عقل و دين و رابطه آن دو در قرآن و سنت
محمد بيدهندي مقدمهيكي از مهمترين مسايل اعتقادي عصر ما مسأله نسبت «تدين» با «تعقل» و ارتباط ميان آن دو است. پيشينه اين مسأله به قدمت پيدايش اديان الهي برميگردد، ولي امروزه به جهت بسط و گسترش زياد علوم و معارف بشري، به صورت جديتر و جديدتر مطرح است و عمدتا در قالب رابطه علم و دين مورد بحث قرار ميگيرد.يكي از عوامل اصلي عدم رويكرد پارهاي از نسل جوان به دين اين است كه كساني دين را امري غير معقول و غير منطقي و غير علمي قلمداد كردهاند. اين گروه را اعتقاد بر آن است كه اصولاً در دين نبايد به دنبال يك نظام منطقي و عقلاني بود. يعني دين برنميتابد كه به محك تفكر منطقي زده شود و از اين آزمايش سربلند بيرون آيد. ميگويند چگونه ميتوان تفكر و استدلال كرد و به لوازم آنها ملتزم شد و در عين حال متدين و متعبد ماند؟پيش فرض اين طايفه اين است كه علوم و معارف بشري، يعني آنچه كه از غير طريق الهي حاصل آمده و تراوش فكر بشر است با علوم و معارف الهي ـ كه فرآورده وحي اند ـ تعارض داشته و غير قابل جمع است! يكي از ترفندهاي مخوف تهاجم فرهنگي اين است كه دين را از صحنه دانش، فرهنگ و سياست و... بيرون كنند و در همين راستا است كه دشمن سعي وافر دارد چهرهاي عبوس و غير منطقي و غير علمي از دين ترسيم نمايد تا نسل جوان دوستدار جمال و خواهان دانش و كمال، خود به خود از دين فاصله بگيرد، چه با حذف دين از جامعه، هر اقدام ديگري ممكن و آسان است.پر واضح است كه بزرگترين رادع و مانع در مقابل «شبيخون فرهنگي» چيزي جز «دين» به عنوان اصلي ترين منبع تغذيه فرهنگ نيست و اگر خداي ناكرده روزي دشمن پايه اين سدّ عظيم را در جامعه ما سست نمايد، بر سر ما آن خواهد آمد كه بر سر امثال اندلس اسلامي آورده شد!طبيعي است كه دفاع در مقابل چنين «شبيخوني» منحصر به يكي دو راه خاص نيست، طرح مباحث ديني در قالب تفكر استدلالي، استفاده از هنر و نيز آشنا نمودن نسل جوان با زبان وحي و ترويج فرهنگ قرآن از جمله روشهاي موفقي است كه ميتواند به كار گرفته شود.چكيدهرابطه «دين و عقل» و به عبارت ديگر «تديّن و تعقّل» و بيان ديدگاه دين مبين اسلام در اين باره، موضوع اصلي اين مقاله است. تبيين عقلاني دين و ارائه ساختاري مستدل و منطقي از مباني دين يكي از بهترين شيوهها براي دعوت نسل جوان به «دينداري» است، همانطور كه نمايش چهرهاي غير منطقي و غير مستدل از دين نيز بهترين حربه براي تخريب «دين و دينداري» است.نگارنده در اين نوشتار1 نخست برخي از سرفصلهاي قرآني اين موضوع را عنوان كرده، آنگاه با تأمّل در آيات و روايات به اين نتيجه دست يافته است كه دين اسلام به عنوان بارزترين و كاملترين مصداق دين، نه تنها كوچكترين تعارض و تضادي با عقل و تعقل ندارد بلكه تأكيد ويژه و اهميت فوق العاده براي عقل و خرد قايل است.تعقّل و اهميّت آن از ديدگاه اسلامدر تمام شرايع و اديان الهي به ويژه دين مبين اسلام مسأله «تعقل و تفكر» از جايگاهي بس رفيع و منيع برخوردار است.در قرآن كريم 49 مورد كلمات هم ريشه عقل به كار رفته است و مكرر خداي تعالي از بندگان خود ميخواهد تا عقل خود را به كار گرفته و دور از هر گونه تقليد كوركورانه اسلام و ايمان بياورند، و بيش از 300 مورد در قرآن به مسأله تفكر، تعقل، تذكر، تدبر، تفقه، ... اشاره شده است كه تماما مؤيد اهميت مسأله «تعقل و تفكر» در ديدگاه اسلام است.همچنين بخش عظيمي از روايات و احاديث منسوب به پيامبر اكرم و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ اختصاص به مقوله «عقل» و اهميت «تعقل و تفكر» دارد تا جايي كه در جوامع روايي ما، بابي مستقل تحت عنوان «كتاب العقل» وجود دارد.از آنجا كه عقل داراي معاني متعدد و بعضا متضادي است و كاربردهاي مختلفي به صورت اشتراك لفظي دارد، لازم است كاربردهاي مختلف و معاني متعدد عقل تبيين گردد تا معناي مورد نظر از «عقل و تعقل» كه در آيات و روايات وارد شده روشن شود.عقل در استعمالات لغوي
ريشه عقل در شكلهاي فعلي و اسمي خود كاربردهاي گوناگوني دارد كه با استفاده از كتب لغت به برخي از آنها اشاره ميكنيم.21ـ عَقَلَ الدواء بطنه؛ دارو شكم او را بند كرد.2ـ عَقَّلَ الابل: زانوي شتر را محكم بست.3ـ عَقْلَ: ديه، پناهگاه، دژ و قلعه، دل و قلب، نوعي جامه.4ـ اعْقَلَ: شتر پاي برتافته.عقال: ريسماني كه بدان دست و پاي شتر را بندند.عقول: داروي قابض.معقول: آنچه به چنگ دل آيد.چنانچه در معاني مشتقات «عقل» و حتي مترادفات آن مانند حجر و نهي دقت كنيم، مشاهده ميكنيم در تمام آنها مفهومي مشترك وجود دارد، مفهومي كه در كتابهاي لغت با كلمات حبس، قبض، منع، امساك، شدّ، جمع، حصن و... بيان شده است.تعريف عقل
براي عقل تعاريف متعددي ارائه شده است كه در اينجا به چند مورد آن اشاره ميكنيم.غزالي چهار معنا براي عقل ذكر ميكند:3معناي اوّل: عقل صفتي است كه باعث تمايز انسان از ساير حيوانات شده و آدمي را براي قبول علوم نظري و تدبير اعمال خفيه فكري مستعد ميسازد.معناي دوّم: عقل عبارت است از معلوماتي كه در ذات طفل مميز پديد ميآيد تا آنچه را جايز است روا شمارد و محالات را محال داند، مانند علم به اين كه دو بيش از يك است.معناي سوم: عقل عبارت است از علومي كه از تجربه امور حاصل ميشود.معناي چهارم: عقل عبارت است از قوهاي كه به واسطه آن عواقب امور شناخته ميشود.غزالي در پايان سخن خود به فرمايش حضرت علي ـ عليه السلام ـ اشاره ميكند كه ميفرمايند:
رأيت العقل عقلين
و لاينفع مسموع
كما لاتنفع الشمس
و ضوء العين ممنوع4
فمطبوع و مسموع
إذا لميك مطبوع
و ضوء العين ممنوع4
و ضوء العين ممنوع4
ما حصل تعاريف
از مجموع تعاريف ارايه شده چنين به دست ميآيد كه واژه «عقل» به معاني مختلفي به كار ميرود. معاني ارايه شده، از نظم و نسق خاصي برخوردار نيست. بدون ترديد، اين نابساماني ريشه در كاربردهاي متعدد واژه عقل دارد كه به صورت اشتراك لفظي استعمال شده است.معاني گوناگون عقل را در چهار محور زير ميتوان قرار داد:الف: عقل به عنوان قوهاي از قواي انساني كه خود به گونههاي مختلف و تعابير متعدد مطرح شده است (وجه مميزه انسان از حيوان، قوه تشخيص خير از شرّ، مدبّر بدن انسان، مدرك كليّات).ب: عقل به معناي علوم و مبادي بديهي و غير اكتسابي؛ مبادي از قبيل اصل هوهويت، اصل عليّت و... .ج: عقل به معناي علوم اكتسابي كه محصول تجربه است، در اين معنا هر كه را تجربه بيشتر باشد عاقلتر گويند.د: عقل به معناي صادر اوّل يا عقل كل و همچنين وسائط بين خالق و مخلوق كه بعضا بر فرشتگان نيز اطلاق گرديده است.وجه اشتراك معاني مذكور اين است كه عقل، حقيقت ارزشمندي است كه نه جسم است و نه جسماني، بلكه موجودي مجرد است.عقل به دو معنا در همه انسانها حتي در كساني كه از بهره هوشي اندكي برخوردار بوده و حتي در شخصي كه در خواب به سر ميبرد وجود دارد؛ يكي به معناي مدرك كليات كه استعداد ادراك كليات را داشته و وجه مميزه انسان از ساير حيوانات است؛ و دوّم به معناي علوم و مبادي بديهي و غير اكتسابي (ماقبل التجربة) كه در همه انسانها حتي اطفال نيز وجود دارد، مثل اصل عليّت، اصل هوهويت، و علم به اين معنا كه دو بيشتر از يك ميباشد و... .بنابر اين عقل به اين دو معنا در طبع و فطرت انسانها نهاده شده و قابل اكتساب و اشتداد نيست.عقل به دو معناي ديگر در همه انسانها يكسان نيست؛ يكي به معناي قوه تشخيص خير از شر و خوب از بد؛ و دوّم به معناي علوم اكتسابي كه از طريق تجربه به دست ميآيد (مابعد التجربه).قدر مسلم آن است كه قرآن كريم به مسأله «علمآموزي» و «تعقل» اهميت خاص داده و از انسانها خواسته است كه در كسب علم و دانش تلاش كنند و عقل خويش را به كار گيرند.به نظر ميرسد كه در قرآن كريم، عقل به معناي قوهاي از قواي انساني مطرح است كه ميتواند بينديشد و از معلومات بديهي و اكتسابي كه در نزد خود دارد به كشف مجهولات نايل آمده و خير و شر و خوب و بد را از هم باز شناسد. صاحب تفسير الميزان نيز در اين خصوص چنين نتيجه ميگيرد:«عقل عبارت است از نيروي مجردي كه درانسان وجود دارد و ميتواند مبدأ صدور احكام كلي باشد و آدمي به وسيله آن ميان صلاح و فساد و ميان حق و باطل و ميان راست و دروغ فرق ميگذارد.»8نكتهاي كه در اينجا محل تأمّل است اين است كه در قرآن كريم و احاديث درباره ماهيت عقل و تعقل چندان سخن به ميان نيامده است، بلكه به مواردي از قبيل اهميت تعقل و شرايط آن، هدف و غايت تعقل و نتايج و آثار آن و نيز مواردي كه بايد روي آن تعقل و تفكر نمود، پرداخته شده است كه دراين نوشتار به فراخور بحث به مواردي از آن خواهيم پرداخت.الف ـ اهميّت تعقّل«قرآن كريم، ايمان را بر پايه تعقل و تفكر گذاشته است، قرآن همواره ميخواهد كه مردم از «انديشه» به «ايمان» برسند و در آنچه بايد به آن مؤمن و معتقد بود و آن را شناخت، «تعبد» را كافي نميداند.»9از بررسي مجموعه آياتي كه در قرآن مجيد آدمي را به تفكر و تعقل دعوت ميكند، به سهولت ميتوان نتيجه گرفت كه از نگاه قرآن كريم «حيات انساني حياتي است فكري» و مهمترين وجه تمايز انسان و ديگر حيوانات اين است كه انسان، حيواني است متفكّر و زندگي بشر نيز بدون تفكر و تعقل سامان نميپذيرد. اين كه قرآن بيش از سيصد مورد به مسأله «تفكّر» و «تعقّل» اشاره نموده است و تفكر را اساس و زير بناي تكامل قلمداد كرده و ريشه تمام مفساد اجتماعي و فردي را حاكم نبودن عقل دانسته، خود بهترين دليل براي اثبات اهميت «تفكر» و «تعقل» در نزد قرآن كريم است.قرآن كريم به شدت كساني را كه از اين موهبت خدادادي استفاده نميكنند مورد نكوهش قرار داده و ميفرمايد: «و يجعل الرجس علي الذين لايعقلون»10.موارد ذيل به وضوح ميتواند اهميت عقل و تعقل از ديدگاه قرآن را نمايان سازد:الف ـ قرآن قانون عليت را بدون استثنا در تمام موارد، چه در حيطه موجودات مادي و چه در حيطه مجردات و معجزات و... ميپذيرد.ب ـ در قرآن اساسيترين مسأله قرآني، يعني مسأله توحيد، به وسيله براهين عقلي ثابت شده است.ج ـ در قرآن ضرورت نبوت و صدق دعوي پيامبر به برهان عقلي ثابت شده است.د ـ قرآن كريم بسياري از احكام را با قوانين عقلانيهاي كه در ظرف اجتماع و در سطح افكار عمومي جريان دارد توضيح داده و تبيين عقلاني ميكند.ه·· ـ قرآن كريم تفكر و تعقل را زير بناي تكامل انسانها و جهالت آنها را دليل هلاكت آنها ميداند: «لو كنّا نسمع أو نعقل ما كنّا في أصحاب السعير»11.و ـ آنچه را كه اسلام حلال نموده، قطعا خالي از منع عقلي است و آنچه را كه حرام كرده يقينا داراي ممنوعيت عقلي است.ز ـ صفات رذيله از قبيل ظلم، خلف وعده، لهو و لعب و ساير رذايل اجتماعي و اخلاقي را همان طور كه عقل قبيح ميشمارد، قرآن نيز قبيح ميداند. ح ـ حجيت و حقانيت خود قرآن نيز به وسيله عقل اثبات شده و عقل دليل بر اعتبار آن است، به تعبير ديگر «منشأ حرمت به وحي الهي عقل است».12ط ـ قرآن كريم راه عقل را عموميترين راه شناخت دانسته و ضمن تأييد راههاي ديگر مانند راه دل و... بيشترين تأكيد و اشارت را به عقل دارد. در اين باره يكي از مفسران گرانقدر معاصر چنين مينگارد:«قرآن هم راه عقل و انديشه را محترم شمرده و هم راه دل را، ولي چون راه اوّل عموميتر است بيشتر در مورد آن سخن گفته است، بر خلاف راه دل كه براي اوحدي از بشر و خاصان از اولياي الهي و افراد ممتاز بشر بيان كرده و به سختي آن هشدار داده است.»13ي ـ قرآن معتقد است كه بشر نميتواند متفكر نباشد، و زندگي او بدون تعقل و تفكر سامان نميپذيرد.ك ـ قرآن مجيد هر آنچه كه سلامت و حكمراني عقل را مختل ميسازد و آن را در مرحله عمل دچار خبط ميكند، مانند شراب و قمار و لهو و غش در معامله و نيز دروغ و افترا و بهتان و ترور و... حرام كرده است.ل ـ قرآن كريم مهمترين روش براي دعوت به سوي حق را حكمت و برهان ميداند، آنجا كه ميفرمايد: «ادع الي سبيل ربّك بالحمكة و الموعظة الحسنة و جادلهم باللّتي هي أحسن»14.م ـ قرآن، ايماني را كه مبتني بر تعقل و تفكر نباشد بي ارزش دانسته و اساس هدايت اسلام را بر مبناي علم و معرفت ميداند نه تقليد كوركورانه.ن ـ در ديدگاه قرآن كساني كه به دين الهي پشت كردهاند بيخرد معرفي شدهاند: «و إذا ناديتم الي الصلاة اتّخذوها هزوا و لعبا ذلك بأنّهم قوم لايعقلون»15، «و من يرغب عن ملّة ابراهيم إلاّ من سفه نفسه»16.ث ـ خداي سبحان در قرآن به صاحبان عقل بشارت و مژده داده و فرموده است: «فبشّر عبادي الذّين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه اولئك الّذين هديهم اللّه و اولئك هم اولو الألباب»17.عقل از نگاه روايات
در كتاب «العقل و الجهل» اصول كافي سي و چهار حديث در باب اهميت عقل وارد شده كه فهرست وار به مطالب زير اشارت دارد:ـ عقل محبوبترين مخلوق در نزد خداست(حديث اوّل).ـ عقل هميشه توأم با حيا و دين است(حديث 2).ـ عقل وسيلهاي براي پرستش خدا و اكتساب بهشت و سعادت است(حديث 3).ـ عقل بهترين دوست هر انساني است(حديث 4).ـ عقل عامل دينداري است(حديث 6).ـ عقل هركس ميزان سنجش او در روز قيامت است، نه عبادت و فضل او(احاديث 7 ـ 8 ـ 9).ـ عقل مانع پيروي از شيطان است(حديث 10).ـ عقل بهترين هديه خدا به بندگان است(حديث 11).ـ عقل پوشاننده و ساتر است و به وسيله آن ميتوان بر هواي نفس غلبه كرد و محبت مردم را به دست آورد(حديث 11).ـ عقل موهبتي است غير اكتسابي(حديث 18).ـ عقل حجت خدا بر مردم است كه به وسيله آن ميتوان امام زمان خويش راشناخت(حديث 20).ـ عقل پايه و اساس شخصيت انسان است و هوش و فهم و حافظه و دانش از عقل سرچشمه ميگيرد(حديث 23).ـ عقل سودبخشترين سرمايه است(حديث 25).ـ نماز و صدقه و حج زياد، بدون عقل و تعقل، آدمي را به درجات عالي نميرساند(حديث 19 و 28).ـ عدم اعتماد راسخ به امامت و ولايت نتيجه كوتاهي عقل فرد است(حديث 5).ـ انسان عاقل طمعكار نيست و آرزوهاي طولاني ندارد(حديث 16).ـ عاقلترين مردم، خوش اخلاقترين آنهاست(حديث 17).ـ دينداري كه عقل ندارد، ارزش و منزلتي براي او نيست گرچه به ظاهر از محبان اهل بيت باشد(حديث 32).ـ آدمي با عقل خويش ميتواند به سرچشمههاي حكمت برسد(حديث 34).ـ نتيجه عقل دينداري و ادب است(ميزان الحكمه، ج 6، ص 406).شرايط تعقّل
از امام صادق ـ عليه السلام ـ سؤال شد، عقل چيست؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان».در اين ديدگاه شخص عاقل كسي است كه خدا را ميپرستد و در زمره رستگاران است و بالطبع جاهل كسي است كه غير خدا را ميپرستد و در زمره دوزخيان است.به تعبير مرحوم علاّمه طباطبايي آيه شريفه «و من يرغب عن ملّة ابراهيم إلاّ من سفه نفسه» و روايت مذكور، هر دو، معناي واحدي افاده ميكنند و اين آيه شريفه عكس نقيض آن روايت است.18در نظر قرآن كريم كسي كه عاقل است ديندار نيز هست و كسي كه از دين الهي رويگردان باشد سفيه بوده و از عقل محروم است.در ادامه همين روايت از امام ـ عليه السلام ـ سؤال شد: «فالذّي كان في معاويه؟»؛ پس آنچه در شخص معاويه(و امثال او) وجود داشت كه به وسيله آن ميانديشيد وبه حل مشكلات و مسايل نايل ميگشت چه بود؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «تلك النكراء، تلك الشيطنة و شبيهة بالعقل و ليست بالعقل»19.بنابراين اگر كسي انديشه خويش را محدود به مطامع دنيوي و عبادت و بندگي غير اللّه نمود از ديدگاه اسلام، عاقل به شمار نميرود و در حقيقت چنين فردي از فطرت خويش منحرف شده و از نظر قرآن كريم سفيه ناميده شده است، هر چند در معادلات مادي و در نظر مردم عاقل شمرده شود.ديدگاه استاد شهيد مرتضي مطهري درباره عقل و ديناستاد مطهري معتقدند كه هيچ گونه تضادّ و تبايني بين عقل و دين وجود ندارد تا جايي كه عقل در رديف كتاب و سنت قرار گرفته و حجيّت دارد. وي نحوه حجيّت عقل در احكام شرعي را چنين تبيين ميكند:«يكي از مسلّمات اسلامي، مخصوصا از نظر ما شيعيان اين است كه احكام شرعي تابع و منبعث از يك سلسله مصالح و مفاسد واقعي است، يعني هر امر شرعي به علت يك مصلحت لازم الاستيفاء است و هر نهي شرعي ناشي از يك مفسده واجب الاحتراز است. خداوند متعال براي اين كه بشر را به يك سلسله مصالح واقعي كه سعادت او در آن است برساند يك سلسله امور را واجب يا مستحب كرده است و براي اين كه بشر از يك سلسله مفاسد دور بماند او را از پارهاي كارها منع كرده است، اگر آن مصالح و مفاسد نميبودند نه امري بود و نه نهيي، و آن مصالح و مفاسد و به تعبير ديگر آن حكمتها به نحوي است كه اگر عقل انسان به آنها آگاه گردد همان را حكم ميكند كه شرع كرده است».20در ادامه به مواردي كه حكم آنها از طريق نقل نرسيده است اشاره كرده و به عنوان مثال حكم عقل و بالتبع حكم شرع را در مورد حرمت «ترياك» بيان ميكند و ميگويد: در حقيقت عقل در اين گونه موارد صغري و كبراي منطقي تشكيل ميدهد به اين ترتيب: 1ـ در فلان مورد مصلحت لازم الاستيفايي وجود دارد(صغري).2ـ هر جا كه مصلحت لازم الاستيفايي وجود داشته باشد قطعا شارع بي تفاوت نيست بلكه استيفاي آن را امر ميكند(كبري).3ـ پس در مورد بالا حكم شرع اين است كه بايد آن را انجام داد(نتيجه).استاد مطهري بر اين اعتقادند كه قرآن نه تنها در مقابل عقل و احكام آن قرار ندارد بلكه به دلايل فراواني مؤيد عقل است.21برخي از اين دلايل از نظر ايشان به قرار ذيل است:1ـ در آيات بسياري، به صراحت سنديت عقل امضا شده است:«و يجعل الرجس علي الّذين لايعقلون»22؛ «انّ شرّ الدّواب عند اللّه الصم البكم الذين لايعقلون»23.و يا قرآن از حريف استدلال عقلي طلب كرده است:«قل هاتوا برهانكم»24.و يا رسما بر اثبات وحدت واجب الوجود استدلال آورده است:مانند: «لو كان فيهما آلهةٌ إلاّ اللّه لفسدتا»25.2 ـ قرآن از نظام علّي و معلولي استفاده ميكند و مسايل را در ارتباط اصل عليّت مطرح ميكند. اصل عليّت كه يكي از مهمترين اصول عقلي است در همه جا توسط قرآن پذيرفته شده است. قرآن اصل عليت را كه پايه تفكرات عقلاني است محترم شمرده و به كار ميبرد و با آن كه قرآن از جانب خدا سخن ميگويد و خداوند نيز آفريننده نظام علت و معلولي است و طبعا سخن از ماوراء نيست كه علت و معلول مادون آن قرار دارند با اين همه از اين موضوع غفلت نميكند كه از نظام سببي و مسببي عالم ياد كند و وقايع و پديدهها را مقهور اين نظام بداند، مثلاً در آيه «انّ اللّه يغيّر ما بقوم حتّي يغيّروا ما بأنفسهم»26 و نظاير آن و همچنين مواردي كه به مطالعه تاريخ و نتيجهگيري از آن توصيه ميكند مؤيد نظر فوق الذكر است.3ـ قرآن علاوه بر تشريح احكام، فلسفه آنها را نيز بيان ميكند، مثلاً در خصوص نماز فلسفه آن را چنين ذكر ميكند: «إنّ الصلاة تنهي عن الفحشاء و المنكر»27 و در خصوص روزه ميفرمايد: «كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذّين من قبلكم لعلّكم تتّقون»28.از طرف ديگر قرآن رعايت احكام منطق را براي جلوگيري از لغزش عقل تأييد نموده و با لغزشگاههاي عقل به مبارزه ميپردازد. يكي از لغزشگاههاي عقل پيروي از «ظن و گمان» است كه قرآن در مواردي انسانها را از ظن و گمان برحذر داشته است، مانند: «ان تطع أكثر من في الأرض يضلّوك عن سبيل اللّه ان يتبعون الاّ الظن و ان هم الاّ يخرصون»29؛ «و لاتقف ما ليس لك به علم»30.دومين لغزشگاهي كه قرآن به آن اشاره كرده است «تقليد كوركورانه» است كه قرآن در موارد زيادي انسانها را از آن برحذر داشته است:«و إذا قيل لهم اتّبعوا ما أنزل اللّه قالوا بل نتّبع ما ألفينا آبائنا و لو كان آباءهم لايعقلون شيئا و لايهتدون»31.سومين لغرشگاه عقل از ديدگاه قرآن پيروي از «هواي نفس» است كه قرآن در موارد عديدهاي انسان ها را از آن برحذر داشته است:«ان يتّبعون الاّ الظنّ و ما تهوي الأنفس»32.همچنين در مواردي قرآن كريم تأكيد دارد كه تعقل بدون تقوا و عمل صالح و علم جهتدار نميتواند سعادت آدمي را در پي داشته باشد كه تفصيل هر كدام از اين شرايط خود مقال و مجالي مستقل ميطلبد.تلازم عقل و وحي
در خصوص كارايي عقل و نسبت آن با وحي دو نظريه افراطي وجود دارد:گروه اوّل كساني هستند كه عقل را حاكم مطلق دانسته و هيچ گونه محدوديتي براي آن در شناخت معارف دين قايل نيستند. اينان تا آنجا پيش رفتهاند كه عقل را به تنهايي براي هدايت بشر كافي ميدانند.گروه دوّم نيز راه تفريط در پيشگرفته و به طور كلي عقل را از حجيت ساقط نموده، تا جايي كه وحي (نبوت) را به تنهايي براي هدايت بشر كافي ميدانند.گروه اوّل عقل خود را بر خداي تعالي حكومت داده و در حقيقت خداي سبحان را محدود و نيازمند به قوانين عقلي دانستهاند. گروه دوّم نيز عقل و احكام آن را بي اعتبار دانسته، آن را در شناخت افعال خداي تعالي عاجز ميدانند.اشكالات بسيار اساسي بر اين دو ديدگاه وارد است كه در حيطه اين مقال نيست. نكته مورد تأكيد در اين نوشتار اين است كه نه تنها عقل مؤيد وحي است، بلكه وحي نيز مؤيد و مكمل عقل است.اين خطاي بزرگي است كه كساني عقل و شرع (وحي) را در مقابل يكديگر قرار داده، آنگاه احكام عقلي و احكام شرعي را با يكديگر مقايسه ميكنند. حقيقت امر اين است كه شرع مشتمل بر احكام عقلي و نقلي است و در اين صورت معنا ندارد كه عقل را در مقابل شرع قرار دهيم. قرآن كريم كه تمام حقيقت وحي و در بردارنده تمام پيام شارع مقدس است، نه تنها مخاطبين خود را به استدلال و تعقّل دعوت ميكند، بلكه خود نيز همه جانبه حجّتهاي عقلي، يعني استدلالهايي كه عقل بشر باآنها آشناست، ميپردازد و قوانين عقلي (مانندقاعده عليت) را بدون استثنا ميپذيرد و در مقابل نيز، همين عقل بشري به صراحت، حقانيت و صداقت وحي را امضا كرده است.علاّمه طباطبايي معتقد است: «دين هدفي جز اين ندارد كه ميخواهد مردم به كمك استدلال و با سلاح منطق عقلي و به نيروي برهان كه فطرتا به آن مجهزند، به شناخت حقايق جهان ماوراي طبيعت نايل آيند... اصولاً بين روش انبيا در دعوت مردم به حق و حقيقت و بين آنچه كه انسان از طريق استدلال درست و منطقي به آن ميرسد فرقي وجود ندارد؛ تنها فرقي كه هست عبارت است از اين كه پيغمبران از مبدأ غيبي استمداد ميجستند و از پستان وحي شير مينوشيدند.»33حاصل سخن اين كه عقل بشري را نه آن مقدار توان است كه بدون هر گونه محدوديتي بتواند به شناخت خدا و معارف بپردازدـ چه رسد به اين كه بتواند به تنهايي براي هدايت بشر كافي باشدـ و نه آن مقدار ناتوان است كه از فهم كتاب و سنت به طور كلي عاجز باشد. سخن صواب آن است كه عقل بشري، قادر به درك و فهم زبان وحي است و مجاز است كه به تفسير و تحليل آيات قرآني بپردازد، ولي البته پر واضح است كه از شناخت كنه ذات خداي تعالي و همچنين درك و فهم حقيقت قرآن ـ آن گونه كه هست، به خصوص آيات احكام ـ قاصر و ناتوان است.نتايج حاصله
الف ـ رابطه تأييدي دين و عقل دو سويه است.اسلام اهميّت ويژهاي براي عقل و تعقل قايل شده و «ايمان و تعبّدي» را كه مبتني بر «عقل و تعقل» نيست و صرفا تقليد كوركورانه است بي ارزش ميداند، از سوي ديگر تبيين عقلاني دين نيز امري ضروري است.ب ـ هرگونه تفكر و تعقلي مورد تأييد دين نيست.تفكّر و تعقّلي مورد تأييد اسلام است كه توأم با «تقوا» و «علم» و «عمل صالح» بوده و در نهايت منجر به عبوديّت و خضوع مطلق آدمي در برابر آفريدگار جهانيان گردد.1 ـ ديدگاههاي قرآني كه در اين نوشتار ذكر شده عمدتا مبتني بر آراي علاّمه طباطبايي ـ رحمه اللّه ـ در تفسير گرانسنگ «الميزان» است.
2 ـ مفردات راغب؛ لسان العرب؛ صحاح اللغة؛ كتاب العين؛ المصباح المنير؛ النهايه؛ مجمع البحرين و معجم الوسيط، ذيل ماده عقل.
3 ـ غزالي، امام محمد، احياء علوم الدين، بيروت، انتشارات دارالقلم، ج 1، صص 81 و 82.
4 ـ المحجة البيضاء، ج 1، ص 179؛ همان، ج 5، ص 29؛ الوافي، ج 1، ص 55.
5 ـ صدر المتألهين شيرازي، شرح اصول الكافي، تصحيح محمد خواجوي، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، ج 1، ص 229.
6 ـ ظاهراً اين معناي عقل همان «عقل سليم» است كه از آن به «عرف عقلايي» نيز ياد ميكنند (Commom scnse).
7 ـ جرجاني، علي بن محمد، التعريفات، بيروت، دار السرور، ص 65.
8 ـ طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه سيّد محمد باقر موسوي همداني، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، 1365،ج 1،ص 229.
9 ـ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، تهران، انتشارات حكمت، ص 10.
10 ـ يونس / 100.
11 ـ ملك / 10.
12 ـ الميزان، ج 7، ص 411؛ و همچنين ر.ك: تفسير موضوعي آية اللّه جوادي آملي، ج 4، ص 96.
13 ـ جوادي آملي، تفسير موضوعي، قم، مركز نشر فرهنگي رجا، ج 2، ص 514.
14 ـ نحل / 125.
15 ـ مائده / 58.
16 ـ بقره / 130.
17 ـ زمر / 17 ـ 18.
18 ـ الميزان، ج 1، ص 452؛ ج 2، ص 376.
19 ـ اصول كافي، ج 1، ـ كتاب العقل و الجهل، حديث سوم.
20 ـ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، ج 3، انتشارات صدرا، ص 50.
21 ـ مطهري، مرتضي، آشنايي با قرآن، ج 1 و 2، انتشارات صدرا، ص 47.
22 ـ يونس / 100.
23 ـ انفال / 22.
24 ـ بقره / 111.
25 ـ انبياء / 22.
26 ـ رعد / 11.
27 ـ عنكبوت / 45.
33 ـ طباطبايي، محمد حسين، علي در فلسفه الهي، ترجمه سيّد ابراهيم سيّد علوي، انتشارات اسلامي، 1361، ص 13.