طب و تربيت(8) - طب و تربیت (08) نسخه متنی

طب و تربيت(8)

سودابه بيوس

تنبيه كودك

مردى نزد حضرت ابوالحسن(ع)از فرزندش شكايت كرد. حضرت فرمود: فرزندت رانزن. براى ادب كردنش با او قهركن; ولى مواظب باش قهرت‏طول نكشد و هرچه زودتر آشتى كن.

از ديرباز والدين چنان مى‏پندارند كودك خطاكار بايد تنبيه‏بدنى گردد تا خطايش را تكرار نكند. وقتى پدر و مادر با تمرد، يا اشتباه كودك رو به رو مى‏شوند، معمولا بدون تفكر داد و فريادراه مى‏اندازند و گاه به تنبيه بدنى وى روى مى‏آورند. اين واكنش‏نامناسب بركودك تاثير نامناسب مى‏نهد. كتك زدن سبب تحقير است وتحقير فرزند را به انسانى ترسو و متكى به ديگران تبديل مى‏كند.

كودكى كه در برابر كوچكترين خطا، ضربات مشت و لگد دريافت‏مى‏كند، دچار عقده حقارت مى‏شود و انديشه انتقام در ذهن مى‏پرورد. او يا به پرخاشگرى با همسالان روى مى‏آورد يا در آينده به تنبيه‏بدنى فرزندان و اطرافيان خود مى‏پردازد.

بسيارى از والدين با زدن كودك خشم خويش را فرو مى‏نشانند. والدينى كه خودسرانه و بى‏هيچ معيارى به تشويق يا تنبيه كودك‏مى‏پردازند، اطفال را دچار تشويش و اضطراب مى‏كنند و سبب مى‏شوندآنان نتوانند بد و خوب و خير و شر را تميز دهند.

نكته ديگر در تربيت فرزند، سرزنش است. گروهى پيوسته كودكشان‏را ملامت مى‏كنند; براى مثال مى‏گويند: خاك برسرت، فلان كس نيز هم‏سن تواست، خيلى بى‏عرضه‏اى، ديگر به تو اميدى ندارم.

آنها گمان مى‏كنند در سايه اين ملامتها كودك تحريك مى‏شود و به‏تحول روى مى‏آورد. در حالى كه اگر ملامت از حد بگذرد، نتيجه منفى‏مى‏دهد و روان كودك را در انقباض و بيمارى فرو مى‏برد; به گونه‏اى‏كه هرگز در پى كار مورد نظر نمى‏رود.

نياز به تشويق و احترام

انسان دركنار نيازهاى جسمانى، نيازهاى روانى متعددى دارد. همه انسانها، بويژه كودكان، نيازمندند مورد توجه ديگران قرارگيرند. كودك يا نوجوانى كه هنگام ورود پدر به خانه، در گوشه‏اى‏پنهان مى‏شود تا ميزان توجه او را بسنجد، درحقيقت نياز به توجه‏را آشكار مى‏سازد. گروهى از كودكان براى جلب توجه بزرگترها به‏روشهاى گوناگونى متوسل مى‏شوند كه حتى برخى از آنها ظاهرى‏تخريبى دارد. ايجاد سرو صدا، آزار ديگران بويژه خواهران وبرادران و ريخت و پاش درخانه اغلب به قصد جلب توجه انجام‏مى‏گيرد. ائمه گرامى ما از اين خصوصيت روانى كودك استفاده كرده،قهررا به عنوان بهترين روش تربيتى، به ما نشان مى‏دهند. كودك‏تشنه محبت و توجه است و همواره مى‏خواهد مورد تحسين و تمجيدقرار گيرد. بى‏توجهى و بى‏اهميتى والدين به او در مقابل كارنابه‏جايى كه انجام داده، به وى مى‏فهماند تكرار آنچه مورد قبول پدرو مادر نيست، سبب محروميت از محبت مى‏گردد.

مدت زمان تنبيه

امام(ع)تاكيد مى‏كند «مدت قهر طولانى نشود.» اگر اين زمان‏از حد عادى خارج گردد، ممكن است كودك در پى محبتى ديگر رود واين توجه را از ديگران درخواست كند; و ديگرى هركه باشد، درآينده كودك تاثير منفى مى‏نهد.

از سوى ديگر، احتمال دارد طولانى شدن مدت قهر، سبب عادى شدن‏اين موقعيت‏شده، براى كودك تاثير قهر را از ميان ببرد. ياكودك را دچار بحران روحى كند. پس بايد با دقت و ژرف انديشى درمقابل رفتار كودكمان تصميم بگيريم و مدت قهر را كوتاه سازيم.

امام(ع)سپس مى‏فرمايد: «زود آشتى‏كن.» نگذار كودك به التماس‏بيفتد. روح آزادمنشى او را نگير، با محبت دوباره و آشتى كردن،فرصت جبران كردن را به او ارزانى كن.

پس بهتر است از تحقير كودك خوددارى كنيم. تربيت‏به معناى‏پرورش كودك است و تحقير كودك را درهم مى‏شكند. شخصيتش را خرد وبى‏ارزش ساخته، اعتماد به نفسش را از ميان مى‏برد و به‏گوشه‏گيرى‏اش مى‏انجامد، از اين‏رو، مى‏توان گفت: «تحقير، ضد تربيت‏است.»

زياده روى در سرزنش

«الافراط فى الملاته يشب نيران اللجاج‏»

زياده روى در سرزنش كودك، آتش لجاجت را شعله‏ور مى‏سازد.

سرزنش پيوسته به كودك مى‏فهماند واقعا بى‏لياقت است و توان‏انجام دادن بسيارى از كارها را از او سلب مى‏كند. افزون بر اين،واكنش منفى در كودك پديد مى‏آورد و سبب پاى فشارى او بر كردارناشايست مى‏گردد.

براى جلوگيرى از شعله‏ور شدن آتش لجاجت كودك، شايسته است ازامر و نهى و سرزنش بپرهيزيم، بيشتر به نصيحت غير مستقيم‏بپردازيم و كودك را براى كارهاى مثبتش مورد تشويق قرار دهيم،الفاظى چون عزيزم، چقدر زحمت كشيدى، آفرين و من به تو افتخارمى‏كنم; به معناى احترام نهادن به شخصيت كودك است و به او فرصت‏مى‏دهد تا استعدادهاى ذاتى‏اش را آشكار سازد. به جاى بكن، نكن‏هاو سرزنش‏هاى پيوسته، بايد با ابراز عشق و محبت و احترام به‏كودك، راه درست و شيوه گام نهادن در آن را به وى بياموزيم. كودكان به تشويق احتياج دارند، بنابراين، والدين بايد به‏رفتارهاى خوب كودك توجه كنند و او را مورد تشويق قرار دهند.اين روش، از تنبيه و سرزنش موثرتر است. تنبيه بدنى براى رشدذهنى بسيار زيان دارد. هيچ كودكى با تنبيه بدنى ادب نمى‏شود،هرچند گاهى تنبيه نيز ضرورت مى‏يابد.