علوم حديث - علوم حدیث نسخه متنی

تحقيق درباره کتاب کافي

علوم حديث

محمد واعظ‌زاده خراساني

در شماره پيش بحث باينجا رسيد که براي جلوگيري از رواج دروغ و تهذيب و تصحيح حديث از طرف پيشوايان دين و دانشمندان احتياطات لازم و تدبير‌هاي گوناگون بعمل آمده و اصولي وضع شده و رعايت آن اصول تدريجا موجب پيدايش چند رشته علم گرديده که هر يک از اين علوم بنحوي در تشخيص حديث صحيح از سقيم يا تحصيل وثوق و اطمينان بصدق حديث تاثير دارند درباره علم رجال و علم درايه (مصطلح الحديث) که در معرفي رجال حديث و اقسام و آداب حديث بحث ميکنند باختصار سخن گفتيم و اينک علوم ديگر:

علم فهرست

گويا براي اولين بار است که بچنين اصطلاحي (علم فهرست) برخورد ميکنيد چه اينکه علمي باين نام در بين علوم معهود نبوده ولي ترديد نيست که بايد علم فهرست را علم جداگانه بشماريم و آن علمي است که از خصوصيات و مشخصات کتابها و مؤلفين بحث ميکند تا کنون نتوانستيم بدانيم پيشقدم و مبتکر در آن علم که بوده ولي بيگمان اولين گام از طرف محدثين اسلام و بالاخص اماميه برداشته شده محدثان قرن دوم و سوم پي بردند باينکه دروغ گويان همانطور که حديث جعل ميکنند کتاب هم مينويسند و بدروغ ببزرگان نسبت ميدهند و گاهي يک فصل يا يک باب يا زائد بر آن بر يک کتاب معتبر مي‌افزايند يا چيزي از آن کم ميکنند و اين کار در آن روزگار که چاپ وجود نداشت و نسخه‌هاي کتاب معدود و بلکه غالبا منحصر بفرد و در انحصار يک شخص بود بسيار آسان بود. علاوه زياد اتفاق مي‌افتاد که چند نفر براي کتاب خود يک اسم انتخاب ميکردند و اين امر باعث ميشد که کتابهاي آنان بهم اشتباه شود يا دو نفر مؤلف در اسم و کنيه مشترک بودند و معلوم نبود کتاب منسوب باين اسم اثر کداميک از آنها است و چه بسا يکي از آن دو نفر مورد اطمينان بود و ديگري بعکس مورد سوءظن، ملاحظه‌ي اين نوع محظورات سبب شد که دانشمندان کتابهاي ديگران را هم فهرست کنند.

در اينکه علماء حديث اهل سنت در قرن دوم و سوم دست بچنين کاري زده باشند کنجکاوي و تحقيقي نکرده‌ايم اما ضمن نام کتابهاي جمعي از علماء قرن سوم شيعه اماميه نام فهرست ديده ميشود و اين همان فهرستهاي اوليه است که پيش از اين گفتيم همگي آنها از بين رفته است بعضي از اين فهرستها مخصوص (اصول) و قسمتي شامل کتابهاي ديگر بوده و اينک قديمي‌ترين فهرستي که از اين طائفه در دست است فهرست [1] شيخ‌الطائفه محمد بن الحسن طوسي (385- 460) و فهرست ابوالعباس احمد بن العباس نجاشي (372-450) ميباشد در اين دو کتاب صرفنظر از کتابها از مولفين نيز گفتگو شده بلکه ترتيب آنها بر حسب نام مولف است نه کتاب نخست نام مؤلف و اجداد و قبيله و موطن وي ذکر ميشود و چنانچه توثيق يا مدح و يا قدح و مذمتي درباره وي بدست آمده باشد ياد ميگردد آنگاه کتابهاي وي و طريق روايت آن کتب را متعرض ميشوند بنابراين، اين دو کتاب گو‌ اينکه بمنظور جمع آثار مولفين اماميه نوشته شده اما خاصيت و نتيجه علم رجال را نيز در بر دارد و بهمين جهت از اصول چهار‌گانه علم رجال محسوب ميشوند و دو اصل ديگر: رجال ابوعمرو کشي و رجال شيخ‌الطائفه است و باز بهمين علت فهرست نجاشي که بيشتر از حالات رجال و توثيق و تضعيف آنان بحث کرده و تقريبا متقن‌ترين کتاب رجال شناخته شده در السنه بنام (رجال نجاشي) شهرت يافته است.