بیشترتوضیحاتافزودن یادداشت جدید صفحهى 448 عبارت است از ظهور آن به وسيله نور، و اين هم جاى شك نيست، كه ظهور دهنده آن روز خداى سبحان است، چون غير از خدا هر سبب ديگرى در آن روز از سببيت ساقط است. پس اشيا در آن روز با نورى كه از خداى تعالى كسب كرده روشن مىشوند. و اين اشراق هر چند عمومى است و شامل تمامى موجودات مىشود و اختصاصى به زمين ندارد، و ليكن از آنجا كه غرض بيان حالت آن روز زمين، و اهل زمين است، لذا تنها از اشراق زمين سخن گفته و فرموده:" وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها". و اگر به جاى كلمه" اللَّه" كلمه" رب" را آورده براى تعريض بر مشركين است، كه منكر ربوبيت خداى تعالى براى زمين، و موجودات زمينى هستند. و مراد از زمين در عين حال زمين و موجودات در آن و متعلقات آن است، هم چنان كه در جمله" وَ الْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ"، نيز گفتيم كه منظور، زمين و آنچه در آن است مىباشد. اين معنايى كه به نظر ما رسيده از مواضعى از كلام خداى تعالى استفاده مىشود: مانند آيه" لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ" «1» و آيه" يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ" «2» و آيه شريفه" يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ" «3»، و آيات بسيارى ديگر كه دلالت دارند بر ظهور اعمال و تجسم آنها، و شهادت اعضاى بدن آدميان و امثال آن. " وَ وُضِعَ الْكِتابُ"- بعضى «4» از مفسرين گفتهاند:" مراد از نهادن كتاب رسيدگى به حساب اعمال است". ولى اين وجه- به طورى كه ملاحظه مىكنيد- صحيح نيست. و بعضى «5» ديگر گفتهاند: مراد از كتاب، همان نامههاى اعمال است، كه حساب بر طبق آنها صورت مىگيرد و بر طبق آن حكم مىكنند. و بعضى «6» ديگر گفتهاند: مراد از كتاب لوح _______________ (1) تو از چنين وضعى در غفلت بودى، ما پرده غفلت را كنار زديم اينك ديدگانت امروز تيز بين و خيره شده است. سوره ق، آيه 22. (2) روزى كه هر نفسى آنچه از عمل خير كرده و آنچه از بديها كه مرتكب شده حاضر مىيابد. سوره آل عمران، آيه 30. (3) امروز زمين اخبارى را كه دارد مىگويد، چون پروردگار تو به آن وحى كرده. امروز مردم دسته دسته بيرون مىآيند تا اعمال خود را ببينند. پس هر كس به سنگينى يك ذره عمل خيرى كرده باشد، آن را مىبيند و هر كس به سنگينى يك ذره عمل شرى كرده باشد، آن را خواهد ديد. سوره زلزال، آيه 4- 8. (4 و 5 و 6) روح المعانى، ج 24، ص 31.
لطفا منتظر باشید ...
