روش حکومت امام زمان عليه السلام
سؤال: روش حكومت امام زمان عليهالسلام چگونه خواهد بود؟ جواب: از آنجا كه امام زمان عليهالسلام براى برافراشتن پرچم اسلام و حاكميت قرآن در تمام گيتى ظهور خواهند كرد، قهرا روش حكومتى امام عليهالسلام بر اساس قرآن و سيره پيامبر صلىاللهعليهوآله و امامان عليهمالسلام خواهد بود. درباره روش حكومتى امام زمان عليهالسلام روايات فراوانى از معصومين عليهمالسلام وارد شده است، كه مىتوان آنها را در چند موضوع و محور مورد بررسى قرار داد.
اصالت دادن به كتاب و سنت:
امام زمان عليهالسلام قرآن و سنت و شريعت نبوى را اساس و پايه تمام امور در حكومت خويش قرار مىدهد و با تمام قدرت براى اجراى احكام الهى تلاش مىكند و به هيچكس اجازه تخطى از اين حدود را نخواهد داد. در اين باره روايات فراوانى نقل شده است كه در ذيل به نمونههايى از آن بسنده مىكنيم: ـ رسول خدا صلىاللهعليهوآله فرمودند: «قائم (امام زمان) از اولاد من است، اسمش اسم من و كنيهاش كنيه من و شكل و شمايلش شكل و شمايل من و روشش روش من است. او مردم را بر ملت و شريعت من نگه مىدارد و آنها را به سوى كتاب خداوند عزوجل دعوت مىكند.»(1) ـ امام اميرالمؤمنين عليهالسلام فرمود: «خواستهها را تابع هدايت (قرآن) مىكند، هنگامى كه مردم هدايت را تابع هوسهاى خويش قرار مىدهند. و آراء و افكار را پيرو قرآن مىكند، پس از آنكه قرآن را تابع رأى [خود] گردانده باشند... كتاب خدا و سنت پيامبر صلىاللهعليهوآله را كه تا آن روز متروك مانده، زنده مىكند [و به آن جامه عمل مىپوشاند].»(2) ـ امام باقر عليهالسلام فرمودند: «مهدى عليهالسلام مردم را به سوى كتاب خدا، و سنت پيامبر صلىاللهعليهوآله و ولايت على بن ابى طالب و بيزارى از دشمنان او دعوت مىكند.»(3) رفتار بر اساس سيره پيامبر و امامان عليهمالسلام : ـ رسول خدا صلىاللهعليهوآله فرمود: «مهدى عليهالسلام روش مرا دنبال مىكند و هرگز از روش من بيرون نمىرود.»(4) ـ امام صادق عليهالسلام فرمودند: «امام زمان عليهالسلام [در حكومت خويش[ به سيره و روش پيامبر در ميان مردم عمل مىنمايند و بر رفتار او رفتار مىكنند.»(5) عبداللّه بن عطا از امام صادق عليهالسلام درباره سيره حكومتى امام زمان عليهالسلام سؤال كرد، حضرت فرمودند: «به روش پيامبر عمل مىكند... .»(6) روش سياسى و اجتماعى:
يكى از شاخصهاى بسيار مهم و برجسته در حكومت امام مهدى عليهالسلام مبارزه با دولتهاى باطل و اقامه قسط و عدل به معناى واقعى و وسيع كلمه است. در اين باره روايات فراوانى وارد شده است كه در ذيل نمونههايى از آن را مرور مىكنيم: ـ امام باقر عليهالسلام مىفرمايد: «هنگامى كه قائم قيام كند، هر دولت باطلى از بين مىرود.»(7) از اين روايات استفاده مىشود كه اولين كار امام عليهالسلام مبارزه با دولتهاى باطل خواهد بود. ـ امام رضا عليهالسلام مىفرمايد: «ترازوى عدالت را در ميان مردم مىنهد و [در سرتاسر حكومتش] هيچ انسانى به ديگرى ستم نخواهد كرد.»(8) ـ و در روايت ديگرى مىفرمايد: «خداوند بواسطه مهدى عليهالسلام سراسر گيتى را پر از عدل و قسط مىكند همانگونه كه سراسر ظلم و جور بود.»(9) ـ امام باقر عليهالسلام مىفرمايد: «وقتى قائم اهل بيت عليهمالسلام قيام نمايد، اموال را مساوى تقسيم مىكند و در ميان مردم با عدالت رفتار مىكند.»(10) ـ و در روايت ديگر مىفرمايد: «او در ميان همه بندگان خدا عدالت را پياده مىكند و به عدل رفتار مىكند؛ چه نيكان و چه افراد فاسق و فاجر (عدالت او به طور يكسان در حق خوب و بد اجرا مىگردد).»(11) ـ و رسول خدا صلىاللهعليهوآله فرمود: «مهدى عدالت را همچنانكه سرما و گرما وارد خانه مىشود، وارد خانههاى مردمان كند.»(12) روش مديريتى و قضايى:
امام عصر عليهالسلام براى اداره جهان استانداران و وزيرانى مىگمارد كه جز به مصالح اسلام و رضايت خدا به چيزى نمىانديشند. چنانكه در روايات، تركيب دولت مهدى عليهالسلام را از پيامبران، جانشينان آنان، تقوى پيشگان و صالحان روزگار و امتهاى پيشين و از سران و بزرگان پيامبران عليهمالسلام بيان مىكنند كه نام برخى از آنها نيز در روايات آمده است.(13) ـ رسول خدا صلىاللهعليهوآله فرمود: «[مهدى عليهالسلام ] دقيقا فرمان خدا را اجرا مىكند، با كسى حساب خويشاوندى ندارد و سنگى روى سنگ نگذارد.»(14) ـ امام صادق عليهالسلام مىفرمايد: «مهدى (عجاللّه تعالى فرجه) يارانش را در همه شهرها پراكنده مىكند و به آنان دستور مىدهد كه عدل و احسان را شيوه خود سازند و آنان را فرمانروايان كشورهاى جهان قرار مىدهد، و به آنها دستور مىدهد كه شهرها را آباد سازند.»(15) ـ و در روايتى مىخوانيم: «هنگامى كه قائم (حضرت مهدى عليهالسلام ) قيام كند، به عدالت حكم خواهد كرد، ظلم و جور در روزگار او از بين خواهد رفت و امنيت در تمام راهها برقرار مىگردد.»(16) ـ و در روايت ديگر مىخوانيم: «امام زمان عليهالسلام در ميان مردم مانند داود نبى عليهالسلام و حضرت محمد صلىاللهعليهوآله قضاوت خواهد كرد.»(17) حكم داودى طبق بيان قرآن چنين است: «اى داود ما تو را خليفه [و نماينده خود] در زمين قرار داديم، در ميان مردم به حق داورى كن، و از هواى نفس پيروى نكن كه تو را از راه خدا منحرف مىسازد.»(18) و قضاوت محمدى صلىاللهعليهوآله اين است كه قرآن مىفرمايد: «و اگر ميان آنها داورى كنى، با عدالت داورى كن... .»(19) و نيز مىفرمايد: «بر طبق احكامى كه خدا نازل كرده در ميان آنها حكم كن، و از هوا و هوسهاى آنها پيروى نكن.»(20) ـ امام صادق عليهالسلام درباره روش قضاوت امام زمان عليهالسلام مىفرمايد:«... مهدى عليهالسلام در ميان پيروان تورات (يهوديان) بر اساس تورات قضاوت مىكند و در ميان پيروان انجيل (مسيحيان) بر طبق انجيل قضاوت مىكند، و در ميان پيروان زبور بر اساس همان كتاب حكم مىكند، و در ميان پيروان فرقان (قرآن) نيز بر طبق قرآن حكم مىكند.»(21) البته منظور از كتاب تورات، انجيل و زبور، اصل آنها است؛ نه كتابهاى تحريف شده.
روشهاى اقتصادى:
براساس روايات، امام مهدى عليهالسلام فقر را از بين مىبرد،(22) و در دوران او در تمامى روى زمين خرابى باقى نمىماند مگر آنكه آباد شود،(23) بردهها آزاد و قرضها و ديون همه پرداخت مىشود،(24) گنجها را استخراج مىكند و ثروتها را تقسيم مىنمايد،(25) زمين در دست شيعيان آن حضرت قرار مىگيرد.(26) به اندارهاى كه كسى بتواند بر دارد و حمل كند، مال و ثروت در اختيار درخواست كننده قرار مىدهد،(27) عدالت و سازندگى را در همه شهرها گسترش مىدهد(28) و خوان حكمت و ثروت گسترده مىشود(29) و با ثروت اندوزى مبارزه مىشود.(30) از مطالب بالا استفاده مىشود كه روش حكومتى امام زمان بر سه محور اساسى زير خواهد بود. 1. اصالت دادن به كتاب و سنت؛ 2. اداره جامعه بر اساس روش پيامبر صلىاللهعليهوآله و امامان عليهمالسلام ؛ 3. اقامه قسط و عدل در تمام امور حكومتى، اجتماعى و سياسى به معناى واقعى كلمه. 1. «اَلْقائِمُ مِنْ وُلْدى، اِسمُهُ اِسْمى، وَ كُنْيَتُهُ كُنْيَتى وَ شَمائِلُهُ شَمائِلِى وَ سُنَّتُهُ سُنَّتِى. يُقيمُ النَّاسَ عَلى مِلَّتى وَ شَريعَتى وَ يَدْعُوهُمْ إلى كِتابِ اللَّهِ عَزَّو جلَّ». بحارالانوار، ج 51، ص 73، باب 1، ح 19. 2. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى (پارسايان، 1379) خ 138. «يَعْطِفُ الْهَوى عَلىَ الْهُدى إذا عَطَفُوا الهُدى عَلىَ الهَوى وَ يَعْطِفُ الَّرأى عَلى القُرآنِ اِذا عَطَفُوا القُرآنَ على الرِّأى...وَ يُحيى مَيِّتَ الكتابِ وَ السُّنَّةِ». 3. «...يَدْعُوا النَّاسَ اِلى كِتابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ وَ وِلايَةِ عَلى بْنِ اَبى طالِبٍ وَ الْبَراءَةِ مِنْ عَدُوِّهِ». يوم الخلاص، كامل سليمان (بيروت: دارالكتاب اللبنانى، الطبعة الثالثة، 1402 ه ق)ص 325. 4. «اَنَّ الْمَهدى يَقفُوا اَثَرى لا يُخطىء». منتخب الاثر فى الامام الثانى عشر، لطف الله صافى (طهران: مكتبة الصدر، الطبعة الثالث) ص 491، فصل 9، باب 3، ح 2. 5. قال الصادق عليهالسلام : «... وَ اَنْ يَسيرَ فِيْهِمْ بِسيرَةِ رَسوُل اللّهِ صلىاللهعليهوآله وَ يَعْمَلُ فِيْهِمْ بِعَمَلِهِ». علامه محمد باقر مجلسى، بحارالانوار (تهران، المكتبة الاسلامية، الطبعة الثالثه، 1398 ه ق) ج 52، باب 28، ح 78. 6. عن عبدالله بن عطاء، عن أبا عبداللّه عليهالسلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ سيرَةِ الْمَهدى كَيْفَ سيرَتُهُ؟ قَالَ: يَصْنَعُ ما صَنَعَ رَسُولُ اللّه صلىاللهعليهوآله ...». بحارالانوار (همان) ح 108. 7. «اِذا قامَ القائِمُ ذَهَبَ دولةُ الباطِلُ». محمد بن يعقوب كلينى، الكافى (بيروت، دارالاضواء) ج 8، ص 278. 8. «... وَ وَضَعَ ميزانَ العَدلِ بَيْنَ النَّاسِ، فَلا يَظْلِمُ اَحَدٌ أَحَدا». بحارالانوار (پيشين) ج 52، ص 321، باب 27، ح 29. 9. «... يَمْلأُ بِهِ الاَرضَ قِسطَا وَ عَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ جَوْرا وَ ظُلْما». همان مدرك، ح 30. 10. «اِذا قامَ قائِمُ أهلِ البيتِ قَسَّمَ بالسّويّةِ وَ عَدلَ فِى الرَّعِيَّةِ...». همان مدرك، ح 103. 11. «... وَ يَعْدلُ فى خَلْقِ الرَّحمانِ البَرّ مِنْهُمْ وَ الفاجِرَ». بحارالانوار (پيشين) ج 51، ص 29، باب 2، ح2 12. «... أما وَ اللّهِ لِيَدخُلَنَّ عَلَيْهِمْ عَدْلَهُ جوفَ بُيُوتِهِمْ كَما يَدْخُلُ الحَرّ والقُرّ». بحارالانوار (پيشين) ج 52، باب 27، ح 131. 13. حضرت عيسى عليهالسلام ، هفت نفر از اصحاب كهف، يوشع وصى موسى عليهالسلام ، مؤمن آل فرعون، سلمان فارسى، ابو دجانه انصارى، مالك اشتر نخعى و قبيله همدان. ر،ك: نجم الدين طبسى، چشم اندازى از حكومت مهدى عليهالسلام (قم، شركت چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، چاپ دوم، 1377 ش) ص 190. 14. «يَكُونُ مِنَ اللَّهِ عَلى حُذوٍ لا يُغيّر بِقرابةٍ ولا يَضَعُ حَجَرا حَجَرا». ابن طاووس، ملاحم الفتن فى ظهور الغائب المنتظر (بيروت، مؤسسة الوفاء، الطبعة السادسة، 1403) ص 108، به نقل از عصر غيبت (مركز جهانى علوم اسلامى) ص 258. 15. قال الصادق عليهالسلام : «يُفَرِّقُ الْمَهدى اَصحابَهُ فِى جَميعِ الْبُلْدانِ وَ يَأْمُرُهُمْ بِالْعَدْلِ وَ الاِحسانِ وَ يَجْعَلُهُمْ حُكّامَا فِى الاَقالِيمِ وَ يَأْمُرُهُمْ بِعُمْرانِ الْمُدُنِ» على محمد دخيل، الامام المهدى عليهالسلام (بيروت، دار المرتضى، 1403 هق) ص 371. به نقل از تاريخ غيبت، ص 258. 16. «اِذا قَامَ القائِمُ حَكَمَ بِالْعَدلِ وَ ارْتَفَعَ فِى اَيَّامِهِ الْجَورُ، و أمَنَتْ بِهِ السُبُلُ». بحارالانوار: (پيشين) ج 52، باب 27، ح 83. 17. «وَ حَكَمَ بَيْنَ النّاس بِحُكم داوودَ و حُكمِ مُحمَّدٍ». بحارالانوار (پيشين) ادامه حديث 83. 18. «يا داوُودُ اِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الأرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَ لا تَتَّبِع الهَوى فَيُضلَّكَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ...». ص / 26. 19. «و ان حكمتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالقِسطِ...». مائده/42. 20. «فَأحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما اَنْزَلَ اللَّه وَ لا تَتَّبعْ اَهْواءَهُمْ...». مائده / 48. 21. «يَحكُمْ بَيْنَ أَهْلِ التوراةِ بِالتّوارةِ وَ بَيْنَ اَهْلِ الاِنْجيلِ بِالاِنْجيلِ، وَ بَيْنَ أَهْلِ الزَّبورِ بِالزَّبُورِ وَ بينَ اَهْلِ الْفرقانِ بِالْفُرقانِ...». بحارالانوار (پيشين) ح 84. 22. مجلسى، بحارالانوار (دار الكتب الاسلامية، 1365 ه . ش)، ج 52، ص 39، روايت 212. 23. خوئى، منهاج البراعة (بنياد فرهنگى امام المهدى قم) ج 8، ص 353. 24. قزوينى، الامام المهدى (مؤسسة الوفاء، قم 1405 ه)، ص 631. 25. منتخب الاثر، (پيشين) ص 472، فصل 7، باب 3، حديث 2. 26. كلينى، الكافى (دار الكتب الاسلامية تهران، 1363) ج 1، ص 408. 27. ترمزى، سنن ترمذى (دار الفكر بيروت، 1408 ه . ق) ج 4، ص 439، روايت 2232. 28. كامل سليمان، يوم الخلاص (دار الكتاب لبنانى، بيروت، 1402 هق) ص 315. 29. نعمانى، الغيبة، (مؤسسة الاعلمى، بيروت، 1403 ه . ق) ص 158. 30. طوسى، تهذيب الاحكام (دار الكتب الاسلامية، 1365 ه . ش) ج 4، ص 144، روايت 402.