روح افلاطوني در فلسفه ملاصدرا
استاد سيد محمد خامنهاي يكي از مباني مشهور و شناخته شده ملاصدرا، أصل «جسماني بودن منشأ حدوث نفس انساني و روحاني (غير مادي) شدن آن بمرور زمان» است كه بنظريه «جسمانية الحدوث و روحانيّة البقاء» بودن نفس معروف است.اين نظريه ـ برخلاف عقيده حكما و فلاسفه پيشين اشراقي ـ كه معتقد بودند نفس انساني غيرمادي است و پيش از بدن در ملكوت زندگي ميكند و پس از شكل يافتن بدن كودك به كالبد او وارد ميشود و زندگي را با جسم مادي آغاز مينمايد ـ ميگويد كه نفس در مراحل نخستين آفرينش خود مادي است و از ماده تراوش ميكند ولي بتدريج راه جداگانهاي در پيش ميگيرد و رو به تجرد از ماده مينهد و به اوج تجرد خود (از ماده) ميرسد.ملاصدرا در تمام آثار و كتب خود مانند فلاسفه ديگر مسلمان، نام اين موجود را «نفس»1 ميگذارد؛ ولي از آنجا كه در منابع فلسفي و مذهبي گاهي كلمه «روح» نيز بهمين معنا(يا نزديك به آن) بكار رفته است و گاهي در تعبيرات، جاي اين دو كلمه با هم عوض ميشود و آنها را بجاي يكديگر بكار ميبرند،اين پرسش پيش ميآيد كه: آيا روح، همان نفس است؛ يا معناي ديگري دارد!؟ و اگر روح اشاره به مفهوم غيرمادي ديگري است آن چيز چيست؛ و با نفس چه رابطهاي دارد؟***در آثار و كتب ملاصدرا علاوه بر كلمه نفس، گاهي روح نيز با معاني گوناگون بكار رفته و ميتوان آن را به چهار معني2 محدود كرد؛ باين ترتيب:اول ـ همان كه در ميان فلاسفه مشائي و پزشكان، بنام «روح بخاري» معروف بوده است. ملاصدرا در اين باره در بيشتر كتب خود آن را جرمي لطيف و شايد چيزي غيرمادي در مرتبه بين جسم و نفس و واسطه و رابط ميان آن دو دانسته و در يكي از كتب خود پس از ذكر اقسام قواي ذهني و ادراكي انسان چنين ميگويد:«و لكلّ من هذه القوي والآلات روح يختص بها و هو جرم حارّ لطيف حادث عن صفو الأخلاط الأربعه...»3و در جايي ديگر ميگويد: «و التي يسمّي بالروح الحيواني فانّه منالدنيا ... و يضمحل سريعاً و لايمكن حشره الي الآخره»4دوم ـ فرشته بزرگ و توانايي كه رابط ميان اراده الهي و مخلوقات و موجودات است و به آن «روحالقدس» هم گفته ميشود و در قرآن و حديث نيز آمده و گاهي بهمين معنا بكار رفته است. ملاصدرا گاهي آن را تعبيري از مجموعه «عقول» يا فرشتگان دانسته و ميگويد:انسان بحسب مراحل تكاملي خود در واقع
سه انسان است: «انسان حسي» كه همين فرد جسماني عادي است؛ «انسان نفسي» كه مجرد است و داراي تمام اعضاي انسان حسي است ولي با چشم ديده نميشود؛ و انسان ديگري كه نام آن را «انسان عقلي» ميگذارد كه صورتي كاملتر و مجرّدتر و لطيفتر از انسان حسي و نفسي دارد و همين انسان عقلي است كه با عقل فعال اتصال مييابد.«فالعقول لفرط الفعليّة والكمال كانّها شيءٌ واحد ... و قد عبّر عنالكل بالروح...»5سوم ـ بههمانمعناي نفس و بصورت دو كلمه مترادف نيز بكار رفته و ملاصدرا نيز «روح» و «نفس» را به يك معنا بكار برده است (از جمله صفحه 293 در الشواهدالربوبيه) و گاهي روح را ادامه نفس و مرحلهاي از كمال و تجرد كامل آن دانسته است (همان منبع، صفحه 198).چهارم ـ روح بمعنائي جداي از نفس؛ كه برخلاف نفس، آن حقيقت غيرمادي فعليت يافتهاي است كه از مرتبه ملكوتي خود به عالم ماده فرود ميآيد و در جسم انسان اقامت ميكند و پس از مرگ و جدا شدن از بدن، اگر شايستگي خود را حفظ كرده باشد دوباره به جايگاه خود ميرود يا در صورت ناشايستگي و گناه به جايي ديگر فرستاده ميشود.اين همان روح مصطلح نزد حكماي اشراقي و معروفتر از همه سقراط و افلاطون است و موضوع بحث ما در اين نوشته همين نقطه نظر ملاصدرا ميباشد.اعتقاد به اين روح آسماني از نظر فلسفي بظاهر نقطه مقابل نظريه معروف ملاصدرا و اعتقاد وي به «جسمانيةالحدوث» بودن نفس است. اگر نفس همان روح باشد و روح را موجودي مجرد بدانيم كه با وجود كمال خود از آسمان به زمين آمده و به تن داخل ميشود، ديگر، معني ندارد كه آن را زاييده تن بدانيم كه با حركت جوهري ماده بوجود آمده و با همان حركت ذاتي پيوسته به اوج تجرد ميرسد و با مرگ از تن جدا و رها ميشود.با توجه به مختلف بودن تعريف روح و نفس، اعتقاد به هر دو با هم، مانعةالجمع و جمع بين ضدين (و حتي جمع بين نقيضين) است؛ از اينرو در جايي كه ملاصدرا در كنار اعتقاد به جسماني بودن حدوث روان انساني به تقدم آن بر جسم و تن نيز معتقد باشد ابهام و سؤالي بزرگ پيش ميآيد و بايد بدنبال پاسخ آن بود.***ملاصدرا نيز خود به اين سازگاري توجه داشته و كوشيده است كه با نگهداشتن اصل «جسمانيةالحدوث» بودن نفس، روح بمعني ماقبل بدن را بگونهاي توجيه كند؛ اگرچه همانگونه كه خواهيم ديد سرانجام آن را پذيرفته است.شايد در اينجا سؤال ديگري پيش بيايد كه: اصولاً با اعتقاد جزمي به حدوث مادي نفس، چرا ملاصدرا به نظريه روح مجرد و پيش از بدن توجه نموده و آن را بكلي ردّ و رها نكرده است؟سبب توجه او به چيزي بنام «روح» (نه نفس)، التزام و اعتقاد شديد او به نصوص ديني ـ يعني قرآن و حديث ـ است و در چند حديث عباراتي هست كه به وجود سابق روح بر بدن اشاره يا تصريح دارد. از جمله اين حديث كه ميگويد:«خلقاللّه الأرواح قبل الأجساد بالفي عام»6؛ و چون ملاصدرا به وحي و نصوص معتبر ديني ارزشيبالاتر از استدلال عقلي ميگذارد؛ بنابراين آن را مانند يك اصل موضوعي(ولي قابل توجيه) ميپذيرد و در برخي موارد ميكوشد تا آن را با نظريه فلسفي خود آشتي دهد.روح، حقيقتي مقدم بربدن و غير از نفس است و در كنار آن حضور دارد. وي در تعليقات خود بر شرح حكمتالاشراق سهروردي7 براي تفسير و توجيه روح مستقل از نفس ناطقه انساني ميگويد كه: مقصود از «روح انسان» و تقدم آن بر نفس و تن او همان سبب وجود او است كه مقدم بر او است. عبارتش چنين است:«انّ النفس كمافهمه الجامعون بين النظر و البرهان والكشف و الوجدان ـ ذات مقامات و درجات متفاوته مع كونها بسيطة الذات و الهويه و انها موجودة قبل البدن بحسب كمال سببيتّها و كان للسبب معها وجهة تصرّفها فيالبدن كانت موقوفة علي استعداد خاص و شروط مخصوصه. و معلوم ان النفس حادثة و باقية ابداً بعد الموت و ليس ذالك الاّ لانّ سببها يبقي ابدالدهر فاذا حصل لك علم يقيني بوجود سببها قبل البدن و علمت معنيالسببية والمسببيّه حصل علمك بكونها موجودة قبل البدن و وجود سببها معلوم عند اهل النظر الاّ انّ كمال السببية موهوم غيرمقطوع به عندهم.والذي يتوقف عليالبدن و يكون استعداد البدن شرطاً لوجوده هوبعض نشأتها الطبيعيه و لوكان البدن و عوارضه شرطاًلحقيقة النفس و هويتها لكان يلزم ان ينعدم بعدم اكةالتصرف ونسم مزاج البدن.فالحق ان النفس الانسانية جسمانية الحدوث كسائرالطبايع الجسمانيه، روحانية البقاء كسايرالعقول المفارقه. و لما كان الأمر كذالك حكم بقبلية الأرواح عليالاجساد بمقدار ألفي عام و فيرواية بمقدار اربع آلاف سنه. والكلام في تقدير القبلية بهذا المقدار المذكور ممّا لا يمكن الوقوف عليه عليالتحقيق الاّ بنور النبوة.»اين توجيه در واقع نوعي انكار تقدم روح بر جسم است زيرا كساني كه ـ مانند افلاطون ـ روح را بر جسم مقدم ميدانند و حتي قديم ميشمرند مقصودشان از تقدم، همان تقدم خود نفس است نه علت آن؛ و تقدمي عيني و حقيقي است نه باعتبار چيزي ديگر مانند علت آن يا مقدمات وجوديش.در برخي كتب ديگرش8 اين دو (نفس حادث و روح قديم) را ـ با بهرهگيري از مكتب افلوطين و كتاب او ـ باين صورت آشتي ميدهد كه انسان بحسب مراحل تكاملي خود در واقع سه انسان است: «انسان حسي» كه همين فرد جسماني عادي است؛ «انسان نفسي» كه مجرد است و داراي تمام اعضاي انسان حسي است ولي با چشم ديده نميشود؛ و انسان ديگري كه نام آن را «انسان عقلي» ميگذارد كه صورتي كاملتر و مجرّدتر و لطيفتر از انسان حسي و نفسي دارد و همين انسان عقلي است كه با عقل فعال اتصال مييابد و عقل فعال ميشود(رسالهالحشر).پس از اين مقدمه، ملاصدرا ميكوشد كه روح را غير از نفس و همان انسان عقلي بداند كه نقطه اتصال انسان طبيعي با عقل فعال و ديگر عقول است. وي ميگويد مقصود از روح در آيه «و نفخت فيه من روحي»9 همين انسان عقلي است.افلوطين معتقد بود كه اصل انسان، همان انساني نفسي و عقلي است و انسان جسماني نماد و «صنم» آن دو است و با آنها همراه و پيوسته ميباشد.10در آثار ديگر ملاصدرا تمايل به جدا بودن روح و نفس بيشتر بنظر ميرسد. وي در كتاب عرشيه11 (كه ظاهراً از كتب متأخر او است) با اينكه همان نظريه را دنبال كرده ولي در سير انديشه خود بتدريج از انكار يا توجيه، دست برداشته و به وجود حقيقتيِ نفسگونه مستقل پيش از آفرينش بدن معتقد ميشود. وي وجود سابق «روح» بر جسم را كه در نصوص اسلامي آمده است، برابر با عقل و منطق و استدلال معرفي ميكند و ميگويد:«فظهر من هذه النقول بعد شهادةالبرهان و العقول ان للأرواح كينونة سابقة علي عالم الأجسام».12با دنبال كردن سير انديشه ملاصدرا درباره روح ـ جداي از نفس ـ در كتب و آثار اواخر عمر او، اين انعطاف و اعتقاد به تقدم روح بر بدن روشنتر و صريحتر ميشود؛ از جمله در كتاب اسرارالآيات13 چنين ميگويد: واكثر علما و جمهور فلاسفه چنان تصور كردهاند كه جوهر آدمي در تمام يكياست بيتفاوت؛ و اين نزد ارباب بصيرت صحيح نيست. «واعلم انّ جمهور الفلاسفة لم يعلموا من حقيقة الروح و ماهيّةالنفس الاّ قدراً يسيراً و امّا الحكم بكونها قبل البدن فاكثرهم انكروا ذلك؛ و من قال منهم به فلم يقم عليه برهاناً و لم يقدر عليدفع الشكوك الواردة علي ذالك و لم يمكنه اختيار احدالشقّين...»وي به اين اكتفا نكرده و در دفاع از تقدم روح بر بدن حتي به ابنسينا و ديگر مشائين ـ كه پشت به عقيده افلاطون نمودند ـ ميتازد و آنها را نكوهش ميكند و درباره آنان ميگويد كه: ايشان با وجود آنكه به بقاء «نفس» پس از مرگ بدن اعتقاد دارند، چگونه وجود آن را پيش از بدن نميپذيرند!وي در كتاب عرشيه14 با ذكر آيات قرآني مربوط به روح انساني چنين مينويسد:«و انّي لأعجب من اكثر الفلاسفه واتباع ارسطاطاليس، كأبي علي و من يحذوا حذوه، حيث أنكروا غاية الإنكار أنّ للنفس كينونة اُخري قبل البدن، مع اعترافهم بأنّ لها كينونة و بقاءاً بعد البدن ...»15و سپس اضافه ميكند:«فاعلم يا حبيبي. اَنّا جئنا إلي هذا العالم من جنّةاللّه التي هي حظيرةالقدس ... و منها الي دارالحيوان و جنّة الأبدان و منها الي هذا العالم دارالعمل بغير جزاء و نذهب من هذا العالم إلي دارالجزاء من غير عمل...»16كلمه «جنةاللّه» يا «حظيرةالقدس»، بيشتر از آنكه ناظر به علل و اسباب آفرينش انسان باشد به مكان ملكوتي معين و مشخّصي نظر و دلالت دارد و بقرينة «دارالحيوان» و «جنةالأبدان» و «دارالعمل» ... بعبارت ديگر، روح را مخلوقي ميداند كه مقدم بر خلقت نفس و بدن انسان است و ساخته و پرداخته جهاني غير از جهان ماده ميباشد و پيش از آفرينش بدن انسان و جان و روان او وجود داشته، بدليل آنكه پس از بدن هم وجود خواهد داشت. همچنين جاي ديگر در عرشيه17 چنين ميگويد:«قاعدة ـ للنفس الآدمية كينونة سابقة عليالبدن من غير لزوم التناسخ و لااستيجاب قدمالنفس ـ كما اشتهر عن افلاطون ـ و لاتعدد افراد نوع واحد و امتيازها عن غيرمادة و استعداد ولاصيرورة النفس متقسّمة بعد وحدتها ولا تعطيلها قبل الأبدان ...».18براساس اين گفتار نه فقط براي روح، وجودي سابق بر اين بدن قائل است بلكه حتي از روح به «نفس» تعبير ميكند، كه البته اين را ميتوان بنوعي تسامح در تعبير حمل نمود، زيرا اشكالي ندارد كه يكي از دو كلمه نفس و روح را مشترك لفظي و داراي دو معنا بدانيم و هريك را بجاي ديگري بكار ببريم.طرح موضوع «تناسخ» يا اشكالات ديگري كه در اين جمله آمده است، از طرف ملاصدرا صريح است در اينكه مقصود او از نفس يا روح سابق بر بدن، توجيه سابق او ـ كه در تعليقات شرح حكمت الاشراق آمده بود ـ نيست؛ بلكه روح يعني موجودي مجرد و منحاز و شخصي و داراي خواص وجودي معين با همان خصوصياتي كه براي نفس متحد با بدن و موجود در آن ميباشد.حكيمصدرا در جاي ديگري نيز باشاره و با ظرافت به اين حقيقت اشاره ميكند و در اسرارالآيات19 چنين ميگويد:«اعلم انّالعالم مشتمل عليالخلق والأمر ... ثم قوام الخلق ب··الأمر ... فالتعانق بينالأمر والخلق هو حيات الإنسان الكبير و العالم، كما انّ التعانق بينالروح و الجسد هو حياة الإنسان الصغير...»20بدينصورت از مقايسه انسان (انسان صغير) با جهان و كيهان (يا انسان كبير) ـ كه از سرفصلهاي مشهور حكمت اشراق ميباشد ـ تقدم روح بر بدن بدست ميآيد. بعبارت ديگر، همانگونه كه در جهان بزرگ «أمر» و اراده الهي مقدم بر «خلق» و آفرينش جهان و اشياء مادي است و «خلق» ناشي از «امر» است نه بالعكس، بنابراين روح نيز نه فقط ـ مانند نفس ـ برخاسته از تن و جسم مادي انسان نيست بلكه علت و مقدم بر آن است.در اينجا ميبينيم كه از «سبب» به «روح» تعبير نكرده بلكه از «روح» به «سبب» تعبير نموده و بدست ميآيد كه توجيه وي در حاشيه حكمتالإشراق (كه تقدم ارواح بر اجسام را حمل بر «كمال سببيّت» نموده بود) نيز مقصودش اسباب عاليه طوليه و سلسله علل اوليه نيست، بلكه همين روح است كه بموازات علل و اسباب غيرمادي جسم انسان، پيش از خلق بدن وجود داشته و پس از آفرينش با آن عجين ميشود و بتدبير آن ميپردازد و بتعبير ملاصدرا «تعانق» بين روح و جسد پديد ميآيد. وي در كتاب المظاهرالالهيه نيز اشارهاي به اين موضوع دارد و ميگويد:«ان اللّه سبحانه ابدع بقدرته الكامله دائرةالعرش بعقلها و نفسها فجعلها مأوي القلوب والأرواح و انشأ بحكمتهالبالغة نقطه الفرش وجعلها مسكن الطبايع والأجساد؛ ثمّ أمر بمقتضي قضائه الأزلي و صوره الإسرافيلي لتلك الأرواح والقلوب العرشية أن تعلقت بالقوالب و الأبدان الفرشية، ثم أمر بقدره الحتمي أن يقبل قابليّة هذه القوالب والأجساد و استعدادهما شطرأ منالأزمنة هذه القلوب والأرواح كما شاءالله، فإذا بلغ أجل كتاب اللّه، الذي هوآت و قرب الموعد للممات والملاقات للحياة، رجعت الأرواح إلي رب الأرواح...»21***اكنون به پرسش اول اين مقاله باز ميگرديم و ميپرسيم كه آيا ملاصدرا با اعتقاد به تقدم روح مجرد بر بدن از نظريه معروف خود (جسمانيةالحدوث بودن نفس) دست برداشته و آن را بكناري گذاشته است؟ يا با آنكه در برخي موارد، نفس را همان روح دانسته و اين دو لفظ را به يك چيز اطلاق نموده، ميان آن دو فرق ميگذارد و آنها را دو چيز ميداند كه يكي قبل از بدن، بصورت مجرد از ماده وجود داشته و ديگري بوسيله بدن بوجود آمده است؟ يا آنكه ـ با وجود صراحت بيان او در پارهاي موارد در وجودي عيني بودن روح پيش از بدن ـ آن را موجود بوجود عقلي، يا مانند مثل نوري (مثل افلاطوني) ميداند؟...حل مسئله هنگامي آسان ميشود كه همصدا با برخي از نصوص شرعي و احاديث اسلامي، معتقد شويم كه در ماوراء بدن، دو حقيقت مجرد از ماده وجود دارد و يكي را نفس و ديگري روح بناميم. همانگونه كه در حديث از امام پنجم(ع) آمده است:22 «انسانها علاوه بر نفس نباتي و نفس حيواني و نفس انساني داراي يك نفس ملكوتي نيز ميباشند».شايد ملاصدرا نيز همين عقيده را داشته و بر همين اساس هم نفس انساني را جسمانيةالحدوث دانسته و هم او را داراي روحي ملكوتي و روحاني(الحدوث) شناخته است؛ و بتعبيري ديگر با وجود آنكه ملاصدرا گاهي روح را به معاني ديگر بكار برده ولي در نظر نهايي و بعقيده وي، روح، حقيقتي مقدم بربدن و غير از نفس است و در كنار آن حضور دارد و بسا بتوان نتيجه گرفت كه آفرينش نفس از بدن (حدوث جسماني نفس) ـ كه پديدهاي استثنائي و خارج از قاعده مواد ديگر اين جهان است ـ ناشي از حضور همين روح ملكوتي ميباشد و نفس در طول و درامتداد وجود روح و پس از آن است و معلول آن ميباشد.خود وي نيز در فصلي از «رساله سهاصل» درباره تركيب و تعدد نفوس و جوهر انساني ميگويد:«واكثر علما و جمهور فلاسفه چنان تصور كردهاند كه جوهر آدمي در تمام يكي است بيتفاوت؛ و اين نزد ارباب بصيرت صحيح نيست. اي بسا آدميان كه بنفس حيواني زندهاند و هنوز به مقام دل (قلب) نرسيدهاند، چه (رسد به) جاي مقام روح و مافوق آن... و شناختن نفس و شرح مقامات او بغايت كاري بزرگ است و جز كاملان را روي نداده».231- در زبان عربي بمعناي «خود» است.
2- در زبانهاي اروپايي نيز ميان اين كلمه، مانند دو كلمه Soulو Sprit فرق گذاشته ميشود و Spritبراي روح بكار ميرود.
3 - الشواهد الربوبيه، ص 194، تصحيح استاد آشتياني؛ (يعني: براي هريك از اين قوا و آلتها روحي مخصوص به آن هست كه جرمي گرم و لطيف و محصول تركيب حاصل از مزاج است).
4- همان، ص 335؛ (يعني: آنچه كه به آن روح حيواني ميگويند، اين روح ملكوتي نيست بلكه مربوط به اين جهان است و زود از بين ميرود و به جهان آخرت نميرسد).
5- همان، ص 152؛( يعني: عقول بسبب كمال و فعليت خود، همچون شيء واحدي ميباشند و از اين شيء واحد ـ كه در واقع اشاره به همه عقول بيشمار است ـ گاهي با كلمه «روح» تعبير ميشود).
7- شرح حكمت الإشراق، قطبالدين شيرازي، ص 441.
8-: رسالههاي الحشر، اسرارالآيات، عرشيه.
9- سوره حجر، آيه 29، (خداوند: از روح خودم در آدم دميدم).
10- رساله عرشيه.
11- رساله عرشيه، مشرق دوم، اشراق اول، قاعده هفتم.
12- اما از فحواي كلماتي ديگر، گاهي بنظر ميرسد كه مقصود از روح، همان فرشته بزرگ مأمور آفرينش است.
13- رساله اسرارالآيات، تصحيح خواجوي، ص147.
14- رساله عرشيه، چاپ قديم، ص 184.
15- يعني: شگفت از بيشتر فلاسفه و پيروان ارسطو مانند ابنسينا و شاگردانش ـ كه براي نفس! پس از مرگ بدن، بقاء و وجود ماندگار قائلند؛ ولي براي آن، وجودي پيش از آفرينش بدن قائل نيستند...
16- يعني: عزيز من! بدان كه نخست از بهشت خدا به اين جهان آمدهايم و از آن بهشت به بهشت بدن پانهادهايم و از آن به اين خاكسرا كه جاي كار بيپاداش است؛ و به جهان ديگري خواهيم رفت كه جاي پاداش بدون كار ميباشد...
17- عرشيه، چاپ قديم، ص 136، قاعده 7.
18- يعني: روان انسان پيش از بدن وجود دارد بدون آنكه تناسخ يا قديم بودن نفس- كه افلاطون به آن معتقد بوده است- لازم آيد و نه اشكال به اينكه نوع واحد داراي افرادي بدون تمايز مادي و استعدادي باشند و نه اينكه لازم باشد نفس واحد به نفوس متعدد تقسيم شود يا آنكه گفته شود روح قبل از آفرينش بدن بيكار و تعطيل بوده است ....
19- اسرارالآيات، تصحيح محمدخواجوي، ص103.
20- يعني: جهان شامل دو چيز است: أمر و خلق؛ و خلق، پايدار به أمر و به آن بستگي دارد. از تركيب أمر و خلق جهان يا انسان كبير بوجود ميآيد و جان ميگيرد، همچنانكه از آميزش ميان روح و جسد، انسان صغير(يعني بشر) داراي زندگاني و حيات ميشود.
21- المظاهرالالهيه، تصحيح استاد آشتياني، ص 68.
21- المظاهرالالهيه، تصحيح استاد آشتياني، ص 68.
22- اصول كافي، كتابالحجة، بابالارواح فيالأئمه؛ بحار، ج 61، ص 26 و 62.
23- رساله سه اصل، چاپ دانشگاه تهران، ص 26 ـ 27.