خانواده، جوان؛ بينش‏ها و شيوه‏ها (1)

احمد لقماني

صباي سخن

سخن از «جوان» و ارائه بينش‏ها و شيوه‏هاي ارتباط با نسل نو، نيازمند بازشناسي روحيات و رفتار جوانان است و در جهاني كه سرعت تغيير مبادلات و معادلات فكري ـ فرهنگي در چهار سوي آن به گونه‏اي است كه ثانيه‏ها، نقشي تأثيرگذار در رفتار و مناسبات اخلاقي ـ اجتماعي نسل جوان دارد، اين وظيفه، كاري دشوار و پيچيده است، زيرا آنان هر نوع ارتباطي را پاسخ نمي‏دهند و تنها به كنش‏هايي، واكنش نشان مي‏دهند كه به خوبي اثبات كند موفق به درك جلوه‏هاي شخصيتي و ابعاد روحي و جسمي آنان شده است.

اميد و آرزو، يأس و ناكامي، شور و اشتياق چشمگير، سستي و بي‏تفاوتي،
آرمان‏خواهي و عدالت‏طلبي، سردرگمي روحي و سرخوردگي رواني، نمونه‏هاي متفاوت
يا متناقص روحي ـ عاطفي در ايام جواني است.

جلوه‏هاي شخصي و شخصيتي جوان

جوان بسان دايرة‏المعارفي زيبا، گوناگون و دلرباست كه از پنج جلوه تشكيل شده است:

1ـ جلوه جسماني

توجه به انرژي متراكم در بدن، شور و نشاط جسماني، چابكي در حركات، پرداختن به وضع ظاهري و قيافه، جلوه‏گري با تمام وجود در صحنه‏هاي رقابت ورزشي، هنري و علمي، دقت در مقدار سن، چگونگي اندام، زيبايي و زشتي چهره و پوست و دستيابي به فضايي مناسب جهت ارائه شخصيت خود و جلب توجه همگان در صحنه‏هاي مختلف، نمادهاي اين جلوه در دوران جواني است.2

2ـ جلوه روحي ـ عاطفي

اميد و آرزو، يأس و ناكامي، شور و اشتياق چشمگير، سستي و بي‏تفاوتي، آرمان‏خواهي و عدالت‏طلبي، سردرگمي روحي و سرخوردگي رواني، نمونه‏هاي متفاوت يا متناقص روحي ـ عاطفي در ايام جواني است.

در اين فصل از كتاب وجود جوان، پديده‏اي به نام «ارزش»، بايدها و نبايدهاي زندگي را ترسيم مي‏كند و نوعي «بيداري ديني» راه ارتباط با آموزه‏هاي آسماني را هموار مي‏سازد؛3 هر گاه پدران و مادران، نزديكان و اطرافيان، اين راه را هموار، زيبا و دلنشين جلوه‏گر سازند و پايه‏هاي باور و بينش جوان خويش را اصولي بنا نهند، گامي بس بزرگ در نزديك كردن آسمان به زندگي زميني عزيز خويش برداشته‏اند و افزون بر چنين اثر معنوي، هرگز او را يكّه و تنها در غوغاي حوادث رها نكرده‏اند، بلكه جوان خويش را انساني به وسعت هستي و به عظمت ابديت تفسير كرده‏اند. آثار اين جلوه وجودي جوان، پرسش‏هاي بي‏پايان او نسبت به آفريدگار جهان، فلسفه زندگي، هدف آفرينش و ... است كه در پي اين سؤالات، جايگاه حقيقي و واقعي جوان در بي‏كران هستي نمايان مي‏شود و او خود، ساليان بسيار آينده خويش را مي‏پيمايد.

افزون بر اين پديده‏ها، ابعاد گوناگون عاطفي به گونه‏اي پيدا و ناپيدا؛ آشنا و ناآشنا جلوه‏گر مي‏شود كه از آن ميان به حساسيت‏ها، به خود گرفتن‏ها، زودرنجي‏ها و نازك‏دلي‏ها از يك سو و خواهش‏هاي متضاد و سرعت تأثيرپذيري فراوان مي‏توان اشاره كرد.4

3ـ جلوه اجتماعي

نسل نو در گفتار و رفتار اجتماعي خويش، دوستدار تعلّقات اجتماعي، شيفته حضور در گروههاي خارج از خانواده و مدرسه و علاقه‏مند به عضويت در سازمان‏هاي گوناگون براي ابراز وجود و كسب هويت و شخصيت است تا بدين صورت آرزوهاي خود را ترسيم‏يافته ديده و آرمان‏هاي خويش را دست‏يافتني احساس كند. از اين‏رو هميشه و همه جا در پي يافتن جايگاهي در جامعه و تثبيت شخصيت مستقل ـ به دور از وابستگي‏هاي گوناگون به پدر و مادر و نزديكان و اقوام ـ است؛ او دستيابي به شهرت و مقام و موقعيت چشمگيري در محله، شهر، كشور و در گامي فراتر، جهان را يگانه راه دستيابي به خوشبختي و شادكامي ماندگار مي‏داند. بدين خاطر نقطه آغاز را «تأثيرپذيري فراوان از ديگران» قرار مي‏دهد و با «ديگرخواهي»، «الگويابي»، «قهرمان‏دوستي» و حتي «قهرمان‏پرستي»، اين احساس خويش را جلوه‏گر مي‏سازد تا شخصيتي پرگستر، براي خود پديد آورد.

4ـ جلوه تحصيلي

ميزان هوش و استعداد، انگيزه تحصيل، همّت والا براي فرداي علمي زندگي، فراهم بودن محيط مناسب تحصيلي، امكانات لازم مالي خانواده براي ادامه تحصيل، پي‏آمدهاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و رواني خانواده، در زمينه پيشرفت علمي، تأثير برخورد مربيان، به كارگيري استعدادهاي نهفته و دستيابي به ظرفيت لازم در راه تكامل، از جمله جلوه‏هاي تحصيلي در نسل جوان است.

در اين ميان، افتخارات گوناگون نسبت به موقعيت‏هاي علمي و عنوان‏هاي تحصيلي در پدر، مادر، برادران، خواهران و تمامي
خُلق و خوي پدر و مادر، شناخت و بينش آنان نسبت به جامعه و جوان، باورهاي ديني
و پاي‏بندي مذهبي هر يك به آموزه‏هاي آسماني در عرصه‏هاي مختلف فردي و اجتماعي
تأثيري بسزا و سرنوشت‏ساز در روحيه و رفتار جوان خواهد داشت.

اطرافيان تأثيري بسيار در اين جلوه از زندگاني يك جوان دارد و هر يك از جوانان را به سوي آرمان‏هايي والا هدايت مي‏كند.

5ـ جلوه خانوادگي

تأثير ژرف و بنيادين اين بُعد از زندگاني در شخصيت انسان، به گونه‏اي است كه در ديگر جلوه‏ها دگرگوني ايجاد مي‏كند و جوان را به هنگام ناكامي در ديگر ابعاد جسمي، روحي ـ عاطفي، اجتماعي و تحصيلي مدد مي‏رساند.

در اين جلوه، خُلق و خوي پدر و مادر، شناخت و بينش آنان نسبت به جامعه و جوان، باورهاي ديني و پاي‏بندي مذهبي هر يك به آموزه‏هاي آسماني در عرصه‏هاي مختلف فردي و اجتماعي، تأثيري بسزا و سرنوشت‏ساز در روحيه و رفتار جوان
خواهد داشت.

بي‏گمان ارزش‏هاي خويشاوندي و خانوادگي همچون افتخارات پدران و اجداد، آبروي اجتماعي آنان و عظمت شخصيت آنها در خدمات شايسته به مردم، زمينه‏ساز احترام فرد در بين همكلاسان، معلمان، مربيان و افراد كوچه و بازار مي‏شود و به طور ناخودآگاه عامل مؤثر تربيتي در انتخاب همراه و همدل، گرايش، پوشش و گويش مناسب خواهد بود.

همان گونه كه محيط جغرافيايي و وابستگي فرهنگي نسبت به منطقه‏اي خاص به طور محسوس و نامحسوس در ايجاد عزّت يا ذلّت در ديدگان اطرافيان نسبت به شخصيت يك جوان مؤثر است و گاه مي‏تواند حركت‏آفرين و تأثيرگذار باشد.5

بنيان‏هاي تأثيرگذار در شخصيت جوان

مجموع عوامل، نيروها و جريان‏هايي كه به صورت بنيادين نقشي جهت‏ساز و هدايت‏آفرين در شخصيت جوان ايفا مي‏كند (به گونه‏اي كه:

اولاً، آشنايي با هر يك، پاسخ بسياري از ابهامات و پرسش‏هاي پيدا و ناپيداي هر يك از ماست.

ثانيا، جوان و اطرافيان او را به تفكر و تدبّري اساسي نسبت به گذشته، حال و آينده فرا مي‏خواند.

ثالثا، همگان را به نوسازي و بازسازي شيوه‏ها و روش‏هاي ناموفق دعوت مي‏كند.

رابعا، يكايك كاستي‏هاي جلوه‏هاي شخصي و شخصيتي جوان را در ناكامي نسبت به دستيابي به نقطه آرماني اصلاح و ترميم مي‏نمايد)، عبارتند از:

1ـ فطرت (سرشت خدايي و تمايلات ذاتي)

«فطرت»، گنجينه‏اي از ذخاير زرّين خداوندي در وجود انسان است كه به گونه‏اي خودجوش و ذاتي، بر روند زندگي و نوع انتخاب انسان اثر مي‏گذارد؛ «جهت‏دهي» خاصي مي‏آفريند و فرد را بي‏هيچ آموزش ظاهري به سرچشمه نيكي‏ها و خوبي‏ها رهنمون مي‏سازد.

گرايش به خير اخلاقي، حقيقت‏جويي، كمال‏يابي، زيبايي‏گرايي، ابتكار و خلاقيت و نيز عشق و پرستش از جلوه‏هاي ناب فطرت است كه در عرصه‏هاي مختلف زندگي نمود و بروز مي‏يابد.6

پروردگار حكيم، سرشت پاك و فطرت تابناك انسان را باعث و بنيان رويكرد او به
«دين حنيف» يعني دين خالصِ توحيدي ـ به دور از غبارهاي جاهليت و عصبيت ـ مي‏داند و اين آفرينش جهت‏آفرين را تغييرناپذير معرفي مي‏كند كه ثابت و راسخ خواهد بود.7

روزي از امام صادق(ع) در باره نهاد الهي و ملكوتي يعني فطرت مطرح‏شده در سخن خداوند:

«فطرة اللّه‏ الّتي فطر الناس عليها؛

همان فطرتي كه خداوند مردم را با آن سرشته است.» سؤال شد، حضرت فرمود:

«هي الاسلام فَطَرَهُمْ حينَ اَخَذَ ميثاقَهم علي التوحيد قال الستُ بربّكم و فيه المؤمن و الكافر؛8

آن [فطرت] اسلام [يعني تسليم در برابر حق [است كه [پروردگار [انسان‏ها را به هنگام گرفتن ميثاق بر توحيد [بر قلب و نهاد وجودي آنان [قرار داد، گفت: آيا من پروردگار شما نيستم. در حالي كه در آن [عالم [مؤمن و كافر [هر دو بودند و اقرار به ربوبيت خداوند كردند].»

چنين شناخت روشنگري سبب گرديده كه رسول گرامي اسلام(ص) رسالت سنگين و دشوار پدران و مادران را در حفظ چنين سرشت عرشي و فطرت الهي كرده و چنين هشدار مي‏دهد:

«كل مولود يولد علي الفطرة حتّي يكون ابواه يهوّدانه و ينصّرانه؛9

هر طفلي كه متولد مي‏شود بر فطرت [اسلام و خداخواهي به خداجويي است] مگر آنكه پدر و مادر او وي را يهودي و نصراني نمايند.»

2ـ خانواده (جلوه‏هاي ژنتيكي و موروثي)

خانواده به منزله دومين نيروي تأثيرگذار، نقشي بس بنيادين در پي‏ريزي شخصيت انسان دارد و از دو جهت آثار خود را نمايان مي‏سازد؛

الف ـ جنبه‏ها و جلوه‏هاي ژنتيكي (موروثي)

ب ـ اجراي طرح‏ها، رويكردها و رفتارهايي كه اولين محيط تربيتي فرد را معنا مي‏بخشد.

در نگاه پيشوايان معصوم ـ عليهم‏السلام ـ گستره تأثير عِرْق يا ژِن به گونه‏اي است كه زمان تكوين و تربيت وجود فرزند، از پيش از ازدواج يعني به هنگام انتخاب همسر ترسيم شده است كه آثار خَلقي (در جلوه‏هاي ظاهري و جسماني) و خُلقي (در ابعاد روحي و معنوي و اخلاقي) خاصي ايجاد مي‏كند.

امام اميرالمؤمنين(ع) رو به پيروان پاك‏سرشت خود كرد و فرمود:

«تزوّجوا في الحَجَزِ الصّالِح فانَّ العرقَ دَسّاسٌ؛10

همسر انتخاب كنيد در خانه‏هاي صالح و نيكوكار كه همانا ژن و عرِق [همسر كه حاصل خصوصيات گوناگون اوست] به طور قهري و با توان بسيار منتقل مي‏شود.»

3ـ جامعه (تعليم و تربيت رسمي و غير رسمي)

محيط زندگي والدين، بازتاب روشني از باورها و بينش‏هاي فرهنگي نسل بالغ است و

گرايش به خير اخلاقي، حقيقت‏جويي، كمال‏يابي، زيبايي‏گرايي،

ابتكار و خلاقيت و نيز عشق و پرستش از جلوه‏هاي ناب فطرت است كه در

عرصه‏هاي مختلف زندگي نمود و بروز مي‏يابد.

قلمروهاي اجتماعي نيز به نوبه خود، رويكردها و بينش‏هاي برگرفته از پشتوانه فرهنگ و تمدن را منعكس مي‏كنند.

جامعه در معناي وسيع آن شامل دو نوع تربيت رسمي، يعني نظام تعليم و تربيت موجود در مدارس و دانشگاهها و تربيت غير رسمي، شامل نهادها، مراكز اجتماعي ـ فرهنگي و رسانه‏هاي گروهي است.

به يقين نهاد جامعه در مواردي به تقويت نهاد خانواده مي‏پردازد و در پاره‏اي موارد به معارضه با آن برمي‏خيزد؛ زماني كه ميان ارزش‏هاي جامعه و خانواده همسويي باشد، تحقق آرمان‏ها و اهداف تربيتي به راحتي انجام مي‏پذيرد، اما آن هنگام كه جدايي و تضاد ميان ارزش‏هاي حاكم بين جامعه و
خانواده به عنوان دو مؤلّفه تربيتي مشاهده شود، افق‏هاي روشني در عرصه تربيت و پرورش ارزش‏آفرين ديده نمي‏شود و يكايك شيوه‏هاي تعليم و تربيت با سنگلاخ‏ها يا بن‏بست‏هاي متفاوت روبه‏رو مي‏شود.11

خانواده، جوان؛ بينش‏ها و شيوه‏هاي ارتباط

آشنايي با خانواده‏ها و آگاهي از سخنان پدران و مادران در باره چگونگي ارتباط آنان با نوجوانان و جوانان خود، بيانگر حقيقتي تلخ است كه بخش وسيعي از والدين نسبت به همدلي، همراهي و يگانگي با فرزند خويش احساس ناتواني و سردرگمي مي‏كنند؛ پدران و مادراني هم كه خود از تحصيل‏كردگان و انسان‏هاي برجسته و فرهيخته اجتماع محسوب مي‏شوند، در اين وادي شيوه‏هاي خود را ناكارآمد و بي‏جواب مي‏يابند و گاه احساس خستگي و افسردگي مي‏نمايند!!

... نوشتاري كه در دست داريد ره‏آورد نشست‏ها و گفتگوهاي بسيار با خواسته‏ها و انتظارات پدران و مادران از جوانان و مطالبات جوانان از خانواده‏هاي خود است كه به موضوعات نو، بروز و ضروري همچون جوانان و آزادي، خودشناسي، سلامت روان، كنكور، مشاوره، مديريت زمان، موفقيت و كاميابي، ارتباطات اجتماعي، حيات جنسي، مقبوليت اجتماعي، هويت، هدف زندگي و ... مي‏پردازد.

در سلسله مقالات آينده، نخست موضوعِ مورد بحث تشريح و تبيين مي‏شود، سپس شيوه‏ها و راهكارهاي دستيابي به آن مطرح مي‏گردد، آنگاه رسالت خانواده‏ها در ايجاد بسترها و زمينه‏هاي تحقق اين موضوعات به گونه‏اي جامع و كامل و به دور از افراط و تفريط و آثار سوء اجتماعي و فرهنگي بيان مي‏شود.

بي‏گمان اظهار نظرها، بيان پيشنهادها و انتقادات، ارائه تجربيات ارزشمند و راهكارهاي انتخابي از سوي شما، گامي مهم در بارور ساختن اين مجموعه خواهد بود و ما را در دستيابي بهتر و كامل‏تر به خواسته‏ها و برطرف كردن ابهام‏هاي مخاطبان، راهنمايي شاياني خواهد كرد.

1 ـ حافظ.

2 ـ ر.ك: مراحل تربيت، موريس دبس، مترجم دكتر كاردان؛ روانشناسي و دانش آموزش و پرورش، ژان پياژه، مترجم دكتر كاردان.

3 ـ عدل الهي، استاد شهيد مطهري، ص7.

4 ـ سيري در بلوغ، اردلوم، ص144.

5 ـ روانشناسي نوجوانان و جوانان، دكتر سيداحمد احمدي، ص5؛ مراحل تربيت، ص25 ـ 15.

6 ـ جوان و نيروي چهارم زندگي، دكتر محمدرضا شرفي، ص2 و 1.

7 ـ «فاقم وجهك للدين حنيفا فطرة اللّه‏ التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق اللّه‏»؛ روم، آيه 30.

8 ـ الكافي، مرحوم كليني، ج2، ص13.

9 ـ بحارالانوار، علامه مجلسي، ج3، ص281.

10 ـ مكارم‏الاخلاق، علامه طبرسي، ص197.

11 ـ جوان و نيروي چهارم زندگي، ص3 و 2.