منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه نسخه متنی

شارح در اين زمينه بحث نسبتاً گسترده‌اي را درباره حمد و تسبيح موجودات- با استناد به آيات قرآن‌كريم- در پيش مي‌گيرد.

1- سپس كلمه «الله» را مبسوطاً به بررسي گرفته، و به طور فشرده واژه‌هاي «بلوغ» و «مدحة» و «مجتهد» را به رشته بحث و گزارش مي‌كشد.

2- پس از بررسي لغوي به اعراب، يعني گزارش دستوري درباره اين قسمت از خطبه مي‌پردازد، و سخن را در اين زمينه بالنسبه به درازا كشانده و تحليل‌هائي را در اين جهت به عمل مي‌آورد، و در قريب به يك صفحه و نيم، راجع به اعراب و گزارش دستوري همين يك سطر از خطبه مورد بحث، گفتگو مي‌كند.

3- آنگاه به تفسير و بيان مفاهيم و معاني و محتواي اين بخش از خطبه آغاز مي‌كند، در ابتداء- با استمداد از روايات و استشهاد به آنها- بحث خود را ادامه مي‌دهد، و در تفسير كلمه «الله» از تفسير امام حسن عسكري (عليه‌السلام) روايتي را از اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) نقل مي‌كند كه فرمود:

«الله هو الّذي يتألّه إليه كلّ مخلّوق عند الحوائج و الشّدائد إذ نقطع الرّجاء من كل دونه و تقطّع الاسباب من جميع ما سواه»

الله، يعني آنكه همه آفريده‌ها به هنگام نيازها و سختيها- زماني كه اميد از هر كه جز او است قطع گردد، و اسباب از تمام ماسواي او گسسته شود- پناه مي‌آورند.

و نيز در اشتياق و يا عدم اشتياق كلمه «الله» به روايات استناد مي‌جويد از آن جمله روايتي را ياد مي‌كند كه طبق آن كلمه «الله» از هيچ ريشه‌اي اشتقاق نيافته، و با استناد به روايت ديگري، كلمه «الله» را از ريشه «اله، يأله» و مشتق معرفي مي‌كند مبني بر اينكه به معني تحير است، يعني عقلها در پي‌بردن به كنه و حقيقت «الله» متحير و سرگردان است.

در تفسير و شرح «الذي لا يبلغ مدحته القائلون» مي‌نويسد:

هيچيك از گويندگان را نرسد كه حق حمد و مدح الهي را اداء كند. و اين سخن اشاراتي است به اينكه بشر از قيام به حمد و ستايش و سپاس خداوند- آنگونه كه در خور مقام اوست- عاجز و ناتوان مي باشد؛ لذا نبي اكرم «صلي الله عليه و آله و سلم» فرمود:

«لاأحصي ثناءً عليك، أنت كما أثنيت علي نفسك»

ثناء ترا نمي‌توانم به پايان برده و برشمرم، تو همانگونه هستي كه خويشتن را ستوده‌اي.

و آنگاه مير حبيب‌الله خوئي مطلبي را در چهره سؤال مطرح مي‌سازد مبني بر اينكه در كتاب «الكافي» از امام صادق (عليه‌السلام) روايت شده كه فرمود:

«هر نعمتي را كه خداوند متعال به بنده‌اش ارزاني داشته- چه نعمتهاي بزرگ و چه كوچك- اگر اين بنده در برابر آن بگويد: «الحمدلله» تحقيقاً به اداء شكر توفيق يافته است».