جامه كعبه در عصر جديد - کعبه و جامه آن از آغاز تاکنون نسخه متنی

جامه كعبه در عصر جديد

تسلط محمد على بر اوقاف و ساختن جامه از خزانه مصر

وقتى محمد على در ربيع الأول سال 1220 هـ. والى مصر شد، همچون گذشته، از درآمد اوقافِ ويژه جامه، اقدام به ارسال كاروان محمل و جامه و خزانه كرد و همه ساله هداياى تخصيص يافته بر حرمين شريفين; مكه مكرمه و مدينه منوره را ارسال مىنمود.

در روز دوشنبه 14 ذى القعده سال 1220 هـ. جشن حركت كاروان محمل و جامه كعبه پايانگرفت وامير الحاج در آن سال «مصطفى جاويش العنتبلى» بود كه صراف خزانه نيز او را همراهى مىكرد. در روز جمعه 18 ذى القعده كاروان حج مصرى، به همراه جامه و محمل، راهى «سوئز» شد تا از آنجا، از راه دريا به سوى «جده» حركت كنند.

در سال 1221 هـ. جشن حركت جامه و محمل، در روز شنبه هشتم ذى القعده برگزار شد و ناظر جامه⁽²³⁷⁾ «محمود آغا الجزيرى» بود.

پيشاپيش كاروان، آغا و والى و حسابدار و گروه راهنمايان و نيز جمع بسيارى از سربازان حركت مىكردند. به دنبال آن كاروان، كاروان ديگرى به سرپرستى اميرالحاج مصرى، «مصطفى جاويش العنتبلى» به سوى آن سرزمين مقدس به حركت درآمد.

در آن سال، امير سعود ـ رهبر سلفىها ـ به همراه لشكرى عظيم حج گزارد و وى با امير كاروان مصرى، مصطفى جاويش برخورد تندى كرد و نسبت به بدعتهايى نظير طبلها و نىلبكها، كه به همراه خود آورده بودند و آنها را مىنواختند، اعتراض و سرزنش نمود.

«جبرتى» درباره سخنانى كه ميان آن دو ردّ و بدل شد، چنين مىنويسد:

«... مسعود وهابى با لشكرى فراوان به مكه رسيد و حج را در ميان مردم، بىآن كه به كسى آسيبى برساند و در امنيت كامل و ارزانىِ ارزاق به جا آورد، سپس «مصطفى جاويش» امير كاروان مصرى را احضار كرد و بدو گفت: اين چوبدستىها و طبلهايى كه به همراه كاروان شما است، چه معنايى دارد؟! منظور او از چوبدستى، محمل بود. اميرالحاج در جواب گفت: آنها طبق عادت، اشاره و علامت براى اجتماع مردم است. سعود گفت: پس از اين سال چنين چيزهايى را به حج نياور و اگر بياورى همه را آتش خواهم زد...»

از آن سال بود كه ارسال جامه از سوى مصر متوقف شد تا اين كه دولت عثمانى بار ديگر نفوذ خود را بر سرزمينهاى مقدس گسترانيد و مصر مجدداً ارسال جامه را در موسم سال 1228 هـ. از سر گرفت.

گفتنى است، هنگامى كه مصر تهيه و ارسال جامه را از سرگرفت، هزينه آن را از محل درآمد وقف زمان سلطان سليمان قانونى صرف نكرد، بلكه از محل خزانه مصرى پرداخت. اين بدان جهت بود كه در سال 1228 هـ. محمد على، والى مصر به تمامى اوقاف مصر دست گذاشت، به طورى كه حتى اوقاف جامه شريف كعبه و اوقاف حرمين شريفين نيز مستثنى نشد. او تمامى اوقاف مصر را به خزانه مصر وارد كرد. از آن پس اداره ويژهاى به نام «اوقاف حرمين شريفين» به وجود آمد كه تمامى موارد وقف اين سرزمين، زير نظر آن قرار گرفت وپس از آن بود كه تمامى هزينههاى جامه كعبه مشرفه و موارد تخصيص يافته به حرمين شريفين; شامل خزانه و حبوبات و خوار و بارهاى گوناگون، همگى از محل خزانه مصرى تأمين مىگرديد.

بىشك اين گونه تصرفات از سوى محمد على، تجاوز و تعدى به اين وقف عظيم به شمار مىآمد كه در نتيجه، جامه كعبه و موارد ارسالى به حرمين شريفين، وابسته به شرايط سياسى دولت گرديد و هرگاه شرايط سياسى ميان حكومت مصر و دستگاه حاكمه حجاز دستخوش تغييرات مىشد و به سردى مىگراييد، تأثير به سزايى در ارسال جامه از مصر و يا توقف آن مىگذاشت، تا آنجا كه در مواردى دستگاه حاكمه حجاز از پياده شدن جامه كعبه در سرزمينهاى مقدس جلوگيرى كرد. در اين باره سخن خواهيم گفت.

در هر صورت، مصر جامه كعبه را به همراه محمل، در هر سال به سوى اين ديار مىفرستاد و اين نشان مىدهد كه آنان نسبت به انجام وظيفه دينى خود در مورد بيتاللهالحرام جدى بودهاند.

در روز هشتم رمضان سال 1332هـ. آتش جنگ جهانى اول شعلهور گرديد و مصر به عادت هميشگىِ خود، در آن سال نيز جامه كعبه مشرفه را ارسال كرد.

هنگامىكه دولت عثمانى به هميارى آلمان و متحدين بر ضدّ انگليس و همپيمانانش وارد جنگ شد، به تصوّر آن كه انگليس اعلام حمايت از مصر كرده است، مانع از ارسال جامه به كعبه شد و خود جامه كعبه را مهيّا ساخت و آن را به وسيله راه آهن حجاز به مدينه منوره فرستاد و اين در حالى بود كه حكومت مصر جامه كعبه را همانند گذشته در سال1333 هـ. بدون محمل به اين ديار ارسال كرد، به اين صورت كه مأموران سلطنتى، محمل، جامه و خزانه را به مرز جده رساندند و در آنجا آنها را به نماينده امير مكه تحويل دادند و خود به مصر بازگشتند.

به طراز (= كمربند) جامه ياد شده نام «سلطان حسين كامل»، پادشاه مصر، اوّل صفر 1333 تا 22 ذى الحجه 1335هـ.) در كنار نام سلطان عثمانى «محمد رشاد» نقش بسته بود. امير مكه مكرمه «شريف حسين بن على» با والى حجاز «غالب پاشا» اتفاق نمودند قطعهاى را كه نام سلطان مصر بر آن بود، از روى جامه بردارند و قطعه قديمى را كه تنها نام⁽²⁴⁰⁾ «سلطان محمد رشاد» بر آن نوشته شده بود، جايگزين كنند، پس خاندان شيبىها (پرده داران كعبه) اين كار را به انجام رسانيدند.

اما جامهاى كه از سوى دولت عثمانى ارسال گرديد، همچنان تا سال 1341 هـ. در مدينه منوره باقى ماند.

مصر در هر سال براى كعبه مشرفه جامهاى ارسال مىكرد و در سال1336هـ. بر روى جامه فرستاده شد، نام سلطان «فؤاد اول» كه در 22 ذى الحجه سال 1335 هـ. بر حكومت مصر دست يافته بود، ديده مىشد و اين بعد از قيام «شريف حسين» بود كه به عنوان انقلاب عربى بر ضدّ حكومت تركيه، در رمضان سال 1334 هـ. راه انداخت. همچنين به فرمان سلطان فؤاد اول پرده نوينى را جايگزين پرده پيشين كه نام خديو «عباس حلمى دوم» بر آن بود، كردند.

از آن پس تا سال 1341 هـ. جامه كعبه همچنان همه ساله به نام سلطان «فؤاد اول» ارسال مىگرديد كه بر جامه ياد شده، جمله «صاحب الجلالة الملك فؤاد الأول» نقش بسته بود.

ماجراى هيأت اعزامى پزشكى و بازگشت جامه در سال 1341 هـ.

در سال 1341 هـ. اختلافى ميان حكومت مصر و شريف «حسين بن على»، پادشاه حجاز پيش آمد. حادثه اين گونه بود كه به هنگام رسيدن محمل مصرى، به وسيله كشتى اختصاصى به مرز جده، به همراه آن، جامه كعبه مشرفه و گندم و سربازان و پاسداران محمل و نيز هيأت پزشكى قرار داشتند. «شريف حسين» به آمدن هيأت پزشكى اعتراض كرد و مانع از ورود آنان به مكه مكرمه شد. به دنبال اين اختلاف كاروان محمل به وسيله همان كشتى با تمامى تجهيزاتش; نظير گندم و جامه كعبه و جز اينها، كه شامل خزانه و مستمرىها و صدقات بود، از مرز جده برگردانده شد. اين حادثه در پايان ماه ذى القعده آن سال اتفاق افتاد. «شريف حسين» هنگامى كه وضع را چنين ديد، تلگرافى به مدينه منوره زد و از امير آن خواست به سرعت جامهاى را ـ كه عثمانيان در سال 1333 هـ. ساخته و در مدينه منوره به وديعت نهاده بودند ـ به مرز «رابغ» ارسال نمايد.

نامبرده آنگاه يكى از كشتىهاى خود در جده را راهى رابغ كرد تا جامه را به جده انتقال دهد و اين كار به سرعت انجام شد و سپس از جده به مكه مكرمه انتقال يافت.

جامه، در همان روزى كه كعبه به وسيله آن پوشانده مىشد; يعنى در روز عيد قربان، به مكه رسيد و كعبه در سال 1341 هـ. پوشانيده شد.

در اين ميان برخى از محققان معاصر⁽²⁴³⁾ جريان اختلاف ميان حكومت مصر و شريف حسين را كه منجر به بازگردانده شدن جامه و ساير موارد اهدايى به مصر گرديد، بررسى كرده و در پايان حكومت مصر را مورد سرزنش و توبيخ قرار دادهاند.

در سال 1342 هـ. شريف حسين با توجه به اختلافى كه ميان او و حكومت مصر به وجود آمده بود و از بيم آن كه مبادا در سال بعد جامه از مصر ارسال نگردد، دستور داد براى احتياط جامهاى از نوع قيلان⁽²⁴⁵⁾ در عراق تهيه كنند كه اين جامه بافته شد و آماده گرديد. ليكن در سال ياد شده اختلافات برطرف گرديد و مصر مجدداً جامه كعبه را ارسال كرد كه بر كعبه معظمه پوشانده شد. جامه ساخته شده به دستور شريف حسين، همچنان محفوظ ماند تا اين كه در سال 1343 هـ. وقتى «ملك عبدالعزيز آل سعود» به مكه مكرمه سلطه يافت و ميان او و شريف حسين جنگ درگرفت و سپس اين درگيرى ميان او و شريف على بن الحسين (ملك علىبن الحسين) تا جمادى الثانى سال 1344 هـ. ادامه يافت و ارسال محمل و جامه از مصر به دليل جنگهاى ياد شده متوقف گرديد، «ملك عبدالعزيز آل سعود» در سال 1343 هـ. كعبه را با همان جامه قيلانى پوشانيد.

ماجراى محمل و توقف ارسال جامه از مصر به مدت ده سال

در سال 1344 هـ. جنگ با عقب نشينى ملك علىبن الحسين از حجاز (جمادىالثانى 1344 هـ.) به پايان رسيد و قدرت در دست ملك عبدالعزيز آل سعود قرار گرفت. پس در آن سال، جامه كعبه مشرفه به همراه محمل ارسال گرديد كه جامه ارسالى بر كعبه قرار داده شد، ليكن در آن سال حادثه مشهور محمل در منا اتفاق افتاد. و آن بدين صورت بود كه: ميان پاسداران محمل مصرى و برخى از اعراب، به علت همراهىِ گروه موزيك و طبل زنان و نىزنان و سنتهاى ديگرى كه هيچ گونه تضادى با دين نداشت ليكن سلفىها آن را بدعت مىدانستند، درگيرى رخ داد و اعراب به محمل يورش بردند.

در اين درگيرى پاسداران محمل براى پراكنده كردن متجاوزان گلولههايى شليك كردند كه در نتيجه هرج و مرج و سر و صدا ميان حاجيان به وجود آمد. اين امر موجب گرديد كه ملك عبدالعزيز آل سعود از ورود محمل و سربازان آن، به سرزمين حجاز جلوگيرى به عمل آورد كه در نتيجه مصر از ارسال جامه كعبه در سال 1345 هـ. خوددارى كرد و اين امر را منوط به تفاهم ميان مصر و دولت عربستان دانست.

وقتى در سال ياد شده جامه شريفه از مصر ارسال نشد، ملك عبدالعزيز آل سعود فرمان داد كه در ماه ذى الحجه، جامه كعبه را به سرعت مهيا سازند كه اين جامه ظرف چند روز از ماهوت سياه ارزشمندى كه داراى آسترى گرانبها بود فراهم گرديد. اين جامه در زمان مقرر خود; يعنى در دهم ذى الحجه سال 1345 هـ. بر كعبه پوشانده شد.