصه دوره ملك سعود، خارج كردن بناها و اراضى مجاور حرم در سمت مسعى و اجياد از ملكيت مردم، تخريب بناهاى موجود در اين منطقه و سامان دادن به مسعى است.






ب ـ در دوره ملك فيصل، به سال 1387هـ . ق. كنفرانسى با شركت شمار فراوانى از مهندسان و معماران مسلمان در مكه برگزار شد تا طرح هاى جايگزين براى بهسازى نقشه هاى توسعه را بررسى كنند. اين كنفرانس توصيه كرد بخش بزرگى از بناى دوران عثمانى برچيده شود. اما ملك فيصل با اين توصيه مخالفت كرد و بر اين اصرار ورزيد كه بناى عثمانى حفظ شود و نقشه هايى براى توسعه فراهم گردد كه بيشترين قابليت تلفيق ميان بناهاى قديم و جديد را ايجاد كند، كه چنين نيز شد.






در همين دوره، در پنجم ماه صفر سال 1389هـ . ق. مرحله تازه اى از توسعه آغاز شد كه در نتيجه آن، دو جناح به بناهاى مسجد الحرام افزوده شد و بناهاى قديم نيز بازسازى گرديد. در اين مرحله راه ها و معابر مناسب و همچنين ميدان ها و بازارهايى در اطراف مسجد الحرام ايجاد شد. مجموع هزينه هاى اين مرحله در زمان خود به 000,000,800 ريال سعودى مى رسيد.






در همين دوره و در سال 1382هـ . ق. كارخانه بافت جامه كعبه نيز بازگشايى گرديد.






ـ در دوره ملك خالد رواق هاى طبقه دوم مسجد الحرام تكميل شد و در كنار انجام مستمر مرمت ها و نوسازى ها و ارائه خدمات كار ساخت آب خورى هاى زمزم به پايان رسيد.






در اين دوره اهتمام به راه ها و معابرى كه مردم را به سمت حرم مى برد دو چندان شد و از جمله مجموعه اى از تونل ها در كوه هاى اطراف مسجدالحرام ايجاد گرديد.






در همين دوره و به سال 1397هـ . ق. كارخانه جديد جامه كعبه در امّ الجود تأسيس شد.






طرح جامع توسعه اخير






ويژگى هاى ساختمانى و معمارى طرح جامع توسعه: ويژگى هاى ساختمانى و معمارى اين طرح بر پايه نظامى دقيق و مطابق با اصول و استانداردهاى لازم است و در طراحى بخش هاى گوناگون ساختمان ها، مقاومت بنا در برابر همه عوامل احتمالى; از قبيل زلزله و طوفان و ديگر عوامل طبيعى و جغرافيايى، در بالاترين سطح ممكن درنظر گرفته شده است.






ساختمان اصلى توسعه (يعنى بخش هايى كه در طرح توسعه به مسجد الحرام افزوده شده، شامل سه طبقه است كه به صورت بتون مسلح با ستون ها، طاق ها و پل هاى بتونى زير سقف و نيز سقف يكپارچه مسلح ساخته شده است. پل هاى زير سقف به صورت هاى طولى و عرضى نگهدارنده سقف است و رديف هاى ستونى كه در زير اين پل ها قرار دارد از پنج متر، براى راه روها، تا پانزده متر، براى مكان هاى برگزارى نماز، با همديگر فاصله دارند و در هر طبقه 530 ستون استوانه اى و چهارگوش وجود دارد.






براى آن كه كار ساخت بناهاى جديد طرح توسعه با دقت و درستى بيشترى انجام گيرد كل بنا به پانزده بخش يا كارگاه مستقل قسمت شد تا در هر بخش به طور جداگانه ميان اصول معمارى و نيازهاى هر بخش، تلفيقى كامل صورت پذيرد و بناى هر بخش بر پايه مطالعات دقيق در مورد ميزان تحمل فشارهاى عمودى و افقى انجام گيرد.






نماى بناى جديد از سمت بيرون مسجد الحرام 57/22 متر ارتفاع دارد و ارتفاع و مساحت هر يك از طبقه هاى سه گانه به شرح زير است:






ـ طبقه زير زمين با ارتفاع 30/4 متر و مساحت 18000 متر مربع.






ـ طبقه همكف با ارتفاع 80/9 متر و مساحت 20000 متر مربع.






ـ طبقه اول با ارتفاع 64/9 متر و مساحت 19000 متر مربع.






در دو طرف درگاه اصلى بناهاى جديد; يعنى باب الملك فهد دو گلدسته به ارتفاع 89 متر ساخته شده و ساخت اين گلدسته ها با توجه به تأثيرهاى احتمالى بر بناهاى درگاه و پى و پايه آن و همچنين مقدار مقاومت در برابر باد و ديگر عوامل طبيعى صورت پذيرفته است.






در وسط بناهاى جديد (بناهاى طرح توسعه) سه گنبد ساخته شده است كه بخشى از فضاى ميان بناهاى طرح توسعه فهد و طرح توسعه پيشين را، كه در موازات در اصلى قرار دارد مى پوشاند. هر گنبد بر فراز چهار ستون استوار است و در داخل در ساقه گنبد مقرنس هايى وجود دارد و در بالاى آنها نيز پنجره هايى از چوب ساج تعبيه شده است.






در ساخت بناهاى جديد و همچنين گنبدها، سه نوع بتون با برترين كيفيت و همچنين بتون هاى پيش ساخته به كار گرفته شده است.






نوع آجر و مقدار آنها و عايق هاى رطوبتى و مواد به كار رفته در بندكشى و آذين بندى نيز از بالاترين كيفيت ممكن و مناسب ترين مشخصه هاى استاندارد معمارى برخوردار است.






دشوارى هايى كه در برابر اراده به زانو درآمد: به دليل ويژگى هاى انحصارى مكان و شرايط توسعه، اجراى آن با دشوارهايى پيش بينى شده همراه بود كه البته در برابر اراده استوار و نقشه و برنامه ريزى درست به زانو درآمد. از آن جمله است:






1 ـ اراده مسؤولان بر آن بود كه جريان كار به شكلى استمرار يابد كه هيچ گونه خللى در حركت زائران و حاجيان به وجود نياورد. اين در حالى است كه مسجدالحرام خود در قلب تپنده مكه جاى گرفته و هر روزه با سيل مشتاقان روبرو است. از همين روى لازم بود دركنار كارهاى اصلى طرح، بخشى از سرمايه و نيروى انسانى در كارهايى هزينه شود كه هدف از آن جلوگيرى از پيش آمدن مشكل و مانع در كار و زندگى و عبادت مردم است.






2 ـ جايى كه طرح توسعه در آن عملى مى شد، زمينِ بكر و آماده بنا نبود، بلكه بناهاى قبلى غير حرم و يا ويرانه هايى بود كه در زير آنها نيز شبكه هاى قديم خدمات شهرى; از قبيل آب و برق و تلفن وجود داشت و بنا بر اين لازم بود هم اين شبكه ها با شبكه هاى جديد جايگزين شوند و هم در طول انجام كار خدمات رسانى، اين شبكه ها قطع نشود و در عين حال حركت روان حاجيان و در كنار آن حجم سنگين عمليات توسعه همزمان پيش رود.






3 ـ تأكيد بر آن بود كه كار طرح با بازدهى استثنايى و دقت فراوان و با كيفيت بالا پيش رود، بى آن كه اين دقت و كيفيت بر منطقه مركزى و به ويژه شبكه هاى خدمات رسانى آسيب برساند و يا حركت زائران و كسانى را كه هر روز در پنج نوبت براى نماز به مسجد الحرام مى آيند كند سازد.






4 ـ اصرار بر آن بود كه بناهاى ساخته شده در توسعه جديد با ديگر بناهاى توسعه هاى پيشين، بيشترين تناسب و همگنى را داشته باشد; به گونه اى كه به سختى بتوان آنها را از همديگر باز شناخت.






پله هاى ثابت ومتحرك: در دو سمت شمال وجنوب، بناهاى توسعه دو مجموعه پله برقى; هر كدام با مساحت 375 متر مربع و گنجايش 15000 نفر در ساعت ساخته شده است. افزون براين، دو مجموعه ديگر در داخل محدوده ساختمان توسعه و در دو سمت درگاه اصلى وجود دارد ومجموع پله هاى متحرك در اين دو مجموعه و همچنين پله هاى متحرك موجود در ديگر نقاط مسجدالحرام (ساختمان هاى توسعه جديد) به هفت مورد مى رسد. دراين مجموعه ها جمعاً 56 دستگاه پله برقى وجود دارد و ظرفيت نهايى آنها جمعاً 105000 نفر در ساعت است كه مردم را به طبقه اول و پشت بام ها مى رساند.






در توسعه دوران فهد شش پلكان ثابت به پلكان هاى موجود افزوده شده است و بدين ترتيب جمع پلكان ها به سيزده مورد مى رسد. از اين شمار، شش تاى آنها در دو سوى باب ملك فهد و ورودى هاى ثانوى شمال و جنوب بناهاى جديد و بقيه در اطراف ساختمان توزيع شده است. اين پلكان ها همه با بتون مسلح ساخته و با سنگ، نماكارى شده است.






صحن هاى بيرونى براى نماز:



در جريان طرح در سه سمت مسجد الحرام صحن هايى يا به تعبير دقيق تر فضاهاى بازى براى انجام نماز آماده شد كه مجموع مساحت آنها بالغ بر 88000 متر مربع است و به ترتيب زير در اطراف مسجد الحرام واقع شده اند: در سمت شرق مسعى با مساحت كل 46000 متر مربع، سمت سوقِ صغير با مساحت كل 28000 متر مربع و سمت شامى با مساحت كل حدود 14000 متر مربع.






البته براى انجام اين مهم لازم بود ساختار كل اين مناطق مجاور حرم بر هم بخورد و نوسازى شود. به همين منظور همه دستشويى ها و وضوخانه هاى موجود برداشته و مسير تردد خودروها نيز از اين بخش ها به تونل هايى كه ايجاد شد هدايت گرديد. همچنين به جاى دستشويى ها و وضوخانه هاى قديم ساختمانى دو طبقه با مساحت 14000 متر مربع احداث شد كه در بردارنده 1440 سرويس بهداشتى، 1091 وضو خانه، 162 شير آب آشاميدنى و راهروهاى پر عرضى است كه امكان تردد به طرف صحن هاى جديد را فراهم مى سازد.






گفتنى است در بناى دستشويى هاى جديد قسمت ويژه خواهران از قسمت برادران به تفكيك ساخته شد.






توقفگاه هاى خودروها: پس از نوسازى ساختار منطقه مركزى حرم و خارج كردن خودروها از آن و اختصاص دادن اين منطقه به تردد پياده ها و برگزارى نماز، لازم بود نظام آمد و شدى طراحى گردد كه از تراكم خودروها در مناطق مركزى و تداخل وسايل نقليه و عابران پياده جلوگيرى كند.






بدين منظور توقف گاه هايى بيرون از منطقه مجاور حرم ايجاد شد كه زائران و حاجيان در آن جا از خودروهاى عمومى يا خصوصى، پياده و يا سوار شوند. فاصله دورترين توقفگاه تا مسجد الحرام در اوقات پر ازدحام حداكثر 20 دقيقه پياده روى و در ساعات كم ازدحام 10 دقيقه است.






اين توقفگاه ها رايگان هستند و روزانه گنجايش 12000 خودرو دارند.






گلدسته ها:



در حرم مسجد الحرام 41 مدخل اصلى وجود دارد و نُه گلدسته بلندى كه ساخته شده، الهام گر عظمت و زيبايى و شكوه و عمدتاً نشان دهنده، مدخل هاى اصلى هستند، به استثناى گلدسته مجاور صفا كه نقطه آغاز سعى را نيز نشان مى دهد.
فرد بودن شمار گلدسته ها خود نمادى از يگانگى و بى همتايى مراسمى دينى است كه در مسجد الحرام انجام مى گيرد.






هر يك از بخش هاى مختلف اين گلدسته ها به گونه اى مناسب آذين شده است.






در پايين ترين بخش; يعنى قاعده هر گلدسته، در بالاى هر يك از ضلع هاى هشتگانه و در زير مئذنه پايينى گلدسته، مقرنس هايى به ابعاد مثلث كامل وجود دارد و طوقه زير مئذنه در بالاى اين مثلث هاست.






اين مثلث ها داراى نمايى از سنگ سفيد صنعتى است. قاعده گلدسته با همان نوع سنگى كه در نماى بيرونى مسجد الحرام به كار رفته نماكارى شده و كتيبه ها و نقش و نگارهايى همانند آنچه بر نماى بيرونى است، در اين بخش نيز ايجاد شده تا قاعده گلدسته با بازوهاى ايوان هاى ورودى مسجد الحرام در هماهنگى كامل باشد.






قدرى بالاتر، نخستين مئذنه (عرشه منار) گلدسته به چشم مى خورد كه خود داراى هشت ضلع است و در رأس زاويه هر ضلع، ستونى باريك و بلند قرار گرفته كه تا زير سقف مئذنه امتداد دارد.






سقف مئذنه نيز با كاشى هاى نيم دايره اى سبز رنگ تزيين شده است.






در ديوارك پايين مئذنه نقش هايى هندسى با كلاف سنگ و اشكال هشت ضلعى به چشم مى خورد و پيش نشستگى ابعاد مئذنه نسبت به قاعده نيز به صورت اريب و با مثلث هاى متداخل است.






بخش بالايى ساقه (يعنى بخش ميان مئذنه پايين و مئذنه بالا) با ابعاد هشت ضلعى و داراى خطوطى طولى و عرضى است كه بر زيبايى گلدسته مى افزايد. در بخش هاى پايين و بالاى اين قسمت طوق هاى تزيين شده اى با استعمال خطوط هندسى (در طوق پر عرض) و خطوط نرم (در طوق كم عرض) وجود دارد.






در مئذنه بالايى گلدسته، در زير آن روزنهايى هشت گانه (در هر ضلع يك روزن) و در بالاى روزن ها مقرنس هايى وجود دارد كه همين مقرنس ها پيش نشستگى ابعاد مئذنه نسبت به ساقه را مى سازد. سقف اين مئذنه نيز همانند مئذنه پايين بر روى هشت ستون قرار دارد و ساير مشخصه هاى هنرى و نماى اين مئذنه همانند مئذنه پايين است.






در سقف مئذنه بالايى، قطر گلدسته به طور چشمگيرى كاهش مى يابد و بالاتر از آن طوق برجسته اى تزيين شده قرار دارد. بالاتر از اين طوق گنبدچه مانندى شبيه كلاه خود وجود دارد كه داراى خطوط نصف النهار شكل طولى با تورفتگى است و قاعده برونزى و طلا كارى شده هلال فوقانى گلدسته بر روى آن قرار مى گيرد. بالاترين نقطه گلدسته نيز نشان هلال است.






گنبدها:

گنبدها نشانه هايى اصلى از ساختوساز توسعه جامع اخير هستند، كه البته در شكل و شمايل و نوع تزيين داخلى و پوشش بيرونى در دو حرم مسجد الحرام و مسجد النبى با همديگر تفاوتى آشكار دارند. در مسجد الحرام گنبدها ثابت و از داخل بر روى مقرنس ها استوار است و از همين سمت در ساقه خود پنجره هايى از چوب ساج دارد. اطراف همين پنجره ها در نماى بيرونى با سنگ گرانيت صنعتى پوشش شده و در ميان اين نماى سنگىِ بيرونى خطوط برجسته طلا كارى شده و همچنين مساحت هايى با نماى سنگ امازونيت و نيز كاشى هاى رنگارنگ كه در قالب نظامى از هندسه و هنر اسلامى سامان يافته اند وجود دارد.






مقرنس هاى اين گنبدها از گرانيت صنعتى است و در برخى از طاق هاى بلند نيز از سنگ مرمر سفيد و سبز استفاده شده است.






در داخل گنبدها چلچراغ هايى از مس و بلور داراى اشكال هندسى ويژه وجود دارد.






پشت بام گنبدها نيز با ازمالدو رنگى پوشش شده است.






سيستم برق و روشنايى: تأمين برق و روشنايى حرم مسجد الحرام بر سيستمى فعال متكى است كه همه شرايط غير منتظره در آن لحاظ شده و در هر وضعيتى مى تواند جريان برق را بر قرار نگه دارد.






بر همين اساس، نيروى برق مسجد الحرام از منابع متعددى تأمين مى شود تا احتمال قطع جريان به صفر برسد. منابع تأمين كننده جريان برق در مسجد الحرام عبارتند از:






1 ـ تغذيه كننده هاى اصلى كه جريان برق را از طريق پست هاى جبل ابوقبيس، حارّة الباب و پست ويژه حرم براى مولدهاى احتياطى، از خطوط برق منطقه غربى «سكيكو» كه داراى چهار مولد است مى گيرد.






2 ـ ايستگاه توليد برق احتياطى كه در كدى در فاصله 5/3 كيلومترى مسجد الحرام قرار دارد و اخيراً با افزايش موتورهاى آن از 4 به 8 دستگاه قدرت توليد آن، به 32 مگاوات رسيده است.






3 ـ سيستم جريان مستمر برق (U.P.S) كه روشنايى اضطرارى و سيستم صوتى مسجدالحرام را تأمين مى كند.






4 ـ افزون بر اين، منبع تغذيه مستمر ديگرى نيز تدارك ديده شده كه با باترى كار مى كند و مى تواند در شرايط اضطرارى نيروى لازم براى روشنايى اضطرارى و ديگر خدمات حياتى مسجدالحرام را به مدت 30 دقيقه و تا برقرار شدن جريان مولدهاى احتياطى و ذخيره فراهم كند.






تهويه هوا:



در مجموعه بناهاى مسجد الحرام، از دو نوع تهويه استفاده مى شود:






1 ـ تهويه و جابه جا كردن هوا; با كمك پنكه هاى سقفى و ديوارى، كه مجموع آنها به 1292 دستگاه مى رسد.






2 ـ تهويه از طريق تلطيف هوا، كه با تزريق هواى سرد به اماكن حرم صورت مى گيرد. بدين منظور كانال هايى در طبقه همكف و در كف طبقه بالا تعبيه شده و از آنها كانال هايى فرعى به درون ستون ها كشيده شده است. هواى سرد از طريق اين تونل ها توزيع و با عبور از دريچه هايى مربع شكل كه در بالاى ستون ها تعبيه شده اند وارد فضاى اماكن مسجد الحرام مى شود و در همين حال، هواى گرم از طريق دريچه هاى دايره اى شكل كه در پايين ستون ها در نظر گرفته شده است به بيرون حرم هدايت مى گردد.






عمليات اصلى تهويه و تلطيف هوا در ايستگاه مركزى اى كه به همين منظور در خيابان اجياد و در فاصله 450 مترى حرم ايجاد شده است صورت مى گيرد. اين ايستگاه كه در ساختمانى شش طبقه واقع شده، در بردارنده جديدترين دستگاه هاى تهويه و شامل سى و دو واحد خنك كننده هوا با ميانگين بيش از 13000 تن هواى سرد است.






از اين ايستگاه آب سرد با لوله هاى 1100 ميليمترى كه در تونل شبكه خدماتى اطراف حرم قرار گرفته است به داخل مسجدالحرام پمپاژ و آن جا آب هايى كه سرماى خود را از دست داده دوباره از طريق لوله به ايستگاه باز گردانده مى شود.






در ايستگاه مركزى تهويه هوا 142 دستگاه تهويه با ميانگين توليد 1755 كيلو در ثانيه وجود دارد كه هواى تهويه شده در آنها از طريق كانال هاى ويژه و به كمك دستگاه هاى مكش و پمپاژ به طبقه پايين بناهاى تازه احداث تزريق و از آن جا از طريق لوله هاى فرعى به دستگاه هاى تهويه هوا كه در طبقه همكف مسجد الحرام نصب شده، فرستاده مى شود.






علت انتخاب موقعيت فعلى براى دستگاه هاى تهويه مركزى مسجد الحرام دور نگه داشتن صداى دستگاه ها از مسجد بوده است، هر چند در همان محل نيز براى كاستن از صداها از عايق هاى صوتى استفاده شده است.






به هدف توزيع مناسب تر هواى تهويه شده، كانال هاى تهويه به مجموعه شبكه خدماتى كه گرداگرد حرم وجود دارد متصل شده و از اين رهگذر امكان تنظيم درست تر و به هنگام ميزان سردى و گرمى هوا و نيز فرستادن هواى سرد به هر نقطه كه لازم تر است فراهم گشته است.






در چهار چوب تكميل اين سيستم امكانات جداگانه اى براى تهويه هواى مسعى فراهم گرديده كه هواى سرد را از طريق دريچه هاى موجود در شرق مسعى به فضاى ميان صفا و مروه هدايت مى كند.

/ 31