• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
عضویت در خبرنامه
 
 
 
 
 
 
تنها در همین کتاب :
 
 
 
 
> احکام سفر

احکام سفر

منابع مقاله:

آيين سفر، ناظم زاده قمي، سيد اصغر؛

سفر و حضر احکامي دارد

سفر و حضر دو بخش از زندگي انسان هاست که براي خود احکام و مسائلي جداگانه دارند.هيچ مسلماني در هيچ مرحله‏اي از زندگي خود، رها شده و بي تکليف نيست و از اين قاعده، سفر را نيز نمي‏توان استثنا کرد.سفر و مسافرت را نمي‏توان بهانه گريختن از احکام خداوندي قرار داد، زيرا آنچه بر انسان‏ها واجب است، جز به انجام تکليف، ساقط نمي‏شود.پيشوايان ديني ما، آن چنان به انجام فرايض و اهتمام به احکام الهي، چه در سفر و چه در حضر سفارش بليغ نموده‏اند که راه را بر هر گونه فرار و بهانه جويي مي‏بندد.اين روايات و سفارشات به اندازه‏اي است که نقل اندکي از آنها نيز رساله‏اي جداگانه مي‏طلبد. (1) از اين رو از نقل روايات احکام براي رعايت اختصار صرف نظر مي‏کنيم و تنها به ذکر مسائلي ضروري (2) براي مسافر اکتفا مي‏نمائيم.

مسافر کيست؟

مسافر در فقه اسلامي به کسي گفته مي‏شود که حداقل هشت فرسخ‏از وطن خود دور شده باشد، و يا چهار فرسخ راه از ديار خود دور شود و چهار فرسخ برگردد.بدون اقامه ده روز در ميان، چنين شخصي مسافر ناميده شده و احکام ويژه‏اي دارد.

پاره‏اي از احکام مسافر بدين قرار است:

تبديل نمازهاي چهار رکعتي به دو رکعتي،

اسقاط نافله‏هاي ظهر و عصر هم چنين عشاء (بنابر قولي) .

افطار روزه، هر چند در ماه مبارک رمضان،

موارد استثناء در احکام مسافر

الف: کسي که براي کار حرام سفر کند بايد نماز را تمام بخواند و روزه‏اش را (در ماه رمضان) بگيرد، و همچنين کسي که سفر او حرام است مثل اينکه سفر برايش ضرر داشته باشد يا زن بدون اجازه شوهر سفر رود (در غير سفر واجب) و يا فرزند، سفرش سبب اذيت پدر و مادر باشد (در غير سفر واجب) در چنين سفري نماز تمام است و روزه‏اش را در ماه رمضان بايد بگيرد.

ب: کسي که شغل او سفر باشد ماننده راننده، خلبان و امثال اينها در غير سفر اول بايد نماز را تمام بخواند و روزه‏اش را (اگر ماه رمضان است) بگيرد و در سفر اول اگر چه طول هم بکشد نمازش شکسته است.

ج: کسي که شغلش سفر نيست ولي محل کارش در شهر ديگري است و همواره در محل خود و آن شهر رفت و آمد مي‏کند مثل پيشه‏وران سيار، معلماني که محل کارشان ثابت نيست و کارگراني که به شهر ديگري‏جهت کار سفر مي‏کنند و امثال اينها، نمازشان تمام و روزه‏اشان را بايد بگيرند (امام خميني قدس سره در اين مورد مي‏فرمايد: نمازشان را شکسته بخوانند و روزه‏اشان را نگيرند) .

د: مسافري که قصد دارد ده روز پشت سر هم در يک محل بماند بايد نمازهاي خود را در آن محل تمام بخواند و روزه‏اش را اگر در ماه رمضان است بگيرد.

ه: کسي که بعد از رسيدن به هشت فرسخ و بيشتر، سي روز در محلي بماند و مردد باشد و بايد نماز را شکسته بخواند ولي پس از سي روز بايد نماز را تمام بخواند و اگر ماه رمضان است روزه‏اش را بگيرد (3).

مسائلي در نماز مسافر

1.اگر شخص مي‏داند، مسافر است و مي‏داند که نماز مسافر، شکسته است، در عين حال نماز را عمدا يا سهوا، تمام خوانده است، نمازش باطل است و بايد به صورت شکسته (يعني دو رکعتي) اعاده نمايد (دو باره بخواند)، و اگر خارج از وقت متوجه شد، بايد به صورت شکسته قضا نمايد.

2.اگر شخص مي‏داند مسافر است، اما نمي‏داند که نماز مسافر شکسته است، اعاده آن واجب نيست، نه در وقت، و نه در خارج از وقت.

3.اگر شخص، مسافر است و مي‏داند حکم مسافر قصر است، اما خصوصيات آن را نمي‏داند، مثلا نمي‏داند که اگر شغلش سفر باشد، وقتي‏در وطن ده روز بماند، بايد در سفر اول شکسته بخواند، در اين صورت اگر نمازش را تمام خوانده است، بايد به صورت شکسته در وقت اعاده و در خارج وقت قضا نمايد.

4.اگر حکم نماز مسافر را مي‏داند، اما نمي‏داند که هشت فرسخ را طي کرده و نمازش را تمام خوانده است، سپس متوجه شود که مسافر بوده و هشت فرسخ را طي کرده است، در اين صورت بايد نمازش را شکسته در وقت اعاده و در خارج وقت قضا نمايد.

5.اگر شخص مي‏داند که نماز مسافر شکسته است، اما فراموش کرده که خودش مسافر است و به اين خيال که در سفر نيست نمازش را تمام خواند، بعد متوجه شد که مسافر است، در اين صورت اگر در وقت است، بايد نمازش را به صورت شکسته اعاده کند.ولي اگر بعد از وقت به ياد آورد که مسافر است، قضا ندارد.

6.کسي که در وطن نمازش را نخوانده است، بايد قضاي آن را تمام به جا آورد، هر چند در سفر باشد.و کسي که در مسافرت نماز را به جا نياورده، بايد قضاي آن را شکسته بخواند، هر چند در وطن خود باشد.

7.اگر کسي نمازش را در وطن به جا نياورد، تا وقت گذشت و نماز قضا شد، سپس با هواپيما به نقطه‏اي سفر کند که در آنجا هنوز وقت آن نماز باقي است مثل کسي که نماز صبح او در تهران قضا شده باشد و با هواپيما قبل از طلوع آفتاب به ترکيه برسد نماز قضاي اين شخص به ادا تبديل مي‏شود و بايد نماز صبح را در ترکيه به قصد ادا به جا آورد.

8.اگر کسي نماز ظهر و عصر را بخواند و بعد با هواپيما به نقطه‏اي برسدکه هنوز ظهر نشده است، لازم نيست دوباره نماز ظهر و عصرش را بخواند.

9.اگر کسي با هواپيما به طور عمودي به اندازه چهار فرسخ پرواز کند، نماز و روزه‏اش قصر مي‏شود.

10.چنانچه کسي با سفينه فضانورد، مسافرت کند و از حوزه جاذبه زمين خارج گردد و بي وزن شود، در صورتي که بتواند بر سطح داخلي سفينه يا موشک قرار گيرد و پاهاي خود را به کف آن بگذارد، بايد با رعايت جهت قبله، نمازش را بخواند و در هيچ حالي نماز و جهت قبله، يا جهت نزديک به قبله، نبايد ترک شود.

11.مسافرين فضائي که ممکن است، در يک شبانه روز چندين بار به دور زمين گردش کنند و در هر دور يک شبانه روز برايشان تحقق يابد، تنها پنج نماز مطابق شبانه روز زمين بر آنها واجب است.ولي بايد طلوع و غروب را نسبت به طلوع و غروب خود رعايت کنند، يعني نماز صبح را قبل از يکي از طلوع‏ها و ظهر و عصر را بعد از نيمه روز يکي از روزها و مغرب و عشا را در يکي از شب‏ها بخوانند.يا مي‏توانند نماز ظهر را بعد از ظهر يک روز و نماز عصر را بعد از ظهر روز ديگر و همچنين نماز مغرب را در يکي از شب‏ها و نماز عشا را در شب ديگر بخوانند.

12.اما از آنجا که معمولا براي هر حکمي، استثنايي است وجوب قصر نماز مسافر نيز از اين قاعده مستثنا نيست، به طوري که دانشمندان و فقهاء شيعي همگي بر اين عقيده هستند که هر مسافري در چهار مکان، مختار است که نماز خود را به قصر يا تمام بخواند:

1.مسجد الحرام،

2 .مسجد النبي در مدينه،

3.مسجد کوفه،

4.نزد قبر مطهر حضرت سيد الشهداء عليه السلام.

روزه مسافر و احکام آن

يکي از واجبات بسيار با اهميت در شريعت اسلام، روزه ماه مبارک رمضان است.خداوند در قرآن کريم مي‏فرمايد: يا أيها الذين آمنوا کتب عليکم الصيام کما کتب علي الذين من قبلکم، (4)

يعني نوشته شده است (واجب است) بر شما مؤمنان، روزه، همان گونه که بر کساني که پيش از شما بودند، نوشته شد.با همه اهميت و ويژگي روزه در ميان احکام شرعي، مسافر نه تنها از اين تکليف سنگين معاف است، بلکه روزه بر او حرام شمرده شده است.کسي که به علت سفر، از انجام اين فريضه بزرگ الهي، محروم شده است، مي‏بايد پس از آنکه مسافرت خود را به اتمام رساند، قضاي آن را به جا آورد.حتي مي‏توان از سفر براي فرار از روزه نيز استفاده کرد، زيرا روزه يک واجب شرعي است و تنها از طريق شرعي مي‏توان از آن معاف شد.اين نوع افطار که جنبه شرعي دارد، براي کساني که به دلايلي نمي‏توانند يا نمي‏خواهند همه ماه مبارک رمضان و يا بعضي از روزهاي آن را روزه بگيرند، هيچ منع شرعي ندارد.

مسائل روزه در سفر

مسائل مهمي که مربوط به روزه مسافر مي‏باشد غير از آنچه در مسائل قبل گذشت، بدين قرار است: .مسافري که بايد نمازش را شکسته بخواند، چنانچه قبل از ظهر از شهر خارج شده باشد، بعد از حد ترخص بايد روزه‏اش را نيز افطار نمايد و بعد از ماه مبارک و اتمام سفر آن را قضا کند.اما اگر مسافري در ماه مبارک رمضان، بعد از ظهر سفرش را آغاز نمايد، ديگر نمي‏تواند افطار کند، بلکه بايد آن روز را همچنان روزه باشد، زيرا اين رخصت و مجوز مخصوص کساني است که قبل از زوال ظهر از موطن خود خارج مي‏شوند.از اين رو کساني که بعد از ظهر از شهر خارج مي‏شوند، چنانچه قبل از غروب افطار نمايند، علاوه بر قضاي آن، بايد کفاره آن را نيز بپردازند.

2.اگر مسافري قبل از ظهر به وطن يا محلي که مي‏خواهد ده روز در آنجا بماند رسيد، بايد آن روز را روزه بگيرد، البته اگر قبل از آن عملي که مبطل روزه است، از وي سر نزده باشد .اما اگر قبل از رسيدن به مقصد، کاري که روزه را باطل مي‏کند (از قبيل خوردن و آشاميدن و غيره) از او صادر شده باشد، ديگر نمي‏تواند آن روز را روزه بگيرد، بلکه بايد بعد از ماه مبارک، آن را قضا نمايد.

3.اگر کسي در شهري پس از رؤيت هلال شوال (شب عيد فطر) به شهر ديگري سفر نمايد که در آنجا هلال ماه رؤيت نشده و شب آخر ماه رمضان محسوب مي‏شود، وي نيز بايد مطابق مردم آن ديار، اين روزه را روز آخر ماه رمضان محسوب نموده و روزه بگيرد.

4.در مواردي که روزه براي مسافر نه تنها حرام نيست بلکه واجب يا جايز است، از جمله آن موارد: الف.روزه نذري که مقيد به سفر باشد، لذا واجب است در سفر طبق نذر خود روزه بگيرد .

ب.سه روزه روزه بدل از قرباني حج، يعني کسي که در حج قرباني نداده است، واجب است و در سفر حج سه روز و پس از بازگشت به وطن، هفت روز روزه بگيرد.

ج.سه روز روزه در مدينه براي قضاي حاجت، براي مسافرين مستحب است.

د.و موارد ديگر (5).

مستحبات سفر

اسلام براي آنکه از رهگذر سفر، روح و فرهنگ انسان‏ها را شکوفا کند، احکامي را مقرر فرموده که برخي از آنها واجب و بعضي مستحب است.از جمله واجبات سفر، همان قصر نماز و افطار روزه است که به تفصيل درباره آن دو، سخن گفتيم.آنچه اينک يادآور مي‏شويم اين نکته ظريف است که برخي از مستحبات، در سفر اهميت ويژه‏اي مي‏يابند، از آن جمله است نماز شب.روايات و سفارش‏هاي بي شماري که در فوق العادگي اين امر مستحب وارد شده است به قدري است که خود نياز به تأليف جداگانه‏اي دارد.ليکن در اين نوشتار به اين مقدار اکتفا مي‏شود که حضرت زينب عليهما السلام در همه مدتي که ايشان با کاروان کربلا در راه بودند، حتي بعد از شهادت حضرت سيد الشهداء عليه السلام هيچ شبي، نمازشب خود را ترک نفرمودند.نقل است که حضرت در راه کوفه و شام نيز بعد از تحمل آن اندازه مصيبت و مرارت نماز شب خود را نشسته اقامه مي‏کردند، و هرگز ناملايمات راه، ايشان را از انجام اين مستحب ويژه باز نداشت.

خفتگان را خبر از زمزمه مرغ سحر*حيوان را خبر از عالم انساني نيست.

به هر روي، هر امر مستحبي است که در حضر، وارد شده است، در سفر اهميت و پاداش ويژه‏اي خواهد داشت.زيرا انسان مسافر با پرداختن به مستحبات، نشان مي‏دهد که در همه حال و هماره به ياد خدا و احکام نوراني اسلام است.در واقع سفر، محک و معياري روشني است براي آنکه انسان پايبندي و تعهد خود را به تکاليف ديني اعم از واجب و مستحب، نشان دهد، آري: «خوش بود گر محک تجربه آيد به ميان» در باب مستحبات سفر، بيش از اين نمي‏توان گفت که بسياري از امور مستحب در سفر نيز به استحباب خود باقي است و قطعا اجر و پاداش بيشتري خواهد داشت.زيرا آنچه در حضر صورت مي‏گيرد، با امکانات بيشتري است و در سفر وقت و موقعيت براي مستحبات کمتر مي‏شود.پس اگر مسافر از همين وقت اندک و موقعيت ويژه، سود جويد و از اين جهت تفاوت نمي‏کند و همه جا را خانه دوست و ديار يار مي‏داند: همه جا خانه يار است چه مسجد چه کنشت*همه کس طالب يارند چه هشيار و چه مست

1.ر.ک: وسائل الشيعه، ج 11، ص 206، باب 24، ح 8 و .9

2.مسائلي که در اين فصل ذکر شده نوعا مورد ابتلاء بوده و با نظر مراجع عظام منطبق است .

3.توضيحات بيشتر را در رساله‏هاي عمليه مراجع تقليد ملاحظه فرماييد.

4.سروه بقره (2)، آيه .183

5.جهت اطلاع به رساله‏هاي عمليه مراجع تقليد مراجعه نماي