بیشترتوضیحاتافزودن یادداشت جدید صفحهى 363 " يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ"- اين جمله بيان كيفيت خلقت نامبردگان قبلى، يعنى انسان و انعام است. و اينكه خطاب را تنها متوجه انسان كرده و مىفرمايد:" شما را خلق مىكند" به اعتبار اين است كه در بين اين پنج نوع جاندار، تنها انسان داراى عقل است، لذا جانب او را بر ديگران غلبه داده و خطاب را متوجه او كرده است و معناى خلق بعد از خلق، پشت سر هم بودن آن است، مانند نطفه را علقه كردن، و علقه را مضغه كردن، و همچنين. و مراد از" ظلمات ثلاث"- به طورى كه گفتهاند «1»- ظلمت شكم، رحم، و ظلمت مشيمه (تخمدان) است، و همين معنا را صاحب مجمع البيان از امام باقر (ع) روايت كرده «2». بعضى «3» هم گفتهاند:" مراد از آن، ظلمت صلب پدر، و رحم مادر، و مشيمه اوست" ولى اين اشتباه است، چون آيه شريفه كه مىفرمايد:" فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ" صريح در اين است كه مراد ظلمتهاى سهگانه در شكم مادران است، نه پشت پدران. " ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ"- يعنى آن حقيقتى كه در اين دو آيه به خلقت و تدبير وصف شده، تنها او پروردگار شماست، نه غير او، چون پروردگار عبارت است از كسى كه مالك و مدبر امر ملك خود باشد. و چون خدا خالق شما و خالق هر موجود ديگرى غير از شما است، و نيز پديد آورنده نظام جارى در شماست، پس او مالك و مدبر امر شماست، در نتيجه او رب شماست، نه ديگرى. " لَهُ الْمُلْكُ"- يعنى بر هر موجودى از مخلوقات دنيا و آخرت كه بنگرى، مليك على الاطلاق آن، خداست. و اگر ظرف" له" را جلوتر آورد و نفرموده" الملك له"، براى اين است كه افاده حصر كند، يعنى بفهماند ملك عالم تنها از اوست. و اين جمله خبرى است بعد از خبرى ديگر براى جمله" ذلكم اللَّه"، هم چنان كه جمله" لا إِلهَ إِلَّا هُوَ" خبر سومى است براى" ذلكم". و انحصار الوهيت در خدا، فرع آن است كه ربوبيت منحصر در او باشد، چون" اله" بدين جهت عبادت مىشود كه" رب" است و مدبر الامور. ناگزير عبادت مىشود تا امور را به نفع عابد به جريان اندازد، (اگر انگيزه در عبادت رجا باشد) و بلايا و امور خطرناك را از عابد دور كند، (اگر انگيزه در عبادت خوف باشد) و يا آنكه عبادت مىشود صرفا براى اينكه شكرش بجا آورده شود. _______________ (1 و 2 و 3) مجمع البيان، ج 8، ص 491.
لطفا منتظر باشید ...
