• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
عضویت در خبرنامه
 
 
 
 
 
 
تنها در همین کتاب :
 
 
 
موجودی (متن) :
نمونه ارزشمندی از فلزکاری دوران اسلامی [منبع الکترونیکی]

نمونه ارزشمندي از فلزكاري دوران اسلامي

شهاب شهيدي يكي از آثار زيبا و ارزشمند فلزي دوران اسلامي كه در موزه ملي ايران نگهداري ميشود جعبهاي فولادي است كه به هنر زيباي طلاكوب مزين گشته است. اين اثر زيبا كه با شماره 4358 در بخش اسلامي موزه مذكور به ثبت رسيده است جزء مجموعه كارهاي طلاكوب «حاجعباس اصفهاني» از هنرمندان شهر اصفهان در قرن سيزدهم هجري قمري است كه تعدادي از آنها در بخش اسلامي موجود است.

در اين مقاله به معرفي اين اثر ارزشمند ميپردازيم.

بررسي هنر فلزكاري دوران اسلامي به مانند ساير رشتهها مستلزم شناخت گذشته آن در دورههاي قبل از اسلام است. به جرأت ميتوان گفت كه ايران در پيشرفت هنر و تكنيك فلزكاري در جهان اسلام سهم عمدهاي را دارا بوده است چراكه ايران اسلامي خود وارث تكنيك بسيار پيشرفته هنر فلزكاري عصر ساساني و قبل از آن بوده است و پس از اسلام نيز هنرمندان فلزكار در حفظ حيات اين هنر- صنعت بسيار كوشيدند و اشياء فلزي را به گونهاي سمبليك و نمادين همپاي شرايط خاص اجتماعي، اقتصادي آن زمان جلوهگر ساختند. (1) پس از شكست و انقراض دولت ساساني توسط اعراب مسلمان و ايجاد ثبات در مناطق مسلمان شده، فلزكاران اين عصر اسلوب و روش فلزكاران ساساني را سرمشق كارهاي خود قرار دادند تا جايي كه تفكيك اشياء فلزي اين دو دوره از يكديگر كار دشواري است.

بيشترين اشياء فلزي باقيمانده پس از ظهور اسلام عبارتند از: تنگ، سيني، مشربه، قاب قرآن، شمعدان، جامهاي مفرغي، عودسوز، لگن، ظروف نقشدار برنجي و مسي. هنرمندان ايراني ظروف و اشياء فلزي را طلاكوب و نقره نشان ميساختند و يا آنها را به صورت مشبك و مرصع به خواستاران هنر عرضه ميكردند. (2) اشياء فلزي داراي تزئينات مختلف و بسيار متنوعي ميباشند ولي با تمام تنوع، ميتوان آنها را به چند گروه كلي تقسيم كرد: نقوش گياهي به صورت طبيعي و اسليمي، نقوش انساني، نقوش حيوانات و پرندگان، جانوران اساطيري مثل سيمرغ، طرحهاي هندسي، نقوشي كه بيانگر صور فلكي باشند و كاربرد خطوط مختلف مثل خط كوفي، نسخ، ثلث و نستعليق. (3) مشخصات اثر جعبه فولادي طلاكوب با چفت و لولا، به شماره شناسنامه 4358، قرن سيزدهم هجري قمري، دوره قاجار، محل ساخت شهر اصفهان، به وزن 675/1 كيلوگرم و به ابعاد زير:

طول درپوش: 8/23 سانتيمتر طول بدنه: 5/23 سانتيمتر عرض درپوش: 8/18 سانتيمتر عرض بدنه: 3/18 سانتيمتر ارتفاع جعبه: 8/9 سانتيمتر يكي از فلزاتي كه در دوران قاجار در فلزكاري بسيار رايج بود فلز فولاد ميباشد. فولاد آهني است كه از 2 تا 5/2 درصد كربن زغال به همراه دارد. رنگ آن از آهن تيرهتر و جنس آن به مراتب سختتر است و اگر آب داده شود شيشه را مخطط ميسازد. فولاد شكسته و در حالت حرارت زياد چكشخوار است. در ايران باستان دو نوع فولاد ميشناختند: فولاد طبيعي و فولاد مصنوعي. فولاد طبيعي نوعي سنگ معدني به نام «سيديت SIDEITE » و فولاد مصنوعي را از نرمآهن (سنگ معدني هماتيت) تهيه ميكردند كه در جريان كربنيزه كردن در كورههاي مخصوص آهن تبديل به فولاد ميگشته است.

ساخت اشياء فلزي در دوران اسلامي به شيوههاي متعددي انجام ميگرفت. از مهمترين آنها ميتوان قالبگيري، ريختهگري، چكشكاري، كندهكاري، برجستهكاري، مشبككاري، ترصيعكاري يا فلزكوبي و قلم سياه را نام برد.

در اثر مورد بحث سبك و شيوه طلاكوب كاري به كار رفته است. طلاكوبي «نوعي تزئين در هنرهاي دستي ايران است كه در آن مفتولهاي طلا را طبق نقشي بر روي اشياء فلزي طلاكوبي ميكنند. در طلاكوبي ابتدا نقشي را بر روي شيء با شيارهاي كم عمق مشخص ميكنند و سپس مفتول طلا يا نقره بسيار نازكي را در آن شيارها جاي ميدهند و سپس با چكشكاري آن را پرداخت كرده و با مصقّل آن را صيقل و جلا ميدهند.» (4) اين جعبه به شكل مكعب مستطيل و درپوش آن كمي محدب است. قسمت اعظم درپوش و بدنه آن با نقوش گياهي، اسليمي و كتيبه به خطهاي ثلث و نستعليق تزئين شده است، بر روي درب جعبه نقوش اسليمي در پشت كه چهار طرف آن مزين به گل زرين ميباشد مكاني شده و دور تا دور آن را حاشية زرين با نقوش گياهي اسليمي دربر گرفته است. در حاشيه روي درب جعبه كه به صورت كادرهاي مستطيل شكلي چهار طرف آن را گرفته است سورههايي از قرآن كريم به خط ثلث ملاحظه ميگردد كه شامل:

1ـ در كادر جلو: بسْمالله الرَّحمن الرَّحيم إذ'جاءَ نَصرُاللهِ وَالفَتحْ، وَرَأَيتَ الناسَ يَدخُلوُنَ في دين اللهِ أَفْوَاجَا فَسَّبِحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاستغفِرَهُ اِنَّهُ كَانَ تَوّابا، بسماللهالرحمن الرحيم. يك گل تزئيني در گوشه.

2ـ در سمت چپ قُل يا اَيُّها الْك'افِروُنَ، لا´' اعْبُدُ م'اتَعْبُدوُنَ، وَلا' انتُم ع'بدوُنَ مَا´أَعبُدُ و لا´أنَا عَابِدُ ماعَبَدتُمْ و نصف كار در عقب: وَلا' اَنتُمْ ع'بِدوُن مَا´أعبُدُ لَكُمْ دينَكُم وَلِيَ دين. در گوشه يك گل تزئيني 3ـ در كادر عقب بسْمالله الرَّحمن الرَّحيم قُلْ هُوَالله اَحَدُ اللهُالصَّمَدُ لَمْ يَلِد ولَمْ يوُلَد وَلَم يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ.

4ـ در سمت راست بسْمالله الرَّحمن الرَّحيم قُلْ اَعوُذُ بِرَبِّالنا'سْ مَلِكِالناسِ اِلهِالنَّاسْ مِنْ شَرِّالْوَسْواسِالخَنّاسِالذيِ يُوِسْوِسُ في صُدُورِالناسِ مِنَ الجِنَّة وَالنّ'اس.

همچنين بر روي لبه پائيني درب جعبه آيات 255، 256 و قسمتي از آيه 257 از سوره مباركه بقره با خط ثلث ملاحظه ميگردد: بسْمالله الرَّحمن الرَّحيم اللهُلا'الهُ الاَّ هُوَالحَيُّ القَيُومُ لاتأخِذُهُ سِنَه ولا' نؤم لهُ ما'فِي السَمواتِ وَما' في الارضِ مَنْ ذَالذي يَشفَعُ عِندُهُالا بأذنه يَعُلَمُ مابَيْنَ اَيْديهم ما خَلَقَهُمْ وَلا'يُحيطوُنَ بشيء وَ مِن عِلْمِه الا بما شاءَ وَسِعَ كُرْسيُّهُ السَّمو'اتِ ولاَرض ولا'يَودُهُ حِفَضَهُما و هُوَالعَلِي العظيم.

لا' اِكْراهُ فيِالدّينِ قَدْتَبَيَّنَ الرُّشدُ مِنَ العي مَنْ يكفِرْ بِالطّ'اغوتِ و يُؤمِنْ بالله فقد اِسْتَمْسَكَ بالعُروهَ الوثقي لا انفصامه لَها وَلله سَميعٌ عَليمٌ. الله وَليُّ الذينَ ا'مَنوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الضُّلَماتِ الي النورِ والذينَ كَفَروا اولي'اءُ هُم يُحزِ...

در طرفين لبه درب جعبه بالاي آيةالكرسي و در قسمت محدب درب دو جمله به شرح زير نوشته شده است در سمت راست درب: السلطان بن السلطان فتحعلي شاه قاجار صاحب قرآن.

در سمت چپ درب: السلطانبن السلطان فتحعلي شاه خسرو كشور ستان.

در چهار طرف بدنه جعبه ترنج و سرترنجهايي كه با نقوش گياهي پر شدهاند ديده ميشود كه داخل ترنجهاي مياني كلماتي به خط نستعليق نوشته شده است. بدين ترتيب كه:

در ضلع چپ بدنه دو كلمه «محطي المسؤلات» و در سه ضلع ديگر «ياولي الحنسات» نوشته شده است. كه علاوه بر تزئينات فوق دور تا دور بدنه جعبه با حاشية زرين از نقوش گياهي تزئين شده است. درب جعبه فولادي داراي جفت و لولا نيز ميباشد.

1ـ روحفر، زهره، فلزكاري، گلچيني از هنر دوران اسلامي شماره 2، موزه ملي ايران، چاپ اول، 1375.

2ـ احساني، محمدتقي، هفت هزار سال هنر فلزكاري در ايران، انتشارات علمي و فرهنگي وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي. چاپ اول، 1368

3ـ روحفر، زهره، گلچيني از هنردوران اسلامي، شماره 2، موزه ملي ايران، چاپ اول، 1375

4ـ رياضي، محمدرضا، فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ايران، دانشگاه الزهرا(س)، چاپ اول، 1375