تطور اجتماعی معرفت از دیدگاه مولوی نسخه متنی

در اينجا، پرداختن به يكي از مباحث قابل توجه مولانا در تطور اجتماعي معرفت، يعني مسئله «بعث رسل» بي‏مناسبت نيست؛ تبييني كه در مثنوي از صبغه اجتماعي كاملي برخوردار بوده، يكي از مباحث مهم آن را در باب تعين اجتماعي معرفت تشكيل مي دهد، . شايان ذكر است كه اين بحث نيز ذيل عنوان قطع ارتباط عقل كلي و عقل جزوي، و به عنوان يكي از پيامدهاي آن مطرح مي‏شود؛ و عبارت:

نيز بيانگر آن است. مولانا، پيش از هر چيز، از (جنس) بشر و جزء افراد جامعه بودن پيامبران را، مشخصه عمده آنان و يكي از ابعاد تعيين كننده نبوت در صحنه اجتماع تلقي مي‏كند؛ زيرا ـ چنانكه گذشت ـ در ديدگاه وي، از يك سو هر حركت و جنبشي - اعم از فردي و اجتماعي، معرفتي و غيره - مسبوق به جاذبه يا دافعه اي عاطفي است53؛ از سوي ديگر، همين جنسيت از سوي افرادي كه جاذبه آن را در خود احساس نمي‏كنند، به «بسته خواب و خور» و «در دام اين آب و گل» بودن تفسير شده و اين تلقي معرفتي به عنوان سببي براي گرايش افراد جامعه به گونه‏اي ديگر از انديشه و معرفت، معرفي مي‏شود؛ چنانچه در داستان «اهل سبا» مي‏بينيم كه مردمان با تمسك به همين نكته، ادعاي پيامبري پيامبران را، ادعاي همراز شدن «پشه» با «هما» مي‏شمارند و آنان را به آن خرگوش تشبيه ميكنند كه خود را رسول ماه آسمان خواند و با نشان دادن «اضطراب ماه» در چشمه، پيل را از فساد نهي كرد54؛ در بحث تأثير پذيري ذهن از يافته هاي محيطي وخلق و خوي فرهنگي به اين داستان و اين بعد از نهضت معرفتي انبيا در جامعه باز خواهيم گشت.

دوم اينكه پذيرفته شدن يانشدن دعوت انبيا در سطح اجتماع، و مقبول افتادن يانيافتادن مفاد آن - كه در واقع به معني «شناخت حق» و التزام عملي به تبعات آن شناخت در جامعه است - نيز به نوعي بيانگر «تأثير عوامل تعين معرفت در رد يا گزينش موضوعات خاص معرفتي » در جامعه است كه مي‏تواند به مردود يا مقبول ساختن يك حوزه معرفتي نيز منتهي گردد؛ و اين محوري است كه ـ چنانكه گذشت - مي‏توان آن را يكي از ابعاد تعين اجتماعي معرفت، يعني آماج تعين، در كلام مولانا دانست.

كاركردهاي معرفتي «بعث رسل» در جامعه: مولانا با مطرح كردن نهاد ارسال رسل، آن را داراي كاركردهاي معرفتي متعددي در جامعه مي‏داند، كه هريك به نوعي جبران كننده يكي از لطمات حاصل آمده از اين قطع ارتباطند: