مکه و مدینه نسخه متنی

اینجــــا یک کتابخانه دیجیتالی است

با بیش از 100000 منبع الکترونیکی رایگان به زبان فارسی ، عربی و انگلیسی

مکه و مدینه - نسخه متنی

ع‍ب‍ی‍دال‍ل‍ه‌ م‍ح‍م‍دام‍ی‍ن‌ ک‍ردی‌؛ ت‍رج‍م‍ه:‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ص‍اب‍ری

نمايش فراداده ، افزودن یک نقد و بررسی
افزودن به کتابخانه شخصی
ارسال به دوستان
جستجو در متن کتاب
بیشتر
تنظیمات قلم

فونت

اندازه قلم

+ - پیش فرض

حالت نمایش

روز نیمروز شب
جستجو در لغت نامه
بیشتر
لیست موضوعات
افزودن یادداشت
افزودن یادداشت جدید

فصل ششم: ويژگى هاى مشترك طرح هاى توسعه

مسجدالحرام و مسجدالنبى

اصرار مسؤولان همواره بر اين بوده است كه در هر دو طرح توسعه مسجدالحرامو مسجدالنبى، طراحى ها و محاسبه ها با بيشترين دقت صورت پذيرد. اجرا بر طبق برترين استانداردهاى مهندسى و فنى انجام گيرد. در مراحل مختلف اجراى كار، بهترين مواد و مصالح مصرف شود تا در نتيجه بناهايى كه پديد مى آيد برخوردار از برجسته ترين مشخصه هاى فنى و هنرى و در اوج زيبايى و شكوه باشد و شاهكارى بى همانند به نظر آيد.

در چهار چوب همين خواسته، اصول كار مشترك و هماهنگى براى طرح هاى توسعه مسجدالحرام و مسجدالنبى تدوين گرديد. بر پايه اين اصول، مى بايست نكات زير مورد توجه قرار گيرد:

1 ـ بررسى و آزمايش همه جانبه عناصر خاك و ميزان تحمل وزن خاك، انواع مصالح ساختمانى مورد استفاده، انواع بتون هاى مسلح و غير مسلح و همچنين مشخص كردن مناسب ترين نوع بتون براى هر نقطه به منظور تأمين استانداردهاى ساخت و ساز و فنى و مهندسى.

2 ـ لحاظ كردن نتايج آزمايش ها و بررسى ها در طرح هاى اجرايى; به گونه اى كه اين طرح ها با بيشترين دقت ممكن، نمايانگر نتايج آزمايش ها و جزئيات بررسى و مطالعات باشد و احتمال بروز هر گونه خطا را به كمترين حد ممكن كاهش دهد.

3 ـ مراعات هم نواختى و همگنى مطلوب ميان بناهاى توسعه و بناهاى قديم مسجدالحرام و مسجدالنبى; به گونه اى كه تلفيق ميان آنها طبيعى ترين تلفيق ممكن باشد.

4 ـ به كارگيرى جديدترين دستاوردهاى فن آورى نوين; اعم از ماشين ها و مواد و مصالح و شيوه هاى ساخت و ساز، تا بهترين كيفيت بنا و بيشترين عمر ممكن را براى آنها فراهم سازد.

اهداف اجرايى برنامه توسعه: برنامه توسعه مسجدالحرام و مسجدالنبى دربردارنده اهداف نهايى زير بوده است:

1 ـ افزودن دو مجموعه بناى جديد به بناهاى مسجدالحرام و مسجدالنبى به هدف بالا بردن گنجايش آنها.

2 ـ افزايش ميزان گنجايش مكان هاى مذهبى اين دو حرم با استفاده از فضاهاى رو باز بيرونى، پشت بام هاى بناهاى جديد و پشت بام هاى بناهاى قديم با ايجاد تغييرات لازم در آنها.

3 ـ ايجاد تحول در ساختار دو منطقه مركزى مكه و مدينه به هدف فراهم آوردن سهولت و آزادى بيشتر براى آمد و شد و ارائه خدمات پشتيبانى فعال و شبانه روزى و همچنين سهولت در ورود و خروج زائران به ويژه در هنگام نماز از طريق احداث درها و راهروهاى مناسب و به تعداد كافى و هماهنگ با مقدار گنجايش هر بنا.

4 ـ فراهم آوردن سامانه هاى لازم براى تأمين امنيت و سلامت زائران; از قبيل مجموعه تلويزيون هاى مدار بسته، سامانه هاى صوت مركزى، برق، آتش نشانى، تهويه و همچنين مطبوع سازى طبيعى و ماشينى هوا.

5 ـ احداث سامانه آبرسانى و جمع آورى پساب ها با توجه به گستردگى اماكن مكه و مدينه.

6 ـ ايجاد توقف گاه هاى خودرو با گنجايش متناسب با مجموعه بناهاى توسعه و شمار روز افزون زائران و حاجيان و همچنين ايجاد تسهيلات لازم براى عبور و مرور آسان خودروها و راهيابى آنها به بزرگراه ها و خيابان ها و همچنين راهيابى آسان سرنشينان به داخل اماكن مسجدالحرام و مسجدالنبى.

ويژگى هاى مشترك در سامانه هاى تأسيساتى و برقى

بناهاى توسعه دوران اخير، تنها، بناهايى خشك و بى روح نيستند، بلكه نمادى زنده از مجموعه اى از بهترين ويژگى ها و عناصرند كه در ساختمان ها، عناصر به كار رفته در آنها و همچنين سامانه هاى تأسيساتى و برقى خود را نشان مى دهند و همه در يكنواختى و همگنى شكوهمندى، كالبدى بر در آميختن دو عنصر مادى و معنوى با همديگر مى شوند: عنصر معنوى توجه و ارادت مسلمانان جهان و عنصر مادى شكوه و عظمت بناها.

اصرار ملك فهد بن عبدالعزيز بر آن بوده است كه در ساخت بناها و در فراهم آوردن سامانه هاى خدماتى و تأسيساتى و برقى، برجسته ترين نظريه ها و راه كارها و ابزارها به خدمت گرفته شوند; چرا كه از ديد وى پسنديده ترين كار آن است كه استوارترين و ماندگارترين باشد.

در چهار چوب اين راهبرد كلان، و همان گونه كه در ساخت بناها همه آن چه مى توانست شكوه فراوان ترى را به بار آورد فراهم آمده بود، در تجهيز بناهاى مسجدالحرام و مسجدالنبى به سامانه هاى مختلف نيز اصول كارى و برنامه مشتركى طراحى شد كه تنها در برخى از جزئيات و به تناسب موقعيت و وضعيت اين دو مسجد، با همديگر تفاوت هايى جزئى مى يافت. اين برنامه مشترك ايجاد سامانه هاى زير را در مسجدالحرام و مسجدالنبى، به صورت همانند و با تفاوت هايى موردى در ابعاد و مشخصات و مقدار توان در برداشت:

الف: سامانه هاى تأسيساتى و خدماتى، شامل:

1 ـ سامانه تهويه و مطبوع سازى هوا

2 ـ سامانه آب آشاميدنى خنك و بهداشتى

3 ـ سامانه آب مصرفى عادى

4 ـ سامانه جمع آورى آبهاى مجارى

5 ـ سامانه جمع آورى آب هاى باران و سيل

6 ـ پله هاى برقى داخلى و خارجى

7 ـ سامانه آتش نشانى پيشرفته با استفاده از گاز هالون براى مقابله با آتش در مناطق مهم.

ب: سامانه هاى برقى، شامل:

1 ـ سامانه نور و روشنايى

2 ـ سامانه صدا

3 ـ سامانه تلفن

4 ـ سامانه مراقبت و هشدار سريع

5 ـ سامانه نشان دادن ساعات و زمان

6 ـ سامانه كنترل ماشينى

7 ـ سامانه تلويزيون هاى مدار بسته

8 ـ شبكه جريان برق ولتاژ پايين براى تغذيه سامانه هاى الكترونيكى.

جديدترين فن آورى ها: در هر يك از اين سامانه ها، تازه ترين دستاوردهاى دانش بشرى و جديدترين فن آورى ها به خدمت گرفته شده است، تا اين سامانه ها وظايف خود را به بهترين وجه به انجام رسانند و كمترين اختلالى در كار آنها پيش نيايد; براى نمونه، سامانه صدا در مسجدالحرام و در مسجدالنبى يكى از سامانه هاى اصلى است كه هر گونه اختلال جزئى در هر بخش از آن مى تواند به نارسايى صوت و در نتيجه عدم بهرهورى لازم از صدا و كيفيت آن از سوى مردم و نمازگزاران بيانجامد، به ويژه آن كه مى دانيم در اين دو مسجد، به دليل وسعت فراوان و شمار انبوه نمازگزاران، آنان قادر به ديدن امام جماعت و جمعه نيستند و تنها رابط ميان آنها با امام صداى اوست كه از طريق دستگاه هاى صوتى و بلندگوها به آنان مى رسد و به كمك همين صداى فراگير است كه همراه با امام به سجده و ركوع مى روند و همراه او سر از سجده و ركوع بر مى دارند. با اين حساب مى توان تصور كرد كه كوچك ترين اختلال صوتى، حتى براى زمانى كوتاه، چه دشوارى هايى را پديد مى آورد.

گفتنى است تضمين كاركرد هميشگى و مطلوب سامانه هاى ياد شده، مستلزم بازرسى هاى مداوم و همه روزه است كه در ابعاد و سطوح مختلف مى بايست انجام پذيرد. اين خود حجم عمليات نگهدارى فراوانى را مى طلبد.

سامانه هاى تهويه هوا:

با رعايت معيارهايى كه پيشتر بدانها اشاره شد، سامانه هايى پيشرفته براى تهويه و مطبوع سازى هوا در مسجد الحرام و مسجدالنبى فراهم گرديد. اين سامانه ها در نوع خود از بزرگ ترين نظام هاى اجرا شده در جهان هستند و شايد با لحاظ ويژگى ها و محدوديت هاى مكانى در مرتبه نخست نيز قرار گيرند; چه، نكات زير اهميت و حساسيت اين سامانه را مشخص مى سازند:

1 ـ ويژگى مكان و تقدس و حرمت آن نزد ميليون ها مسلمان سراسر جهان.

2 ـ مساحت اين دو مكان كه در مورد مسجدالحرام بالغ بر 000,217 و در مورد مسجدالنبى افزون بر 000,108 مترمربع مى شود و البته اين رقم جداى از پشت بام ها و فضاهاى روبازى است كه در پيرامون اين دو حرم به نماز اختصاص يافته است.

3 ـ ويژگى انحصارى مكان هايى كه مى بايست هوايشان تهويه شود، بدين معنا كه هم بناهاى مسجدالنبى و هم بناهاى مسجدالحرام از چند سمت باز هستند و اين خود مى طلبد كه شيوه خاصى در انتخاب و همچنين به كارگيرى سامانه تهويه لحاظ گردد.

4 ـ دورى فاصله ايستگاه هاى مركزى تهويه از اماكن; چه، ايستگاه هاى تهويه مركزى مسجدالحرام و مسجدالنبى به ترتيب در فاصله 450 مترى و 7 كيلومترى اين حرم ها قرار گرفته اند و كانال هاى رساننده آب و هواى تهويه، از طريق دو تونل به حرم مى رسد.

ويژگى هاى هنرى و تزيينى

هنر تزيين اماكن مذهبى يكى از نمادهاى تمدن اسلامى است كه از ديربار پا به پاى فن معمارى اسلامى به حيات و شكوفايى خود ادامه داده است.

يكى از برجسته ترين عناصر در هنر تزيين اسلامى خط عربى است كه افزون بر هفتاد نوع دارد. پس از آن، نوبت به عناصر تزيين سطوح چوبى و پيكره هاى چوبين و همچنين كنده كارى بر چوب مى رسد و عناصرى چون تزيين با شيشه و مواد فلزى، روكش هاى طلا، و نماهاى سنگ و كاشى و تصوير مناظر طبيعى در رده هاى بعدى جاى مى گيرند.

هر متن كارى، نوع ويژه اى از تزيين را بر مى تابد و مى طلبد; براى نمونه داخل بناها و حجره ها و سقف آنها تزيين ويژه خود را داراست، پنجره ها، روزن ها، و حصارها آذين خاص خود را مى طلبند، مسجدها با عناصر خاصى آراسته مى شوند.

اما بناهاى حرم مكه و حرم مدينه مجموعه اى از اين متن ها و زمينه ها را در بردارد و از همين روى، هر بيننده اى در هر نقطه از اين بناها با عناصر متفاوتى از هنر اسلامى روياروى خواهد بود.

تزيين بناهاى مسجدالحرام و مسجدالنبى: تزيين هاى انجام شده در مسجدالحرام و مسجدالنبى اوج طراحى و اجرا و همچنين به كارگيرى عناصر گوناگون را در كنار همديگر به نمايش مى گذارد. در اين تزيين ها مهم ترين عناصر، كارآمدترين شيوه ها، بهترين و مرغوب ترين مواد و مصالح به كار گرفته شده و برجسته ترين هنرمندان و حرفه كاران به خدمت گرفته شده اند و از جديدترين فن آورى ها و نيز قابليت هاى رايانه در طرح عناصر تزيينى، به صورتى كه با جايگاه و عظمت اين دو مسجد تناسب داشته باشد، استفاده گرديده است.

اگر عناصر به كار رفته در اين بناها را از نظر بگذرانيم، خواهيم ديد هر كدام از اين عناصر سهمى در تزيين بناهاى مختلف حرم بر عهده گرفته است; از گلدسته ها و گنبدها گرفته تا رواق ها، ستون ها، ديوارها، سقف ها، كف ها، پله ها، طاق ها، دريچه ها، كرانيش و درها به كمك اين عناصر و همچنين شيوه هاى بديعِ ساخت، تلفيقى مناسب ميان بناهاى قديم، بناهاى نخستين توسعه سعودى و بناهاى توسعه ملك فهد به وجود آمده و يكپارچگى كاملى به بناها بخشيده است.

در ساخت هر يك از اين عناصر مسجد و همچنين در ساخت چلچراغ ها، سرستون ها، پنجره هاى جلو نشسته، نرده ها و حصارها و ديگر عناصر، مواد مختلفى چون مس، طلا، شيشه، انواع كريستال، چوب ساج، چوب ارز مغربى[نوعى درخت از تيره صنوبرها]، آلومينيوم زرد رنگ، سنگ صنعتى تزيين شده، انواع مرمر، انواع گرانيت، سراميك و گچ به كار رفته است.

نا گفته نماند، در اين ميان عنصرى كه از همه بيشتر خودنمايى مى كند خط عربى با گونه هاى مختلف آن است.

سنگ صنعتى (مصنوعى)

سنگ مصنوعى يا صنعتى يكى از عناصر مشترك و پركاربرد در تمامى بناهاى مكه و مدينه است كه هم در ساخت و هم در تزيين جايگاهى در خور توجه دارد و بخش عمده اى از ديوارك ها و حصارها و همچنين نماهاى داخلى و خارجىِ بنا، از همين نوع سنگ فراهم شده است.

سنگ هاى صنعتى يا مصنوعى از سنگ هاى طبيعى رنگارنگى (به عنوان مواد اوليه) ساخته مى شود كه عمدتاً از معادن عربستان سعودى تأمين شده است. اين كار در طى مراحل فنى پيچيده اى با كنترل و محاسبه رايانه اى، در دو كارخانه كه به همين منظور و در نزديكى طرح هاى توسعه همزمان با شروع عمليات آنها ايجاد شده است، صورت مى پذيرد.

توليد سنگ مصنوعى بدين شيوه، صنعتى واقعى است كه طراحى ويژه و نيز مهارت و دقت فراوانى را مى طلبد. نخستين گام در مراحل توليد اين سنگ ها، طراحى خط توليد و پس از آن طراحى و ساخت قالب هاى گچى ويژه به عنوان نمونه اوليه براى ساخت قالب هاى واقعى از جنس فلزات سخت است.

در مرحله بعد بتون هاى خاص در رنگ ها و حجم هاى مناسب و بر اساس طراحى قبلى تهيه مى گردد. همزمان با آن براى هر قالب و هر قطعه به تناسب شكل و اندازه آن شبكه هاى آرماتور تهيه مى گردد و در داخل قالب ها قرار مى گيرد. البته به تناسب قطعه اى كه مى بايست توليد شود، در نقاط مختلف قالب بتون هاى با رنگ هاى متفاوت ريخته مى شود و آرماتورها در لايه هاى ميانى بتون قرار مى گيرد. عمليات بتون ريزى كه بدين ترتيب انجام مى گيرد در نوع خود كارى هنرى و پيچيده است و پس از انجام آن، قالب ها به سمت خط توليد رانده مى شوند تا در آنجا با توقّفى هشت ساعته، بتون داخل قالب سخت شود.

در حالى كه قالب در خط توليد قرار دارد، هم ابعاد مورد اندازه گيرى مداوم قرار مى گيرد و هم قالب قسمت هاى مختلف قطعه به تدريج و در زمان مناسب از آن جدا مى شود و بدين ترتيب قطعات سنگ هاى مصنوعى متناسب با جاى خاصى كه در بنا براى آنها در نظر گرفته شده است توليد مى شوند.

در اين ميان به سنگ هايى كه تشكيل دهنده طاق ها هستند توجه ويژه اى مى شود و دقت افزون ترى در ابعاد و زاويه بندى آنها صورت مى گيرد.

در مرحله بعد روى هر يك از قطعه هاى سنگى صافكارى و جلدكارى مى شود و به وسيله خمير مخصوصى درزها و ناهموارى هاى احتمالى جزئى برطرف مى گردد و پس از آن، قطعه هاى سنگ در اتاق ها يا سالن هاى ويژه رطوبت دهى قرار مى گيرد و يك شبانه روز كامل با آب گرم بر آنها آب پاشيده مى شود.

پس از اين مرحله، كار قلمزنى روى سنگ هاى مصنوعى انجام مى پذيرد و سيمان هاى اضافى زدوده مى شود. پس از آن هر قطعه از قطعات سنگ صافكارى و جلادهى مجدد مى شود. در انجام اين كار، بسته به نوع و جايگاه نصب سنگ و همچنين تزيين هاى تعبيه شده در آن، دقت هاى ويژه اى معمول مى گردد تا هيچ يك از اجزا و عناصر تزيين خدشه نيابد يا نشكند.

سنگ هايى كه بدين ترتيب فراهم آمده اند، يكى پس از ديگرى در جاى ويژه خود در بناها نصب مى شوند تا نماى چشم نواز آن را تشكيل دهند.

استفاده از كارگاه ها و كارخانه هاى جهان

براى انجام هر چه سريع تر و بهتر طرح هاى توسعه، كارگاه ها و كارخانه هايى چند در داخل و خارج عربستان سعودى تجهيز يا به خدمت گرفته شد; براى نمونه درهاى بزرگِ بناهاى توسعه در بارسلونا ساخته شد. رويه طلاى قطعات فلزى و برنزى مورد استفاده در تزيين در فرانسه انجام گرفت. چلچراغ ها در اتريش ساخته شد و ساخت قطعه هاى كريستال مورد استفاده در تزيين چلچراغ ها ـ كه عمدتاً گرداگرد حلقه هاى مسى چلچراغ ها آويخته مى شوند ـ در چكسلواكى سابق صورت پذيرفت.

همچنين در كارخانه ها و كارگاه هاى ويژه اى كه در مكه و مدينه براى انجام سفارش هاى طرح توسعه تأسيس شده بود ده ها هزار قطعه مسى، چوبى، سنگى، گرانيتى و همانند آن توليد شد تا همه به عنوان عناصر تزيينى بناهاى مسجدالحرام و مسجدالنبى به كار برده شوند.

تعمير و نگهدارى

همه سامانه هاى خدماتى و تأسيساتى و برقى كه در مسجدالحرام و مسجدالنبى ايجاد شده اند، در ساعات مختلف شبانه روز فعال هستند و بررسى هايى دوره اى و مراقبت هايى دقيق در مورد آنها انجام مى گيرد تا به طور مستمر و بدون توقف بتوانند كارهاى خود را انجام دهند و در آنچه براى راحت و آسايش زائران فراهم آمده است هيچ گونه خللى به هيچ دليلى به وجود نيايد.

/ 31