اسلام و مسلمانان در اينترنت - اسلام و مسلمانان در اینترنت نسخه متنی

اینجــــا یک کتابخانه دیجیتالی است

با بیش از 100000 منبع الکترونیکی رایگان به زبان فارسی ، عربی و انگلیسی

اسلام و مسلمانان در اینترنت - نسخه متنی

دالیه یوسف

نمايش فراداده ، افزودن یک نقد و بررسی
افزودن به کتابخانه شخصی
ارسال به دوستان
جستجو در متن کتاب
بیشتر
تنظیمات قلم

فونت

اندازه قلم

+ - پیش فرض

حالت نمایش

روز نیمروز شب
جستجو در لغت نامه
بیشتر
افزودن یادداشت
افزودن یادداشت جدید

اسلام و مسلمانان در اينترنت

داليه يوسف

مطالعات اوليه درباره حضور اسلام و مسلمانان در فضاي مجازي اينترنتي بيانگر فرصت بسيار ممتازي است كه براي معرفي اسلام و مسلمانان فراهم شده است. استفاده از اينترنت به عنوان شكل جديدي از ارتباطات بين فردي مي تواند به شكستن چرخه هاي سنتي و كليشه اي ارتباطي بين خود مسلمانان و بين مسلمانان و ساير ملل كمك كند.

مطالعه دقيق تر و عميق تر در اين حيطه ما را به سمت شناسايي احتمال درك و كشف مجدد نه تنها ساير ملل بلكه درك متقابل ملل مسلمان از يكديگر هدايت كند. هرگونه تحقيق و مطالعه مسلمانان با استفاده از اينترنت مي تواند با شناسايي موانع روانشناختي قابل پيش بيني بين مسلمانان متعهد و رسانه ها آغاز شود. اين موضوع در بحثي درباره قانوني يا غيرقانوني بودن اينترنت بازتاب يافته است زيرا به نظر مي رسد اينترنت مسايلي را در حوزه هرزه نگاري و حريم خصوصي افراد مطرح مي كند. مسلماني با تأسف اظهار نمود: «مشكلات اجتماعي مهمي كه قبلاً جوانان مسلمانان با آن روبرو بودند، هم اكنون با ظهور فناوري اينترنت تشديد شده اند.» اينها بحث هايي قابل پيش بيني در بين سلايق مختلف است.

مسلمانان در اينترنت: نگاه اوليه

عوامل چندي تعيين كننده حضور مسلمانان در اينترنت - در مقابل سينما و تلويزيون - است و آن را بارزتر و فعال تر مي سازد. اينترنت متفاوت از سينماست زيرا نيازمند زيرساخت هاي كمتري است و وابسته به بيان تصويري نمي باشد. همينطور متفاوت از تلويزيون است از آن جهت كه تلويزيون در طول تاريخ حيات آن، بخصوص در جهان اسلام، تحت تسلط دولت ها بوده و نيازمند سرمايه گذاري عظيم است. اين عوامل به همراه اهداف فعاليت ها و تفكرات متنوع مسلمانان، حضورآنها را در فضاي مجازي اينترنت اجتناب ناپذير و حياتي مي كند.

حضور مسلمانان در وهله نخست برمحتواي سنتي متمركز بود همانطور كه گري بانت در كتاب خود به نام اسلام مجازي توصيف مي كند. شكل اصلي ظهور آنلاين اسلام، عرضه قرآن و احاديث با استفاده از متون هايپرو به صورت مولتي مديا بود. اما اين شكل اصلي به سرعت توسعه يافت و شكل پيشرفته تري به خود گرفت كه به فرقه ها و ديدگاه هاي بسيار متنوع در حوزه اسلام مربوط مي شد. شايد مؤثرترين شكل، نوعي است كه سعي در همگامي همه جانبه با دوران مدرن كنوني دارد.

اينترنت عموماً «صداي بي صدايان» توصيف شده است. به گفته بانت «اپوزوسيون اقليت ممكن است تصور كنند كه فضاي مجازي محيطي است كه در آن تفاوت هاي مذهبي، فرهنگي و فرقه اي را مي توان براحتي و با ايمني برشمرد.» بنابراين مي توانيم انتظار داشته باشيم كه روي اين صفحه ديجيتالي عقايد و آراي بسياري را كه خود را نمايندگان اسلام مي دانند و به نام اسلام سخن مي گويند بيابيم. در نتيجه نگراني هاي در بين پژوهشگران و تحليلگران در زمينه «فروپاشي مراجع»، به ويژه در حوزه احكام ديني و قضايي بروز كرده است.

اين نگراني را نمي توان بدون شناخت برخي تفسير هاي مشكل زا از روابط فيمابين متون مقدس و درك نسبي انساني مورد بحث قرار داد. يكي از اين تفسيرها كه مي تواند تضمين كننده نوعي تنوع قابل احترام به جاي فروپاشي باشد، درك «فاصله تعامل» بين متون مقدس و درك انساني ماست. اين درك باعث محترم شمردن سنن و روش هاي متعدد اسلامي خواهد شد مادامي كه آنها براساس اصول ثابت شرعي باشند - زيرا هيچ كس حقيقت مطلق را نمي داند.

اجتهاد يا استدلال فردي پس از وحي از اين فاصله تعاملي بين متون و درك انساني، ظهور مي كند. در نظر مسلمانان، ماهيت زمان و تاريخ در خلال دوره نزول وحي برپيامبر(صلي الله عليه آله و سلم)اساساً متفاوت است زيرا در آن دوره خداوند به هدايت امور جامعه به سوي راه مستقيم پرداخت.

پس از آن، مسلمانان براساس استدلال شخصي [اجتهاد] عمل مي كنند اما حدود آن بستگي به اصول و راهكارها دارد. در نتيجه، اگر پس از كاربرد دقيق و موشكافانه استدلال، به نتايج صحيح تر و مناسب تري برسند موضع و روش هايشان دائماً تغيير مي كند.

بنابراين اسلام ديني پوياست كه قادر به هماهنگي با هزاره دائماً درحال تغيير كنوني مي باشد. اين درك از دوران معاصر نه تنها از لحاظ كثرت گرايي مسلمانان، بلكه در شناخت فرآيند ظهور و سقوط تمدن هاي مشترك بين مسلمانان و غير مسلمانان، در سخنان بنابي مورد تأكيد قرا رگرفته است.

او تصريح مي كند:

«از آنجا كه تمدن، تبديل افكار مناسب به واقعيات است، اسلام مجموعه اي از رهنمودها، شيوه اي براي زندگي يا پروژه اي است كه تنها زماني كه به عمل در آيند، تمدني به وجود مي آورند؛ هنگامي كه پيروانش به آن عمل كنند و در پي تأثيرگذاري مثبت برانسان، زمان وجهان باشند. بنابراين، يك مسلمان ممكن است نامتمدن باشد همانطور كه يك مسلمان مي تواند متمدن باشد.»

در بين متفكران مسلمان، برخي پژوهشگران همچون شيخ تحتاوي، تفاسير متعدد و روش هاي اجتهاد را به منزله تمرين كثرت گرايي و دموكراسي مسلمانان مي دانند. تحتاوي سعي دارد با مقايسه كثرت گرايي سياسي در جوامع غربي و تنوع ايدئولوژي ها و كثرت گرايي حقوقي موجود در اسلام نشان دهد كه مفاهيم دموكراتيك هماهنگ با قوانين اسلامي است.

مراجع ديني اينترنتي: سنت گرايي و مدرنيته

بنابراين، اينترنت مي تواند طيفي از ديدگاه ها را عرضه كند از جمله احكام قضايي اسلامي، اما اين سنن متفاوت بايد از نوعي يكپارچگي كه تضمين كننده تنوع سازمان يافته آنها باشد، برخوردار باشند. اينترنت محققان و مفتي هاي سنتي را به مشاركت طلبيده و آنان را با چالش هاي مرتبط با نگراني ها و مشكلات زندگي مدرن مواجه ساخته است.

براي جستجوي مراجع موفق مذهبي، سيستم هاي قابل دسترس و سازمان يافته نسبتاً اندكي وجود دارد. اما خود اين رسانه (اينترنت) قسمت اعظم مسئوليت مقايسه و جستجوي مرجع مورد نظر كاربر از بين منابع و نظرات مختلف را با توجه به شرايط خاص كاربر برعهده خود او گذارده است.

اينترنت مي تواند فرصت عظيمي در اختيار محققان و فقيهان براي تشكيل شبكه ارتباطي قرار دهد و اين مي تواند فرآيند تعامل را توسعه بخشد. اهميت چنين فرآيندي را زماني در مي يابيم كه بدانيم القنويشي مشكلات موجود در زمينه ارتباطات و حمل و نقل بين مسلمانان را يكي از دلايلي بر مي شماردكه باعث شكست آنها در تبديل اصل شورا (مشورت دوجانبه) از يك ارزش به سيستمي سياسي شده است.

مزايا و معايب حضور در فضاي مجازي، پرسش هايي را در مورد اين كه آيا اينترنت موجب بروز تغييرات واقعي اجتماعي، فرهنگي و احتمالاً سياسي خواهد شد و آنگاه اين تغييرات چه هستند؟ پيش مي كشد. پاسخ صريحي براي پرسش هاي فوق وجود ندارد و موضوع پيچيده و متغير است زيرا اينترنت به خودي خود قابل استفاده در محيط هاي مختلف و با عادات متنوع مي باشد.

حيات اجتماعي اطلاعات

به منظور درك موضوع تغيير ديدگاه ها و افكار افراد در مباحثي خاص، حقايق اساسي بايد مورد بحث و بررسي قرار گيرد. يكي از اين حقايق اين است كه «حيات اجتماعي اطلاعات»، به معني توليد دانش از اطلاعات خام، يكي از فعاليت هاي اجتماعي نوع بشر است. قسمت اعظم آن چه ما به عنوان آموخته ها مي شناسيم از تعامل اجتماعي اطلاعاتي بين آموزش دهندگان و آموزش گيرندگان نشأت مي گيرد.

رابطه بين فناوري اطلاعات از يكسو و تغيير و پيشرفت از سوي ديگر را نمي توان از فاكتورها و محيط هاي مجزا منفصل نمود. فناوري را تنها مي توان تا حد معيني منتقل كرد و ساير فاكتورها تأثير قابل ملاحظه اي بركاربرد و موفقيت يا شكست نهايي مفاهيم يا فناوري هاي جديد مي گذارد.

اين موضوع نه تنها از لحاظ تمركز برروابط متقابل بين فناوري اطلاعات و محيط هاي اجتماعي و فرهنگي مختلف بلكه از لحاظ مطالعه تاريخچه اطلاعات شايسته بحث و تحليل گسترده اي است. اهميت آموزه هاي سازماني و دانش بيانگر اين موضوع است كه هيچ كس هنوز به آن تا حدي پي نبرده است، تاريخچه اطلاعات تاريخچه اي نهادينه است.

برخي متفكران از پذيرش اين نكته كه اينترنت علت تغييرات است، به خصوص در حوزه سياسي، ابا دارند زيرا اكثر مسلمانان و جهان اسلام و عرب عمدتاً تحت تأثير فرهنگ شفاهي هستند و اين وابستگي مرتبط با دلايل اجتماعي - فرهنگي و نيز نرخ بالاي بيسوادي مي باشد. از آنجا كه دسترسي به اينترنت مستلزم داشتن مهارت هاي كار با كامپيوتر و دانستن زبان انگليسي است، اين ويژگي ها سبب محدود شدن نفوذ اينترنت از بسياري جهات مي شود. اما ديدگاه ديگري نيز وجود دارد كه به فرآيند پيچيده تغييرات از طريق اينترنت و انقلاب اطلاعاتي اشاره دارد. اين تنها به خودرسانه مربوط نمي شود بلكه مرتبط با ماهيت كاربران آن است. بعضي از كاربران در زمينه انتشار پيام از طريق چاپ يا برقرار كردن ارتباط شفاهي فعالند.

يكي از مهم ترين نكات، بخصوص براي مصرف كنندگان فناوري - قسمت عمده جهان اسلام مصرف كننده، نه توليد كننده اين فناوري هستند- اين است كه چالش ها و نيز ويژگي هاي رسانه اينترنت را بشناسيم. معماري شبكه اينترنت تعيين كننده خصوصيات آن است اما فعاليت اين رسانه در بستر فرهنگ نيازهاي آن را معرفي مي كند. براي مثال بسياري از كساني كه ما آنان را «جامعه شناسان فضاي مجازي» مي ناميم، روابط و ارتباطات مجازي را منعكس كننده عطش جامعه براي يافتن «مكاني ثالث» مي دانند كه به توصيف اُلدنبرگ « موقعيت مركزي زندگي اجتماعي غيررسمي» محسوب مي شود.

«مكان هاي ثالثِ» ارزان يا آزاد از بين رفته اند و بسياري از ما احساس مي كنيم جامعه در اين زمينه دچار كمبود است. طبق تعريف الدنبرگ «مكان هاي ثالث» براي ارتقاي جامعه ضروري و مكان هايي هستند كه اعضاي جامعه در آنها با يكديگر تعامل مي كنند و پيوند هاي مشترك با يكديگر را مي شناسند. ارتباط مجازي تا حدي پاسخ به عطش يك جامعه محسوب مي شود و به دنبال اضمحلال جوامع سنتي در سرتاسر جهان ظهور نمود.

روابط متقابل بين جوامع واقعي و مجازي را مي توان دربسياري از موقعيت ها و در محيط هاي مختلف مشاهده نمود. براي مثال، بسياري از مسلمانان و اعراب در خلال قيام انتفاضه فلسطين و جنگ عراق از نوعي احساس بي پناهي رنج مي بردند. فضاي مجازي فضايي فعال و پويا براي نشان دادن چنين احساساتي است، بنابراين نويسندگان اينترنتي بايد به ضرورت انتشار پيامي متعادل كه موجب توهم زايي مجازي نگردد بلكه از مزاياي پويايي مجازي استفاده كند، پي ببرند. بدون دانش كافي از ساختار اينترنت و محيط هاي آفلاين، پيام رساني متعادل حاصل نخواهد شد. با جذب هر دو حوزه فوق، مي توان راه حل ها و فرمول هاي منحصر به فردي براي مسايل مشكل زا پيدا كرد. با مخاطب قرار دادن گروه هاي اجتماعي - نه افراد - به جاي به حاشيه راندن آنها بايد نقششان را مجدداً فعال كرد.

ساير پديده هاي اجتماعي و روانشناسي مشكل زا را مي توان با وارد نمودن ساختارهاي اجتماعي آفلاين درك و برطرف نمود. براي مثال نوعي ارتباطات بين فردي و خصوصي در محيط هاي مجازي هم اكنون تحت نام e-love ظهور كرده است - تصويري ايده آليستي براي روابط مجازي زن و مرد كه فاقد مسئوليت هاي روابط واقعي از اين نوع است.

در فضاي مجازي، همانند جوامع واقعي، حوزه اي خصوصي و حوزه اي عمومي وجود دارد و يكي از تعاملات سالم بين زن و مرد، مشاركت در فعاليت هاي اجتماعي اينترنتي به جاي تعاملات فردي است كه در آن احتمال توهم زايي بالاست.

گمنامي: بين آزادي و اعتماد

«تعامل انساني حول مسأله اعتماد مي گردد و اعتماد در قلمرو گمنامي اينترنت دشوار است (اما نه غير ممكن). سيستم هاي اعتباري عامل مهمي در اينترنت هستند اما در دنياي واقعي ما اعتبار افراد به هزاران شيوه مختلف مي سنجيم.»

در اينجا به دشواري تعاملات انساني در فضاي مجازي پي مي بريم زيرا مقدار زيادي آزادي با مقدار اندكي عدم اعتماد محدود مي شود؛ كه هر دو نتيجه ويژگي گمنامي در اينترنت است.

اين گمنامي موجب مطرح شدن بحث هايي درباره تابوهاي معمول (سياست، دين و مسايل جنسي) مي شود. نويسندگان براساس نيات خود از اين فرصت به شيوه هاي گوناگوني بهره برداري مي كنند- از سايت هاي هرزه نگاري تحريك كننده گرفته تا ساير سايت هايي كه درباره اين تابوها به تحقيق و بررسي مي پردازند. آزادي نسبي اظهار عقايد واحساسات در فضاي مجازي مي تواند جوّي مناسب براي بحث درباره مشكلات اجتماعي و رواني - جنسي جوامع ما به وجود آورد.

بررسي هاي اينترنتي به عمل آمده طبق تجربيات سايت اسلام آنلاين، بسياري از افراد در وهله اول از بحث درباره مشكلات و مشاوره اينترنتي متعجب مي شوند اما پس از مدتي به تفاوت هاي بين پديده هاي تجاري هيجان انگيز روي اينترنت و بحث و گفتگو هاي ما درباره نگراني ها و مشكلات اجتماعي پي مي بردند. اين فرصت نشان دهنده نيمه پنهان جوامع ماست و كمك مي كند زيرساخت هاي زندگي اجتماعي مان را تقويت كنيم.

ارتباطات بين فردي و دو جانبه از طريق اينترنت مي تواند بركليات غلبه كند و مي توان براي رسيدن به دركي عميق تر به بحث درباره نگراني هاي فردي پرداخت.

ساير خصوصيات اينترنت

اينترنت ويژگي هاي ديگري نيز دارد كه اگر از آنها به موازات شناخت چالش هاي آن استفاده كنيم، برجامعه تأثير گذار خواهند بود:

اينترنت عرصه اي

جايگزين است زيرا رقابتي واقعي با رسانه هاي اصلي ديگر ايجاد مي كند. اينترنت جايگزين ساير رسانه ها نمي شود اما قوياً برآنها تأثير مي گذارد از آن جهت كه با جامعه مدني و فعاليت هاي مجازي مرتبط است.

اينترنت فرصتي براي عرضه زندگي روزمره

وارتباطات فردي فراهم مي كند. اتاق هاي گفتگو وبحث اينترنتي، چالش هايي در كشف مجدد خود و ديگران ايجاد مي كنند. اينترنت مسايل مزمن هويتي را مجدداً به بوته آزمايش مي گذارد. براي مثال مسلمانان در كشورهاي غربي علاوه براينترنت انواع رسانه هاي مختلف را در اختيار دارند كه مي تواند هويت آنها را شكل دهد. «رسانه ها و فناوري ظاهراً جوامع متفرق را گرد يكديگر آورده است.» اين وحدت در رسانه هاي محلي نيز نمود يافته است.

دسترسي به اطلاعات نه تنها فرصت هاي يادگيري اسلام را افزايش داده بلكه حسي از تعلق به امتي محلي، ملي و جهاني را تقويت كرده است. مفهوم هويت پيوند بسيار مستحكمي با شناخت ساير مسلمانان و شرايط آنها دارد. به نظر مي رسد اطلاع داشتن از وضعيت مسلمانان در سرتاسر جهان ارتباطي مستقيم با هويت اسلامي آنها دارد. از اين رو براي بسياري، هويت تحت تأثير مستقيم وجود رسانه هاي اسلامي است كه دانش و اطلاعات درباره مسلمانان و مشاوره هاي ديني فراهم كنند. اين تأثير گذاري از طريق اينترنت به خوبي قابل حصول است.

ويژگي برجسته

ديگر موردي است كه كارشناسان اينترنت «لينك ها و هايپرتكستها و مولتي مديا» مي نامند. هايپرتكست شامل انواع خاصي از ابداعات نوشتاري از قبيل اتصال اطلاعات، تحليل و تفسير در يك رسانه واحد و كنار هم قرار گرفتن قطعات مختلف در يك شكل نوشتاري، بصري و شنيداري را امكان پذير مي سازد.

اين ويژگي ها و موارد ديگر كه نيازمند تحقيق و مداقه فراوان است، به اين معني نيست كه اينترنت حقيقتاً «صداي بي صدايان است» زيرا فاصله ميان جوامع همچنان باقي است.

براي پر كردن خلاء مابين جوامع توسعه يافته و در حال توسعه، صرف مقدار زيادي انرژي، سرمايه و زمان لازم است. تسلط زبان انگليسي بايد كاهش يابد و ديدگاه هاي نويسندگان اينترنتي تغيير كند.

در آثار نويسندگان كشورهاي در حال توسعه اغلب اطلاعات ناچيز يا محدودي وجود دارد.

نويسندگان اينترنتي بايد با فراهم كردن امكان پوشش آثار نويسندگان كشورهاي در حال توسعه يا با آشنا كردن آنان با آثار نويسندگان كشورهاي ديگر اين مشكل را حل كنند مسلمانان به دليل پراكندگي در مناطق مختلف جهان مي توانند در معرفي مشكلات، زبان ها و نگراني هاي خود به مسلمانان و نيز كل مردم جهان نقش ايفا كنند. آنها مي توانند با اتحاد با ديگران عليه بي عدالتي ها، پشتيباني از منافع خود و حفظ ارزش هاي انساني فعاليت كنند.

داليايوسف سردبير بخش هنر وفرهنگ سايت اسلام آنلاين است و از دانشگاه قاهره در رشته روزنامه نگاري فارغ التحصيل شده است.

منبع:

اسلام آنلاين

منبع نقل مطلب  :

عمليات رواني

/ 1