فصل چهارم : كوه ها - سيماى طبيعت در قرآن نسخه متنی

فصل چهارم : كوه ها

زمين و گستره آن در چشم انداز انسان بسى شگفت انگيز است . زمين با دشت ها، كوه ها، بلندى ها و دره ها همه و همه جلوه شگرف خلقت حكيمانه الهى است . به راستى اگر زمين يكسر گسترده مى بود و هيچ بلندى و كوهى بر آن نبود باران ها و برف ها روى زمين قرار نمى گرفت يا همه جا به باتلاقى تبديل مى شد و در آن صورت زندگى را به دشوارى هاى بسيارى دچار مى ساخت . آفرينش كوه ها با قله هاى برافراشته داراى فوايد بسيارى است .

زمين به وسيله كوه ها آبيارى مى شود. بسيارى از كوه ها نگاه دارنده برف ها و آب ها در قله ها يا شكاف دره هاى خويش اند. خداوند متعال كوه ها را به گونه اى آفريد كه خاك ها، سنگ ها، صخره ها و پستى و بلندى هاى آن با ويژگى هاى خاص خويش بتوانند برف هاى انباشته شده را در خود حفظ و سپس با ذوب تدريجى يا در زمين نفوذكنند و به ذخاير زيرزمينى منتقل و بعد با جوشش چشمه ها خارج شوند يا از دامنه هاى كوه ها سرازير گردند و بر گستره زمين جارى شوند و نهرهاى كوچك و بزرگ را تشكيل دهند.

رودها از دامن كوه ها برمى خيزند و به سوى صحراها روان شده ، زمين را سيراب مى كنند و از منافع بزرگ كوه ها براى آدميان ايجاد و پيدايش رودها از دامن آنهاست .

امام صادق عليه السّلام مى فرمايد:

اجتماع رودهاى بزرگ از منافع كوه هاست .(637)

آن حضرت هم چنين به مفضّل مى فرمايد:

اى مفضّل ، در اين كوه ها كه سنگ ها و گِل ها در آنها انباشته شده بينديش كه جاهلان و غافلان گمان مى برند نيازى بدان نيست و وجود آنها زايد است . اين كوه ها منافع بسيار دارند. يكى از آن منافع اين است كه برف ها بر كوه ها مى بارند و مقدارى از آنها در قله هاى آنها باقى مى ماند و بقيه آنها آب مى شود و از آن چشمه سارانِ پُرآب مى جوشد و چشمه ها، رودها و جويبارها پديد مى آيد. در نتيجه در كوه ها انواع رويندگان و گياهان دارويى كه در دشت نمى رويد مى رويد. وجود غارها و دره ها در كوه ها ماءمن حيوانات است و مردم نيز در برابر دشمنان در كوه ها دژها و قلعه هاى سخت و محكم مى سازند، از سنگ هاى آن براى به كارگيرى در ساختمان ها و غيره استفاده مى كنند، هم چنين در كوه ها انواع معادن و جواهر نهفته است .(638)

قرآن در موارد بسيار بر پديده كوه ها تاءكيد كرده و از آدميان خواسته است تا درباره آنها بينديشند:

(و الى الجبال كيف نصبت )(639)؛

به كوه ها بنگريد كه چگونه بر زمين ميخكوب شده اند.

توجه به چگونگى استقرار و نصب كوه ها در زمين ابعاد فراوانى از آثار وجودى كوه ها را به نمايش مى گذارد. نخست آن كه كوه ها از زمين حفاظت كرده ، مانع لرزش آن مى شوند. قرآن از كوه ها با تعبير (اوتاد) و نيز (رواسى ) ياد مى كند. اوتاد جمع وتد به معنى ميخ است كه به ديوار يا زمين فرومى كنند يا چيزى مثل خيمه و مانند آن را بر آن استوار مى سازند. قرآن مى فرمايد:

(و الجبال اءوتادا)(640)؛ كوه ها ميخ ‌هاى زمين هستند.

رواسى نيز از واژه ارساء به معنى لنگر انداختن كشتى است . تعبير به رواسى در آيه قرآن كه مى فرمايد: (و جعلنا فى الاءرض روسى اءن تميد بهم )(641)؛ (و در زمين كوه هايى (لنگرهايى ) گذارديم تا ايشان را نلرزاند) اين مفهوم را به ذهن مى آورد كه گويى كوه ها به سان لنگرهاى كشتى در عين صلابت و استحكام تكيه گاه چيز ديگرى هستند و اين موجب آرامش دين است . كوه ها تكيه گاه پوسته زمين اند و اگر آنها نبودند، زمين اين آمادگى و اقتضا را داشت كه همواره در لرزه باشد.

امروزه هم ثابت شده است كه گازهاى درون زمين موجب تزلزل پوسته زمين مى گردد و گاهى به صورت زلزله ظاهر مى شود.

قرآن در آيه مذكور مى فرمايد ما در زمين رواسى قرار داديم تا همواره مردم در لرزش و نوسان نباشند. (اءن تميد بهم ) از واژه مَيَدان به معنى نوسان است . حضرت على عليه السّلام نيز در وصف كوه ها مى فرمايد:

و تّد بالصخور ميدان اءرضه (642)؛

كوه ها را بر زمين پا برجا كرد تا از لرزش و تكان آن مانع شود.

اين اثر بزرگ كوه ها كه حيات برروى زمين را ميسّر ساخته به دليل آن است كه سلسله كوه هاى پراكنده در پوسته سخت زمين ، سنگى و صخره اى است . اين سلسله كوه ها مانند كمربند زنجيره اى اطراف زمين را در برگرفته اند.

وقتى به نقشه طبيعى جهان نظر مى افكنيم ، ناهموارى هاى زمين را به روشنى مشاهده مى كنيم و مى بينيم كه سلسله كوه ها به طور عموم در طول هر قاره - و نه در عرض آن - امتداد مى يابد، گويا كوه ها ستون فقرات قاره ها هستند.(643)

علامه طباطبائى در تفسير آيه (و جعلنا فى الاءرض روسى اءن تميد بهم ) مى نويسد:

اين آيه دليل وجود ارتباط بين كوه ها و زلزله هاست و اگر كوه ها نبودند پوسته زمين لرزان بود.(644)

استاد معرفت مى نويسد:
زمين لرزه ها و نيز آتشفشان هايى كه گاه گاه مشاهده مى شود بخش ناچيزى از انقلاب و فوران آتش درونى زمين است .(645)