بیشترلیست موضوعات نتيجه و نظر: طرح مسأله انسانشناسي تكاملي توضیحاتافزودن یادداشت جدید
6 ـ فطرت به معناي علم بسيط به علت، از ناحيه وجود معلول: صدرالمتألّهين بر اين باور است كه انسان با درك هر معلولي از لحاظ تعلق وجودي معلول به علت، به ادراك حق نائل ميشود. اين علم، يك علم بسيط است؛ يعني ميدانيم، ولي نميدانيم كه ميدانيم؛ و اين را مصداق همان دانش فطري مينامند.27 ـ فطرت به معنايي كه در الهيات مسيحي آمده است: از آنجا كه بيشتر اصول الهيات مسيحي با عقل و منطق قابل تحليل و استدلال نيستند، طبعا دين از علم و انديشه فاصله ميگيرد؛ در نتيجه متكلمان مسيحي، ايمان ناشي از احساس را جايگزين ديانت معقول و استدلالي كرده و راه دل را به جاي راه عقل پيشنهاد كردهاند.8 ـ فطرت به معناي تفسيري و حديثي و كلام اسلامي آن: علماي تفسير و كلام و حديث، فطري بودن خداشناسي را به اين معنا ميدانند كه: انسان، پيش از پيدايش دنيا با خداشناسي و يكتاپرستي آشنا شده و پيوند يافته است؛ مانند اقرار به ربوبيت حق در «عالم ذر» و خلقت ارواح پيش از ابدان و غيره. البته فطريت بر اساس اين ديدگاه، جنبه «نقلي و درون ديني» خواهد داشت و نميتواند بعنوان يك مسأله فلسفي و عقلي مطرح شود؛ لذا عدهاي از مفسران و اهل كلام براي عقلي كردن مسأله، آن را چنين بيان كردهاند كه: فطرت و خلقت انسان، به گونهاي است كه به سوي شناخت و پرستش الهي هدايت ميشود؛ يعني انسان با عقل و انديشه، به سادگي به وجود آفريدگار پيبرده و به پرستش او ميپردازد.9 ـ فطرت به معناي عرفاني آن: يعني همان ميلِ ساري و عشقِ عامِ فرعها براي بازگشت به سوي اصل. اين ميل طبعا سرچشمه آگاهي و توجه ما به سوي حقيقت شده و پس از سير و سلوك، با دستيابي به منبع ديگري براي معرفت برتر ـ يعني شهود و بصيرت باطني ـ انسان را از معرفتي برتر برخوردار ميسازد و انسان، همه اين معارف و مدارج را در باطن خود داشته و دارد و در واقع ميتواند همه چيز را از خود طلب كند.بررسي و ارزيابي كلي اين معاني و مصاديقبراي فطرت از ديدگاه معرفتشناسي، نُه كاربرد را مطرح كرديم. اينك اين كاربردها را بر اساس اصول و قواعد انديشه، مورد ارزيابي و بررسي قرار ميدهيم:1 ـ فطرت به معناي سقراطي آن ميتواند به يكي از ديدگاههاي زير باز گردد:ــ ديدگاه افلاطون (ديدگاه دوم اين مقاله)ــ ديدگاه برخي از فلاسفه عقلگراي غرب (ديدگاه سوم)ــ درك واضح و بيواسطه (ديدگاه چهارم)با دقت در اظهارات سقراط ـ بنابر نقل افلاطون ـ در مييابيم او بر اين اعتقاد بوده است كه انسان انديشمند، شخصا ميتواند به معرفت دست يابد و معاني اصطلاحات ارجمندي همانند عدالت و فضيلت را دريابد. او با اين كار ميخواست مردم را از شيفتگي و حيرت در برابر كساني كه با قدرت سخنوري مطالب خود را حقيقي جلوه ميدادند، نجات بخشد و بدين منظور بود كه خود را حكيم نميناميد، بلكه دوستدار حكمت ميخواند و نيز خود را به جاي آنكه معلم بداند، «ماما» ميدانست.اگر ديدگاه او مطابق ديدگاه افلاطون بود، حتما افلاطون در اين باره داد سخن ميداد. ديدگاه او ـ در مطالبي كه از او نقل شده ـ با ديدگاه پيروان اصالت عقل مغرب زمين نيز فرق دارد؛ بنابراين، در واقع او نيز همانند دكارت، تقسيم عقل را ميان مردم عادلانه دانسته و همه كس را به شرط بهرهگيري از روش درست و به كار گرفتن حوصله و دقت كافي، بر تحصيل معرفت توانا ميدانست.با توجه به اين موضوع، ديدگاه سقراط ضمن بررسي ديدگاه چهارم مورد ارزيابي قرار ميگيرد.2 ـ فطرت به معناي افلاطوني آن: درباره اين ديدگاه بايد گفت، داشتن معلومات از پيش، بر اين اساس كه شخص در عالم مُثُل با آن حقايق آشنا بوده است، موضوعي است كه اولاً با هيچ مبناي عقلاني نميتوان اثباتش كرد؛ ثانيا ظاهر قضيه هم بر خلاف آن است؛ يعني هر كسي، ظاهرا چنين وجدان ميكند كه ميآموزد؛ نه اينكه به ياد ميآورد. ثالثا وقتي كه در توجه به «مُثُل» هم نيازمند تمهيداتي از مشاهدات و تجارب حسي هستيم، ديگر تذكر و يادآوري، مفيد چه فايدهاي خواهد بود؟3 ـ فطرت به معناي خاص در فلسفه غرب؛ در اين باره مناقشات و تحليلهاي مفصلي در متون فلسفي غرب آمده است كه اين مقاله مجال پرداختن به آنها را ندارد. آنچه مسلم است اينكه «حسگراها» و «عقلگراها»، هر دو بر نقش قوه تعقل و استدلال انسان در تنظيم و ترتيب اصول و قوانين معترفند و بدون ترديد، اين نقش را از امتيازات دستگاه تعقل انسان ميدانند و نيز هر دو گروه حس و تجربه را در تكوين نظام فكري ما مؤثر ميدانند؛ منتها بحث بر سر آن است كه با اصرار و تعصب، يكي از دو فرض زير را بپذيريم: