روابط امام على عليهالسلام و معاويه (از خلافت تا جنگ صفين)
حامد منتظرى مقدم مقدمه
دوران خلافت اميرمؤمنان امام على عليهالسلام (35 ـ40 ق) با وقوع سه جنگ جمل، صفين و نهروان سپرى شد. در اين ميان، «صفين» مهمترين و خطيرترين بود. در سال 36 ق. در جنگ صفين، خلافت نوپاى على عليهالسلام روياروى معاوية بن ابى سفيان، اميرنشين شام قرار گرفت كه از سال 18 ق. در آنجا استقرار يافته بود. مردمى كه بر خلافت عثمان شوريدند و اينك در سال 35 ق. با على عليهالسلام بيعت كردند، در پى «عدالت» بودند و حال، بىصبرانه انتظار اصلاح امور را مىكشيدند. لذا براى اصلاح ساختار حكومت، ضرورت داشت كه حاكمان ناشايست جاى خود را به افراد صالح بسپارند. از جمله، معاوية بن ابىسفيان بايد از امارت شام بركنار مىشد، و اين آغازى بود بر يك چالش بزرگ. البته به اميرمؤمنان عليهالسلام سفارش شد كه «معاويه را ـ دستكم براى مدتى كوتاه ـ بر امارت ابقا كند و پس از تثبيت موقعيت خود، به تصميمگيرى درباره او بپردازد»؛ اين نوشتار يك بررسى تاريخى است درباره اينكه چرا اميرمؤمنان عليهالسلام به سفارش مزبور عمل نكرد؟، و پيش از جنگ صفين، چه روابطى ميان على عليهالسلام و معاويه برقرار شد؟ و هدف از برگزارى آن روابط چه بود؟ آغاز چالش
«بركنارى معاويه از امارت شام» آغازى بود بر يك چالش خطير. در مورد چگونگى بركنارى معاويه توسط امام على عليهالسلام ، دو وجه را مىتوان باز شناخت: يكى، از طريق اعزام والى جديد (جانشين)، و ديگر به وسيله ارسال نامه. در اين ميان، وجه نخست از نظرتاريخى شهرت دارد. بر اين اساس، امام على عليهالسلام در آغاز خلافت، كسانى را برگزيد و به امارت بر شهرها و بلاد بزرگ فرستاد. همه اميران اعزامى توانستند در مراكز حكومتى استقرار يابند، اما در مورد شام چنين نشد. (1) اعزام امير تازه به هر منطقه، خود به معناى بركنارى امير پيشين بود. ابتدا امام على عليهالسلام از «عبدالله بن عباس» خواست كه براى امارت روانه شام شود، اما ابن عباس از پذيرش اين امر امتناع نمود و به على عليهالسلام عرضه داشت كه معاويه، يا او را خواهد كشت و يا با گروگان گرفتن او بر آن حضرت فشار خواهد آورد.(2) سرانجام اميرمؤمنان عليهالسلام «سهل بن حنيف» را به امارت شام برگزيد. او بايد عازم شام مىشد و در جاى معاويه قرار مىگرفت. اين در حالى بود كه معاويه با حاكميت ديرينه خود بر منطقه شام، توانسته بود بر اوضاع آنجا تسلّط يابد. سابقه حكومت معاويه به سال 18 ق باز مىگشت. در آن سال، معاويه از سوى خليفه دوم به امارت شهر دمشق گماشته شد،(3) آنگاه از زمان عثمان، او بر تمام منطقه شام فرمان يافت.(4) و اينك در برابر سهل بن حنيف كه عازم شام بود، سپاهيان شامى راه را سد كردند و او را از ميانه راه، از «تبوك»(5) بازگرداندند.(6) اين رخداد، نه تنها بيانگر بىاعتنايى به خلافت وقت بود، بلكه همچنين نشان از آن داشت كه معاويه حاضر به كنارهگيرى از امارت شام نيست. اما آيا او حاضر بود كه براى حفظ امارت خود، براى نخستين بار، جنگ داخلى در ميان مسلمانان به راه اندازد؟ در اين پژوهش، روشن خواهد شد كه معاويه از رودر رو شدن مسلمانان با يكديگر ـ حتى در سطح بسيار گسترده ـ بيم نداشت. از آن سو، اميرمؤمنان على عليهالسلام گرچه از وقوع چنين امرى بسيار نگران بود، اما هيچگاه امارت معاويه را نيز تحمل نمىنمود. بر اين اساس، مواضع دو طرف در «جنگ» به هم مىرسيد، و روابط فيمابين بر پايه «اختلاف» و ناسازگارى شكل مىگرفت. امام على عليهالسلام هنگامى كه از بازگرداندن سهل بن حنيف آگاه شد، طلحه و زبير را فراخواند و به آن دو فرمود: «كارى كه شما را از آن بيم مىدادم، رخ داد، و اين رخداد پايان نخواهد يافت مگر به ميراندَنَش. و اين، فتنهاى است چونان آتش كه هرگاه برافروخته شود، افزون گردد و كينه را برانگيزد.» سپس اميرمؤمنان موضع خود را در اينباره، چنين بيان كرد: «از آن امر [فتنه] امتناع خواهم كرد تا هنگامى كه امتناع يابد. اما هرگاه گريزى نيافتم، پس آخرين چاره بيمارى، «داغ كردن» است.» (7) و اين موضع امام على عليهالسلام بود كه در مرحله آغازين از برخورد با معاويه اعلان شد و البته همين موضع تا پايان نيز استمرار يافت. مفاد اين موضع چنين بود: «معاويه نبايد بر امارت بماند، و البته جنگ آخرين چاره است، و پيش از آن بايد از تمام شيوههاى مسالمتآميز استفاده شود.» اما درباره بركنارى معاويه از طريق ارسال نامه (وجه دوم)، يك گزارش در دست است كه براساس آن، پس از كشته شدن عثمان، على عليهالسلام نامهاى به معاويه نوشت و او را از حكومت شام عزل نمود. (8) البته، درباره اصل اين نامهنگارى و تاريخ انجام آن، بررسى بيشترى لازم است، (9) اما براساس گزارش مزبور، معاويه پس از دريافت نامه، در ميان مردم شام به سخنرانى پرداخت و مدعى «خونخواهى عثمان» شد. (10) بدين سان، معاويه با ادعاى مزبور، عملاً به منحرف كردن افكار عمومى شاميان پرداخت و كوشيد تا آنان را از تأمل درباره تحولى كه در امر خلافت صورت گرفته باز دارد. پس از اين، در اين نوشتار، پيرامون «خونخواهى عثمان» توسط معاويه، بررسى به عمل خواهد آمد. اما نكته قابل توجه اين است كه اگر امام على عليهالسلام دست كم همچون خليفه دوم عمر بن خطاب ـ و نه، لزوما همانند عثمان ـ نسبت به معاويه مدارا و تساهل مىورزيد و اقدام به عزل معاويه ـ از طريق ارسال نامه و يا اعزام والى جايگزين ـ نمىكرد، آنگاه ادعاى معاويه در مورد خونخواهى عثمان، تنها در حدّ يك ادعاى زبانى باقى مىماند و بس، و هيچگاه به اختلاف و نزاع عملى نمىانجاميد. بنابراين، بايد بررسى كرد كه چرا اميرمؤمنان عليهالسلام حاضر به مدارا با معاويه نبود. سه رويكرد در بررسى بركنارى معاويه
پيش از اين گذشت كه چالش ميان امام على عليهالسلام و معاويه با بركنارى معاويه از امارت شام آغاز شد. حال پرسش اين است كه «چرا امام على عليهالسلام باقى ماندنِ معاويه بر امارت را تحمل نكرد؟» به اين پرسش مىتوان از سه منظر پاسخ گفت: 1. رفتار و عملكرد معاويه و بررسى فاصله آن با آموزههاى اسلامى؛ 2. پيامدهاى ابقاى معاويه؛ 3. ديدگاههاى امام على عليهالسلام و بررسى انگيزههاى آن حضرت. در رويكرد نخست، مباحث فراوانى قابل بررسى است. اما در اينجا، تنها به ذكر اين نكته بسنده مىشود كه از نگاه معاويه، «امارت» و قدرت ـ حتى در اسلام ـ چيزى نبود جز همان «ملك» و پادشاهى. رفتار و عملكرد او نيز درست بر مبناى همين نگرش شكل مىگرفت. چنانكه بعدها او فرزندش يزيد را به وليعهدى خود تعيين كرد و بدين سان، باب «موروثى كردنِ» خلافت را گشود. در حالىكه اين نگاه، با آموزههاى دينى كاملاً مغايرت دارد. درباره رويكرد دوم نيز بايد اذعان داشت كه ابقاى معاويه بر امارت شام، به خودى خود مىتوانست داراى ابعاد گسترده و پيامدهاى پيچيدهاى باشد. البته، بايد ميان ابقاى معاويه به شكل «دائمى» و يا به شكل «موقت» تفكيك كرد. اين امر در ادامه بحث خواهد شد. اينك، پيامدهاى ابقاى معاويه از سه جنبه زير، به اجمال بررسى مىشود: اول آنكه، با ابقاى معاويه اين احتمال وجود داشت كه او همچنان از پذيرش خلافت على عليهالسلام سرباز زند و حاضر نشود كه با على عليهالسلام بيعت كند. «ابن ابىالحديد» (586 ـ 656 ق) كه احتمال مزبور را با قوت مطرح كرده است، بر اين باور است كه تضاد «معاويه با على»، از نوع تضاد «سياهى با سپيدى»، و جدايىِ «سلب از ايجاب» بوده است كه هيچگاه اجتماعشان نشايَد. همچنين اين مورخ در تأكيد بر اين تضاد و جدايى، به پيشينه روابط على عليهالسلام و معاويه اشاره مىكند و با استناد به كشته شدن برادر، دايى و نياى معاويه (هر سه) به دست على عليهالسلام به تأكيد بر احتمال فوقالذكر مىپردازد. (11) بىگمان، اين تحليل ابن ابى الحديد در رابطه با عزل معاويه كاملاً صحيح است. با وجود اين، معلوم است كه اگر امام على عليهالسلام ، معاويه را به شكل دائمى به امارت مىگماشت و نسبت به عملكرد او هيچ مخالفتى نمىورزيد، و چونان دو خليفه پيشين نسبت به او تساهل و مدارا مىكرد، بىترديد معاويه نيز حاضر بود كه با على عليهالسلام بيعت كند. اما موضع «اختلاف» در همينجا بود، و على عليهالسلام هيچگاه به خود اجازه نمىداد كه معاويه را اينچنين بر كار بگمارد.(12) بُعد دوم قضيه اين بود كه يكى از خواستهاى قيامكنندگان بر ضد عثمان، بركنارى معاويه از امارت شام بود. ايشان بر اين باور بودند كه معاويه آشكارا ستم مىكند و با احكام دين مخالفت مىورزد. همچنين مروان بن حكم در نامه به معاويه، از جمله اعتراضهاى قيامكنندگان بر عثمان را «اطعامِ» شام به معاويه بر شمرد. (13) بدين لحاظ، مجالى براى ابقاى امارت معاويه نبود. همچنين على عليهالسلام هرگز معاويه را شايسته امارت نمىديد و اساسا معاويه در نگاه امام على عليهالسلام «فاسق» بود، و اساسىترين مبناى حكومتىِ على عليهالسلام اين بود كه فاسقان را به كار نگمارد. (14) البته، در ادامه اين سطور، درباره ديدگاههاى خود آن حضرت سخن به ميان خواهد آمد. سومين و مهمترين جنبه اين بود كه معاويه در زمان دو خليفه پيش از على عليهالسلام ، كمابيش به گونهاى «خودمختار» امارت مىكرد. حتى در زمان عثمان، با آنكه خليفه، خود يك اموى بود، در همان زمان نيز اين معاويه بود كه زعيم امويان به شمار مىآمد. (15) اينك با گذشت زمانى دراز از امارت معاويه بر شام ـ از سال 18 تا 36 ق ـ او در انديشه توسعه قلمرو خود بود و لذا در يكى از آخرين نامههايش به على عليهالسلام (پيش از جنگ صفين) خواستار آن شد كه به جُز شام، امارت مصر نيز از آنِ او باشد. (16) بىگمان، اينگونه فرمانروايى معاويه، در نهايت به «تجزيه» حاكميت و قلمرو اسلام مىانجاميد. (17) همچنين اين نگرانى وجود داشت كه معاويه پس از استقرار كامل در امارت شام ـ و نيز مصر ـ به همان مناطق بسنده نكند، و هر از چند گاهى نسبت به اراضى ديگر دستاندازى نمايد، و حتى نسبت به اصل «خلافت» مدعى شود. پس از اين، درباره هدف ـ و يا اهدافِ ـ معاويه سخن به ميان خواهد آمد. حال با سومين رويكرد، برخى از ديدگاههاى امير مؤمنان على عليهالسلام در مورد بركنارى معاويه از امارت مورد توجه قرار مىگيرد. آن حضرت در موقعيتهاى گوناگون، ديدگاههاى خود را در اين باره بيان داشتهاند. اما در اينجا، تنها ديدگاههاى اعلام شده پيش از جنگ صفين ـ بيشتر در پاسخ به سفارش ديگران مبنى بر مدارا و تساهل نسبت به معاويه ـ بررسى مىشود. البته، كسانى كه به امام على عليهالسلام سفارش مىكردند كه امارت معاويه را تحمل كند، به خوبى مىدانستند كه على عليهالسلام هيچگاه براى مدتى طولانى ـ يا براى هميشه ـ امارت معاويه را تاب نخواهد آورد. بنابراين، به على عليهالسلام توصيه مىنمودند كه «دستكم، به طور موقت معاويه را بر امارت شام ابقا كند و پس از تثبيت خلافت خود به تصميمگيرى در مورد معاويه بپردازد.» اين سفارش كه ظاهرى بخردانه داشت، در موارد مختلف، با تعابير گوناگون مطرح گشت، اما هرگز از سوى آن حضرت پذيرفته نشد. موارد مزبور چنين بود: الف. سفارش «مغيرة بن شعبه»: وى كه به زيركى شهرت داشت، (18) به اميرمؤمنان عليهالسلام گفت: «همانا براى تُست حق اطاعت و نصيحت... معاويه را بر كار خود ابقا كن... و همه كارگزاران را بر كار خود ابقا كن، تا آنكه ايشان و سپاهيان تو را فرمان پذيرند، آنگاه اگر خواستى بر كنارشان كن يا واگذارشان.» امير مؤمنان عليهالسلام در پاسخ فرمود: «تا ببينم.» (19) مسعودى (متوفاى 346 ق) پس از نقل اين ماجرا، گزارش ديگرى را نيز بيان مىكند كه بر اساس آن، مغيره به على عليهالسلام پيشنهاد مىكند كه تنها براى مدت يكسال، كارگزاران عثمان را بر سر كار نگاه دارد. اما على عليهالسلام در برابر اين پيشنهاد مىگويد: «به خدا سوگند كه در دين خود دورويى نكنم و در كار [حكومت] خود ريا نورزم.» بنابر همين گزارش، مغيره اينگونه پاى مىفشارد: «اگر [اين توصيه مرا [نمىپذيرى، پس هر كه را مىخواهى بر كنار كن، اما معاويه را واگذار كه در او جسارتى است و در ميان اهل شام سخنش پذيرفته است.» در ادامه، مغيره مىكوشد تا توجيه كار را نيز به على عليهالسلام بياموزد: «در ابقاى معاويه، تو حجت دارى. چرا كه عمر [خليفه دوم [او را بر تمام شام ولايت بخشيد.» اما همچنان على عليهالسلام نمىپذيرد: «نه، به خدا سوگند! هرگز معاويه را براى دو روز به كار نخواهم گماشت.» (20) همچنين مسعودى در جايى ديگر از «مروج الذهب»، پاسخ على عليهالسلام به مغيره را چنين بيان مىدارد: «نه، به خدا سوگند! هيچگاه خداوند مرا نبيند كه از معاويه يارى گيرم تا هنگامى كه او بر حال خود باقى است...» (21) جالب است كه مغيره پس از دريافت پاسخ منفى از اميرمؤمنان عليهالسلام ، بار ديگر به نزد على عليهالسلام آمد و اين بار به او اينگونه سفارش كرد: «رأى اين است كه در بركنارى معاويه شتاب كنى تا پذيراى سخن را از غير او بازشناسى...».(22) البته، اين سفارش مغيره از سر دغلكارى بود.(23) ب. سفارش «عبدالله بن عباس»: هنگامى كه ابن عباس از سفارشهاى دوگانه مغيره به على عليهالسلام آگاهى يافت، به اين تحليل پرداخت كه سفارش اول مغيره از سر خيرخواهى بوده است، و دومى از روى دغلكارى. سپس او خود به على عليهالسلام گفت: «من تو را نصيحت مىكنم كه معاويه را بر كار نگاه دارى. آنگاه اگر با تو بيعت كرد، پس بر من است كه او را از منزلگاهش بركَنَم»، اما اميرمؤمنان عليهالسلام در پاسخ فرمود: «نه، به خدا سوگند! به جُز شمشير چيزى به او نخواهم داد.» سپس حضرت به شعرى تمثيل كرد بدين مضمون: «اگر من بدون زبونى بميرم و جان من كوشش خود را كرده باشد، چنين مرگى ننگ نخواهد بود.» در برابر اين موضعگيرى صريح از سوى امام على عليهالسلام ، ابن عباس گفت: «اى اميرمؤمنان! تو مرد شجاعى هستى، اما آيا نشنيدهاى كه رسولخدا صلىاللهعليهوآله فرمود: جنگ، خدعه است.» على عليهالسلام پاسخ داد: آرى. ابن عباس عرضه داشت: «به خدا سوگند! اگر رأى مرا بپذيرى، به طور حتم آنان [مخالفان] را پس از استقرار، باز خواهم گرداند، و رهايشان خواهم كرد تا در فرجام امور بيانديشند و ندانند كه سرانجام چه خواهد شد؛ بدون آنكه نقصى متوجه تو شود و كار ناروايى بر تو باشد.» امام على عليهالسلام با ردّ پيشنهاد ابن عباس از او خواست كه همچنان فرمانبردارش باشد. ابن عباس نيز پذيرفت و اعلان داشت: «... كمترين حقى كه تو بر من دارى «اطاعت» است...» (24) همچنين بنابر گزارشى، امير مؤمنان عليهالسلام به ابن عباس فرمود كه من شك ندارم كه ابقاى عاملان عثمان، در آينده دنيوى براى اصلاح امور بهتر است، اما «حقيقت» و شناخت نسبت به ايشان مرا از اين كار باز مىدارد، پس اگر پذيرفتند و كنار رفتند براى آنان بهتر است و گرنه بر آنان شمشير خواهيم كشيد.(25) ج. سفارش مشترك «عبدالله بن عباس» و «حضرت حسن بن على عليهالسلام »: «ابن عساكر» (متوفاى 571 ق) در كتاب «تاريخ دمشق الكبير» چنين مىنگارد: «عبدالله بن عباس و حسن به على عليهالسلام به على عليهالسلام گفتند: به معاويه نامه بنويس، و او را بر كارش نگاه دار و جابهجايش مكن، و [بدينسان [او را اميدوار و آزمند گردان كه وى آزمند خواهد شد و تو را از جانب خويشتن و ناحيه خويش كفايت خواهد نمود، پس هنگامى كه [در همه بلاد[ مردم با تو بيعت كردند، [هرگونه خواستى عمل كن [بر كارش بدار يا بر كنارش نما. على عليهالسلام فرمود: همانا معاويه رضايت نمىدهد مگر آنكه با او عهد و پيمان الهى بندم كه معزولش ندارم...»(26) گرچه در اين گزارش، زمان و موقعيت اين گفتوگو مشخص نشده است اما به احتمال زياد، اين گفتوگو در همان ابتداى خلافت امام على عليهالسلام بوده است. بنابر آنچه گذشت، امام على عليهالسلام به هيچ رو حاضر نشد كه امارت معاويه را تحمل كند و در اين رابطه، به سفارش ديگران نيز وقعى ننهاد. حال بر اساس گزارشهاى فوقالذكر، پاسخهاى آن حضرت به آن سفارشها، در دو بخش مورد شناسايى و ارزيابى قرار مىگيرد: 1. مخالفت با ابقاى معاويه بر امارت شام به شكل دائمى؛ 2. مخالفت با ابقاى معاويه بر امارت شام به شكل موقت و كوتاه مدت. در بخش نخست، تعبير على عليهالسلام اينگونه بود: «... هيچگاه خداوند مرا نبيند كه از معاويه يارى بگيرم تا هنگامى كه او بر حال خود باقى است...» (27) همچنين آن حضرت در يكى از آخرين نامههاى خود (پيش از صفين)، كه پس از اين مورد بررسى قرار خواهد گرفت، موضع اصولى خود را چنين اعلام مىدارد: «خداوند مرا نبيند كه از گمراهان يارى گيرم.» (28) بر اين اساس، از ديدگاه على عليهالسلام ، فرمانروا و امير هر منطقه به سان يار و مددكارى بود كه خليفه (حاكم مسلمين) از طريق او اعمال حاكميت مىنمود و بدين لحاظ، خليفه نسبت به رفتار اميران در مناطق مختلف، «مسؤول» و پاسخگو بود. اما رفتار معاويه به گونهاى نبود كه كسى چون على عليهالسلام بتواند آن را در بخشى از حاكميت خود تحمل كند. از ديدگاه على عليهالسلام ، به كار گماشتن معاويه ـ تا او بر حال خود باقى بود ـ به سان يارى گرفتن از گمراهان بود كه او صراحتا از اين امر بيزارى مىجست. البته، بررسى رفتار معاويه خود نيازمند مجالى ديگر است. اما همين اندازه معلوم است كه اميرمؤمنان عليهالسلام به هيچ رو رفتار او را نمىپذيرفت، و لذا امتناع خود از تحمل امارت معاويه را مقيد كرد به اينكه «تا او بر حال خود باقى است.» اين تقييد، آشكارا اقتضا مىنمود كه اگر معاويه تغيير رفتار دهد، آنگاه على عليهالسلام حاضر است او را به كار گمارد، اما پيش از آن، هرگز! تا آنجا كه آن حضرت فرمود: «هرگز معاويه را براى دو روز به كار نخواهم گماشت.» (29) همچنين على عليهالسلام مىدانست كه اين موضعگيرى، «جنگ» در پى خواهد داشت. پس فرمود: «به جز شمشير چيزى به او نخواهم داد.» (30) اما در مورد بخش دوم، پيش از اين نيز گذشت كه حتى كسانى كه على عليهالسلام را به تحمل معاويه سفارش مىكردند، از آن حضرت مىخواستند كه دست كم، براى مدتى كوتاه، تا تثبيت خلافت خود، او را تحمل نمايد و سپس به آسانى در مورد معاويه به تصميمگيرى بپردازد: ابقاء و يا عزل. بنابراين سفارش، ابقاى معاويه مىتوانست به عنوان يك «تاكتيك»، از سوى امام على عليهالسلام به كار گرفته شود. اما اميرمؤمنان عليهالسلام از به كارگيرى اين روش خوددارى كرد و فرمود: «در دين خود دورويى نكنم، و در كار خود ريا نورزم.»(31) اين سخن بدان معنا بود كه آن حضرت روش مزبور را نوعى دورويى و رياكارى مىدانست، زيرا مستلزم آن بود كه معاويه را بر اساس «تقلّب» ـ و نه، از سرِ «صداقت» ـ به كار گمارد. چون او با شناختى كه از معاويه و ساير كارگزاران عثمان داشت، آنان را شايسته امارت نمىدانست و لذا تأكيد نمود كه «حقيقت» و «شناخت نسبت به آنان»، وى را از ابقاىشان باز مىدارد.(32) اما سخن در اينجا، به پايان نمىرسد، زيرا چنانكه گذشت، على عليهالسلام در مخالفت با سفارش مزبور، همچنين فرمود: «معاويه رضايت نمىدهد مگر آنكه با او عهد و پيمان الهى بندم كه معزولش ندارم.» (33) اين پاسخ، به خوبى از ژرفنگرى على عليهالسلام حكايت داشت؛ او مىدانست كه معاويه امارت را براى «هميشه» مىخواهد و پيش از آنكه از دسترسى به اين هدف مطمئن شود، به هيچ مسالمتى تن در نخواهد داد. و اين درست همان نكتهاى بود كه سفارشكنندگان مزبور از آن غفلت داشتند. جالب توجه آنكه معاويه در يكى از آخرين نامههاى خود به على عليهالسلام (پيش از صفين)، اعلام داشت كه اگر على عليهالسلام در زمان حيات خود، امارت شام و مصر را به او بسپارد و پس از آن (پس از حيات خود) نيز بيعت كسى را بر گردنش قرار ندهد، خلافتش را خواهد پذيرفت. (34) بنابراين، براساس اظهار معاويه، او در پى آن بود كه امارتى دائمى ـ در زمان حيات على عليهالسلام ، و البته پس از آن ـ داشته باشد كه آن حضرت با ژرفنگرى از اين خواسته معاويه آگاهى داشت. ماجراى «خونخواهىِ عثمان»
«عثمان» كه خود از بنىاميه بود، در دوران خلافتش «سخاوتمندانه» همه مناصب حكومتى را به امويان و هوادارانشان واگذار نمود. اين امر، گرچه امويان را به شدت وامدار و نيز دوستدار عثمان مىساخت، اما اعتراض و شورش عمومى را به دنبال داشت و سرانجام به كشته شدن او انجاميد. هنگامى كه خانه عثمان در مدينه توسط شورشيان محاصره شده بود، مروان بن حكم دو نامه، يكى براى معاويه امير شام و ديگرى براى «يعلى بن منيه» امير يمن فرستاد و از آنان خواست كه سريعا فرصت را دريابند و به شتاب به نجات عثمان آيند، اما هيچ يك چنين نكردند. در اين ميان، معاويه مردم شام را گرد آورد و در سخنانى از آنان براى عثمان كمك خواست. اما او عملاً اقدامى نكرد تا اينكه نامه دومى از مروان رسيد كه خبر از كشته شدن عثمان مىداد. (35) سپس معاويه مردم را به سوگوارى براى عثمان فرا خواند و بىدرنگ با ارسال نامه به اميران حاكم در مناطق مختلف ـ بازمانده از دوران عثمان ـ تلاش كرد تا آنان را به «خونخواهى عثمان» بر انگيزد. بر اين اساس، معاويه براى عبدالله بن عامر، يعلى بن منيه، وليد بن عقبه، مروان بن حكم و سعيد بن عاص نامه نگاشت. اينان هر يك در پاسخ به معاويه نامه نوشتند و به جز سعيد بن عاص، ديگران پذيرفتند كه پرچم خونخواهى عثمان را برافرازند و معاويه را نيز بر اين كار تشجيع و تهييج نمودند.(36) بنابراين، هنگامى كه در مدينه، پس از بيعت مردم با على عليهالسلام ، از مروان بن حكم و وليدبن عقبه و سعيد بن عاص خواسته شد تا به بيعتكنندگان بپيوندند، ايشان گفتند كه بر انتقام از قاتلان عثمان بيعت خواهند كرد.(37) آنگاه زمانى كه «پيراهنِ» عثمان به نزد معاويه در شام فرستاده شد، او از اين موضوع بيشترين بهرهبردارى سياسى را به عمل آورد. ماجرا چنين بود كه «نائله» همسر عثمان، پيراهن غرقه به خونِ او را همراه با نامهاى در بيان چگونگى كشته شدنِ وى براى معاويه فرستاد.(38) معاويه آن پيراهن را بر روى منبر مسجد دمشق نهاد،(39) و با سخنانى احساسات همگان را برانگيخت. او حتى پيراهن عثمان را در بين سپاهيان شامى به گردش درآورد.(40) اين اقدامات شاميان را بسيار برانگيخت تا آنجا كه مردم بر آن پيراهن گريستند، و مردانى از شام نيز سوگند خوردند كه تن خود را با آب نشويند و بر بستر نيارامند مگر آنكه از قاتلان عثمان انتقام گيرند.(41) در همين رابطه، نامه رسان معاويه در مدينه، در بيان اوضاع شام اظهار داشت كه شصت هزار پير در زير پيراهن عثمان مويه سر مىدهند.(42) بدينسان، اين زمينه فراهم شد تا معاويه شاميان را زير پرچم «خونخواهى عثمان» همنوا و هماهنگ كند. پس در حالى كه در مدينه، مردم بر خلافت على عليهالسلام بيعت كردند، در شام نيز شاميان با معاويه بر سر خونخواهى عثمان بيعت نمودند.(43) البته در آغاز امر، معاويه نسبت به هماهنگى و همنوايى در جبهه شام نگران بود. او در نامهاى به برادرش عتبة بن ابىسفيان نوشت: «.. بدان كه پراكندگى قلبها به اندازه گوناگونى چهرههاست؛ پس اگر شخص خطيب و بليغى مىيافتى، [مىتوانستم] اهل شام را بر قلبى واحد گرد آورم.» در پاسخ به اين تقاضا، عتبة، «شرحبيل بن سمط كندى» ـ والى شهر حمص ـ را معرفى كرد.(44) اما بنا بر گزارشى ديگر، اين عمروعاص بود كه از معاويه خواست تا شرحبيل را، كه سرور و بزرگ مردم شام است، به فعاليت به نفع خود وا دارد.(45) به هر روى، شرحبيل كه، در سرزمين شام از وجاهت برخوردار بود، از سوى معاويه مأمور شد تا در ميان شهرهاى شام سفر كند و مردم را به جنگ براى خونخواهى عثمان فرا خواند.(46) اما ماجراى خونخواهى عثمان در اينجا خاتمه نمىيافت. چرا كه بنا به توصيه عمروعاص، بايد در ميان شاميان اين چنين شايع مىشد كه «على، عثمان را كشته است.» ابتدا اين امر به شرحبيل ـ مأمور «تبليغى» معاويه ـ باورانده شد،(47) و سپس از طريق او در ميان شاميان پراكنده شد. شرحبيل، اهل شام را بر ضد على عليهالسلام برانگيخت و آنان را از او بيم داد، و از ايشان خواست تا همراه با معاويه كه «ولىّ» خون عثمان است، «قيام» كنند.(48) همچنين معاويه با ارسال نامه به مردم مكه و مدينه، چنين شايع كرد كه على، عثمان را كشته است.(49) او حتى تلاش كرد كه از «عبيدالله بن عمر بن خطاب» به عنوان شاهد ماجرا، در اينباره گواهى گيرد.(50) در دمشق نيز مويه كنندگان بر عثمان مىگفتند: على، عثمان را كشته است، و قاتلان عثمان را پناه داده است، ما از او دست برنمىداريم تا اينكه يا او ما را به قتل برساند و يا ما او را به قتل برسانيم.(51) راهبرد اصلى معاويه از «خونخواهىِ عثمان»
هنگامى كه عمروعاص به معاويه توصيه نمود كه در ميان مردم شايع كنند كه على، عثمان را كشته است، در اهميت اين امر اظهار داشت: «اين كلمه، چنان شعارى است كه تمام مردم شام را بر همان اساسى كه خود دوست دارى و مىخواهى، پيرامونت گرد مىآورد.» (52) همچنين، عمروعاص به معاويه گفته بود كه تو نمىتوانى مستقيما مردم را از بيعت با على عليهالسلام بازدارى، پس در ميان مردم پراكنده كن كه على، عثمان را كشته است. (53) بنابراين، خونخواهى عثمان، خود بهانه خوبى به دست معاويه مىداد تا از بيعت با على عليهالسلام خوددارى كند. او به خوبى مىدانست كه اگر با على عليهالسلام بيعت نمايد و خلافتش را بپذيرد، دير يا زود از امارت شام كنار گذارده خواهد شد. هنگامى كه به معاويه خبر رسيد كه در مدينه، به امام على عليهالسلام پيشنهاد شده كه «معاويه را براى مدتى كوتاه ابقا كند و سپس او را عزل نمايد»، بسيار برآشفت و گفت: «هيچگاه با على عليهالسلام بيعت نخواهد كرد.»(54) در ادامه اين نوشتار، روشن خواهد شد كه معاويه به «بيعتطلبىِ» على عليهالسلام ، در مقاطع مختلف پاسخهاى گوناگونى مىداد: گاه شرط مىكرد كه قاتلان عثمان به او سپرده شوند(55) و گاه درخواست مىنمود كه امارت شام و مصر به او واگذار گردد،(56) و گاه اساسا از ارائه پاسخ طفره مىرفت.(57) اما در همه اين احوال، او مىكوشيد تا شاميان را در خونخواهى عثمان، بر ضدّ على عليهالسلام همداستان كند و خود را نيز به عنوان ولىّ خون عثمان معرفى نمايد.(58) بر اين اساس، «خونخواهى عثمان» يك «تاكتيك» بود براى مخالفت با على عليهالسلام و سرپيچى از خلافت او. در اين رابطه، در همان آغاز خلافت على عليهالسلام ، عبدالله بن عباس به درستى پيشبينى كرده بود كه بنىاميه بخشى از امر خلافت را خواهند خواست و كار على عليهالسلام را بر مردم مشتبه خواهند نمود.(59) البته اين زمينه فراهم نبود كه معاويه يكباره ـ در همان آغاز، خلافت را براى خود طلب نمايد. چنانكه در شام، با او بر اين اساس بيعت شد كه در خونخواهى فرماندهى باشد كه خود طمع خلافت ندارد.(60) لذا در ابتداى امر معاويه تلاش كرد تا با ارسال نامه به كسانى چون «طلحه» و «زبير»،(61) و پس از آن دو، با نامه نگارى به «عبدالله بن عمر»(62)، آنان را به مطالبه خلافت وا دارد. حتى معاويه در شام اعلان نمود كه زبير بن عوام به شام خواهد آمد و وى با زبير بيعت خواهد كرد.(63) اما با گذشت حوادث ـ پس از كشته شدن طلحه و زبير در جنگ جمل، و پس از پاسخ منفى عبدالله بن عمر به معاويه(64) ـ معاويه چنين مطرح كرد كه كار تعيين خليفه به «شورا» واگذار خواهد شد.(65) با اين حال، ديرى نپاييد كه معاويه، خود شخصا «مدّعىِ» خلافت شد، و «خونخواهى عثمان» تنها پوششى بر اين مدعا بود. در اين رابطه مىتوان به دو گزارش صريح و گويا استناد كرد كه عبارتند از: اول، گزارش «ابن اعثم كوفى» (متوفاى 314 ق) كه براساس آن، معاويه در گفتوگو با اطرافيان خود انكار مىكند كه على بن ابيطالب عليهالسلام در تصدى خلافت از او شايستهتر است و در مقابل، به بيان شايستگىهاى خود مىپردازد. (66) گزارش ديگر، شكايتى است از زبان امام على عليهالسلام كه آن را «محمد بن محمد بن نعمان شيخ مفيد» (336 ـ 413 ق) نقل كرده است: «... شگفتا از معاوية بن ابى سفيان، با من در خلافت نزاع مىكند و امامت مرا انكار مىنمايد و مىپندارد كه او از من نسبت به خلافت شايستهتر است...». (67) البته در اين زمان (پيش از جنگ صفين)، هرگز معاويه نتوانست كه به طور علنى و صريح مدعىِ خلافت شود. دراين دوران، معاويه به «كسب خلافت» به عنوان يك راهبرد و هدف بلندمدت چشم داشت، و هدف كوتاه مدت معاويه عبارت بود از «حفظ امارت شام» و در صورت امكان، توسعه آن تا قلمرو مصر. لذا او در نامه خود به على عليهالسلام اعلان نمود كه به دو شرط با او بيعت خواهد كرد. اولين شرط او تصدى امارت شام و مصر در زمان حيات على عليهالسلام بود، و شرط ديگرش اين بود كه «پس از على عليهالسلام ، بيعت كسى بر عهده او نباشد.»(68) كه شرط اخير به خوبى از «خلافتطلبىِ» معاويه به عنوان يك هدف بلندمدت حكايت داشت. موضعگيرى امام على عليهالسلام در برابر «خونخواهى عثمان»
امام على عليهالسلام به خوبى مىدانست كه «خونخواهى عثمان» از سوى معاويه و ساير بنىاميه، ترفندى است براى سرپيچى و نافرمانى از او. در برابر اين ترفند، موضع آن حضرت چنين بود: «من از خونِ عثمان پاك و مبرّايم.» (69) امير مؤمنان عليهالسلام براى آگاهى شاميان از اين موضع، از هر فرصتى استفاده مىكرد و از طريق نامهنگارى به معاويه، نيز ارسال پيام توسط پيك، مىكوشيد تا شاميان را آگاه كرده و از سرپيچى و مخالفت بازدارد. چنانكه امام على عليهالسلام در اين رابطه، از هيچ فرصت و موقعيتى دريغ نورزيد. گويا بر اثر همين تلاشهاى على عليهالسلام در جبهه شام تا اندازهاى دامنه اتهام نسبت به آن حضرت فروكش كرد، و لذا بعدها معاويه در خطاب به شاميان، به جاى تأكيد بر اتهامِ «قتل عثمان توسط على»، اين بار، چنين ادعا كرد: «على فرمان قتل عثمان را داده، و مردم را بر ضدش برانگيخته، و قاتلان عثمان را پناه داده، و اينك همان قاتلان عثمان، سربازان و ياوران علىاند.» (70) البته، اميرمؤمنان على عليهالسلام در مواضع مختلف، مبرّا بودن خود از خون عثمان را با تعابير گوناگونى ابراز داشته است.(71) در همين رابطه، امام على عليهالسلام در يكى از نامههاى خود به معاويه چنين نوشته است: «... پنداشتى كه (عنوان كردن) لغزش من درباره عثمان بيعت مرا بر تو تباه و باطل كرده است. به جان خودم من جز يكى از مهاجران نبودم، همانگونه كه آنان درآمدند، درآمدم و همانسان كه ايشان برآمدند، برآمدم... من فرمان (قتل او را) ندادم كه گناه فرماندهنده بر من لازم آيد و نيز من (او را) نكشتم كه مستوجب قصاص قاتل باشم... اما اين گفتهات كه نوشتهاى «قاتلان عثمان را به ما بسپار» (بس عجيب است)، تو را با عثمان چه نسبتى است؟ چه تو مردى از بنىاميه هستى، و پسران عثمان بدين (دادخواهى و قصاصطلبى) شايسته ترند. و اگر تو مىپندارى كه براى خونخواهى پدرشان از ايشان سزاوارتر و قوىدستتر هستى، نخست سر به فرمان من نه، آنگاه آن گروه (قاتلان عثمان) را به محاكمه نزد من آر (و دادخواهى از من كن) تا من، تو و ايشان را به راه حق وادارم...»(72) بنابراين، امام على عليهالسلام از خونخواهان عثمان مىخواست كه «ابتدا مانند همه مردم با او بيعت نمايند، و آنگاه نسبت به خون عثمان، از او مطالبه كنند.» و اين، موضعى منطقى و «فعّالانه» از سوى على عليهالسلام بود كه مخالفان را به انفعال وا مىداشت. چرا كه معاويه مىدانست كه اگر با على عليهالسلام بيعت كند، ديگر اختيار عزل و نصب او به دست على عليهالسلام خواهد بود. براساس همين موضع فعالانه، هنگامى كه والى اعزامىِ اميرمؤمنان عليهالسلام به شام راه نيافت،(73) آن حضرت در تلاش برآمد تا با نامهنگارى و ارسال پيك، معاويه را به بيعت با خود فرا خواند. زيرا اين امر بسيار مهم بود كه معاويه نسبت به خلافت على عليهالسلام اعلام بيعت و اطاعت كند. حتى اين امر صحيح نبود كه على عليهالسلام معاويه را بر امارت ابقا كند و سپس از او بخواهد تا با وى بيعت نمايد، چون اين احتمال وجود داشت كه معاويه ابقاى خود را بپذيرد، اما از بيعت با على سر باز زند.(74) تلاش مسالمتجويانه اميرمؤمنان عليهالسلام بر مبناى «نامهنگارى» و «ارسال پيك»، البته هرگز مانع از وقوع «جنگ» ـ جنگ صفين ـ نشد، اما به خودى خود حائز اهميت است و شايسته بررسى. مسالمتجويىِ» امام على عليهالسلام
گذشت كه روابط امام على عليهالسلام و معاويه بر پايه «اختلاف» و ناسازگارى شكل گرفت، و به جُز «جنگ» دورنمايى نداشت. اما در نگاه اميرمؤمنان جنگ به سانِ «داغ كردن» ـ آخرين چاره بيمارى ـ بود، (75) پيش از آن، بايد چارهجويىهاى ديگرى نيز به عمل مىآمد. بنابراين، آن حضرت در تلاش برآمد تا معاويه را با روشى مسالمتآميز از نافرمانى باز دارد. در جنگ صفين، حتى پس از شروع جنگ ـ در آغاز آن ـ رفتارهاى مسالمت جويانهاى از امام على عليهالسلام سر زد كه به طور جداگانه قابل شناسايى و بررسى است، اما اين سطور به حوادث پيش از جنگ صفين ـ از آغاز خلافت على عليهالسلام تا شروع جنگ ـ نظر دارد. از اين منظر، «مسالمتجويىِ» امام على عليهالسلام را مىتوان در دو مرحله جدا از هم شناسايى كرد. حد فاصل اين دو مرحله، جنگ جمل بوده است كه به گونهاى غير منتظره، امام على عليهالسلام را روياروى عايشه، طلحه و زبير قرار داد. بر اين اساس، در دو مرحله (قبل و بعد از جنگ جمل)، مسالمتجويىِ امير مؤمنان عليهالسلام ـ نسبت به معاويه ـ مورد بررسى قرار مىگيرد. 1. نخستين مرحله از «مسالمتجويى»: بنا به گزارشى، امام على عليهالسلام در آغاز چالش با معاويه، بر آن شد تا خود شخصا به شام سفر كند تا رأى و نظر معاويه را دريابد، اما «ابو ايوب انصارى» ـ يكى از اصحاب نامدار پيامبر صلىاللهعليهوآله ـ آن حضرت را از اين سفر پرمخاطره برحذر داشت. پس على عليهالسلام اين توصيه را پذيرفت و در مدينه ماند. (76) اين گزارش، اگر چه از شهرت روايى برخوردار نيست، اما چندان هم به دور از واقع نيست. نخستين تلاش رسمى و عملى اميرمؤمنان عليهالسلام براى مسالمتجويى، عبارت بود از اينكه آن حضرت نامهاى نگاشت (77) و آن را به وسيله شخصى به نام «سَبُره جُهَنى» براى معاويه فرستاد. در شام، معاويه پس از دريافت نامه هيچ پاسخى به سبره نداد و تنها شعرى خواند كه مضمون آن، از وقوع جنگى مهيب حكايت داشت. پس از اندى، معاويه در پاسخ به على عليهالسلام ، نامهاى نوشت. البته آن، يك نامه سفيد بود، تنها در بالاى آن نوشته بود: «از معاويه به على». در مدينه، هنگامى كه اميرمؤمنان عليهالسلام مُهر نامه را گشود و در آن هيچ مطلبى نيافت، از پيك معاويه ـ به نام «قبيصه» ـ در مورد اخبار شام استفسار كرد. پيك، ابتدا در پاسخگويى امان خواست و پس از اخذ امان، صريحا گفت كه از نزد مردمى مىآيد كه خونخواهِ عثماناند، و خشنود نمىشوند مگر به انتقامگيرى از على. در برابر اين سخن، امام على عليهالسلام اعلام كرد كه «از خون عثمان مبرّاست». (78) حال ديگر وقوع جنگ قطعى شده بود. چرا كه از يك سو، سپاهيان معاويه راه را بر والى اعزامىِ على عليهالسلام سد كرده بودند(79) و از سوى ديگر، معاويه نامه ارسالى آن حضرت را با فرستادن نامهاى سفيد بىپاسخ گذاشته بود و اينك، پيك معاويه خبر از آن مىداد كه اهالى شام، به خونخواهى عثمان، خواستار انتقام از على عليهالسلام اند. جاى درنگ نبود و ديگر اميرمؤمنان عليهالسلام حتى فرصتى براى رفق و مدارا فراهم نمىديد.(80) بنابراين، امام على عليهالسلام تصميم گرفت كه بدون از دست دادن زمان، آهنگِ شام كند. على عليهالسلام ، خود در مدينه سپاهى آراست و جانشينى بر مدينه گماشت، و با ارسال نامه به كارگزاران خود در مناطق مصر، كوفه و بصره از آنان خواست تا مردم را براى حركت به سوى شام برانگيزند. آن حضرت در دعوت از اهالى مدينه براى جنگ با شاميان از ايشان خواست كه بدون سستى و اكراه، فرمان او را اطاعت كنند و گرنه خداوند قدرت و فرمانروايى اسلام را از آنان بازخواهد داشت.(81) 2. دومين مرحله از «مسالمتجويى»: گرچه نخستين مرحله از تلاش على عليهالسلام براى مسالمت با معاويه با شكست مواجه شد و آن حضرت ناچار شد تا براى جنگ با شاميان لشگرآرايى كند، اما يك حادثه عظيم، جنگ على عليهالسلام و معاويه را به تأخير افكند. حادثه اين چنين بود كه طلحه و زبير بيعت خود با على عليهالسلام را شكستند و همراه با عايشه، جبههاى جديد را در پيش روى آن حضرت قرار دادند. اين، به وقوع «جنگ جمل» انجاميد كه خود يك فترت و فاصله بزرگ در نزاع على عليهالسلام و معاويه، به وجود آورد.(82) به راستى اگر اين فاصله به وجود نيامده بود، نزاع على عليهالسلام و معاويه به كجا منتهى مىشد؛ اين پرسشى است كه به هيچ وجه در يك پژوهش تاريخى، قابل پاسخگويى نيست، چرا كه درباره امورى كه واقع نشدهاند نمىتوان به بررسى تاريخى پرداخت. به هر حال، مىتوان گفت كه «جنگ جمل» بر «جنگ صفين» پيشى گرفت، و به عنوان نخستين جنگ داخلىِ گسترده در ميان مسلمانان، رقم خورد. البته، معاويه با تحريك طلحه و زبير به مخالفت با على عليهالسلام ، نقش مهمى در برپايى اين جنگ ايفا كرد. چنانكه قبل از وقوع جنگ جمل، امام على عليهالسلام يادآور دسيسه معاويه شد. (83) اما اكنون كه جنگ جمل رخ داده بود و سپاه على نيز پيروز شده بود، على عليهالسلام چه بايد مىكرد؟ در اينجا، دو راه پيش روى على عليهالسلام بود: يكى، ادامه حركت با سپاهيان خود به سوى شام و ديگر، انجام دوباره تلاشهاى مسالمتجويانه. البته، بايد دانست كه سپاهيان على عليهالسلام در آمادگى به سر مىبردند، و لذا كسانى چون عمار ياسر و مالك اشتر بر ادامه حركت به سوى شام پاى مىفشردند. در اين رابطه، مالك اشتر به امير مؤمنان عليهالسلام عرضه داشت: «... اگر با اين سپاه به سوى شام بروى هرگز با مانند آن، مواجه نخواهى شد...» (84) اما چنان كه گذشت، از نگاه امام على عليهالسلام جنگ به سانِ داغ كردن ـ به عنوان آخرين چاره بيمارى ـ بود، و پيش از آن بايد از هر فرصتى براى حل مسالمتآميز اختلاف استفاده مىشد. حال نيز فرصت تازهاى به دست آمده بود تا شايد معاويه با پندگيرى از سرنوشت اصحاب جمل، دست از عصيان و مخالفت بشويد. بر اين اساس، «مسالمتجويىِ» على عليهالسلام دوباره از سر گرفته شد. در آن زمان، اميرمؤمنان عليهالسلام پس از سركوب اصحاب جمل، ابتدا در شهر بصره بود كه با پيشنهاد عمار ياسر و مالك اشتر مبنى بر ادامه مسير به سوى شام مواجه شد. پس آن حضرت از بصره رهسپار شهر كوفه شد (85) تا با استقرار در آنجا، در نزديكى شام جاى گيرد. (86) پس از استقرار امام على عليهالسلام در كوفه، فصل جديدى از روابط آن حضرت با معاويه گشوده شد و آن، مشتمل بر نامه نگارىها و ارسال پيك در موارد متعدد (از سوى طرفين) بود و اين نامه نگارىها به مدت هفده ماه ادامه داشت.(87) اين امر ادامه داشت تا اينكه على عليهالسلام از اين مرحله از مسالمتجويى نيز نااميد گرديد، و دو طرف در محرم سال 37 ق. در «صفين» رو در رو صف آراستند.(88) در اينجا، از ميان نامههاى ارسالى ميان امام على عليهالسلام و معاويه، چند مورد با اهميت مورد بررسى قرار مىگيرد: الف. نامه امام على عليهالسلام به معاويه پس از حادثه «جزيره»: در شمال عراق و در مجاورت شام، منطقه موسوم به «جزيره» قرار داشت كه در ميان دو رودخانه دجله و فرات بود. (89) على عليهالسلام پس از استقرار در كوفه، «مالك اشتر» را به امارت جزيره روانه ساخت. در آنجا، در ميان اشتر و سپاهى از شام ـ به فرماندهى ضحاك بن قيس ـ جنگى در گرفت كه به پيروزى اشتر منتهى شد. اين نخستين درگيرى در ميان هواداران طرفين (على عليهالسلام ومعاويه) بود. پس از آن، امام على عليهالسلام در كوفه سخنرانى كرد و تحركات معاويه را افشا نمود. همچنين آن حضرت، رأى مردم را جويا شد كه نامهاى براى معاويه بفرستد. مردم در پاسخ گفتند كه هر آن چه مىخواهى انجام ده كه ما مطيع فرمان توايم. (90) پس امام على عليهالسلام نامهاى به معاويه نوشت و از او خواست كه مانند همه مردم با آن حضرت بيعت نمايد.(91) اما معاويه پس از دريافت نامه على و خواندن آن، رو به پيك على عليهالسلام ـ به نام حجاج بن غزيه انصارى ـ با لحنى تهديدآميز گفت: گمان كنم كه تو از قاتلان عثمان باشى. پيك جواب داد: و من نيز گمان كنم كه تو اى معاويه از كسانى باشى كه عثمان از او يارى خواست اما بدو يارى نرسانيد. معاويه كه از اين پاسخ به خشم آمده بود، به فرستاده على عليهالسلام گفت كه باز گردد، و او خود در پاسخ به نامه على عليهالسلام ، پيكى خواهد فرستاد.(92) ب. نامه امام على عليهالسلام به معاويه، وسيله «جرير بن عبدالله» (پيك ويژه): همواره سعى مىشود كه نامههاى مهم سياسى توسط افرادى كارآزموده، سخنور و تا اندازهاى جسور ارسال شود. على عليهالسلام نيز در نامهنگارىهاى خود به معاويه از چنين افرادى استفاده مىكرد. اما اينبار اميرمؤمنان عليهالسلام در پى پيك ويژهاى بود تا به جز نامه ارسالى، پيام شفاهى او را نيز به معاويه برساند. بنابراين، آن حضرت در جمع اصحاب خود، به ايشان گفت: «... فردى را كه از تجارب آبديده باشد، به من معرفى كنيد تا او را به نزد معاويه بفرستم، باشد تا او معاويه را از سرپيچى باز دارد كه اگر چنين كرد [چه بهتر از اين]، و گرنه ما در مورد آنچه كه از جنگ با معاويه مىخواهيم، بسيار تواناييم.»(93) در اين هنگام، «جرير بن عبدالله بجلى» كه در دوران خلافت عثمان، والى همدان بود و حال براى اعلام بيعت و طاعت به كوفه آمده بود،(94) ايستاد و از على عليهالسلام خواست تا او را به اين مأموريت بفرستد.(95) او در اين رابطه چنين دليل آورد كه معاويه با وى دوستى دارد و سخنش را مىپذيرد. البته، مالك اشتر با جرير مخالفت ورزيد و مدعى شد كه جرير، هواى معاويه در سر دارد. اما على عليهالسلام به اشتر فرمود: «مهلتش ده تا ببينيم از دست او چه نتيجهاى عايد ما مىشود.»(96) اين سخن اخير اگر چه تا اندازهاى، نشان از ترديد على عليهالسلام داشت، اما بىگمان، على عليهالسلام بهترين فردى را كه در اختيار داشت و مىتوانست به شام بفرستد، بر اين امر گماشت. چنانكه عمروعاص در اشاره به مأموريت جرير، رو به معاويه گفت: «... بهترين فرد عراق از سوى بهترين مرد جهان به بيعتطلبى نزد تو آمده است...»(97) همچنين مسكين بن حنظله در خطاب به معاويه، اين چنين سرود: «اى معاويه! بيعت كن كه جرير به سوى تو آمده است. و در عراق براى جرير همانندى نيست.»(98) البته، بايد دانست كه يك پيك مخصوص را همواره خطر قتل و يا بازداشت (گروگانگيرى) از سوى جناح مخالف، تهديد مىكرد. (99) لذا بايد كسى اين مسؤوليت را به عهده مىگرفت كه افزون بر همه شرايط لازم، سابقهاى نيز در دوستى با جناح مخالف مىداشت، تا هم خود در امان باشد و هم آنكه بتواند به نوعى «ميانجىگرى» در ميان دو طرف بپردازد كه جرير از اين ويژگى برخوردار بود. به هر روى، امام على عليهالسلام جرير بن عبدالله را براى ابلاغ پيام نهايى خود به معاويه برگزيد، و به منظور استحكام بخشيدن به وى در انجام اين مهم، بدو گفت: «به راستى، چنانكه مىبينى پيرامون من از اصحاب پيامبر خدا صلىاللهعليهوآله كه مردمى ديندار و صاحبنظرند بسيارند و من تو را به سبب گفته پيامبر صلىاللهعليهوآله كه در حقت فرمود: همانا تو از بهترين مردم يمنى بر همه آنان برگزيدم.» (100) قابل توجه است كه در اين هنگام، جرير به على عليهالسلام عرضه داشت كه نزد معاويه مىرود و از او مىخواهد كه به اطاعت آن حضرت گردن نهد، به اين شرط كه «تا وقتى معاويه سر به فرمان خدا دارد و از قرآن پيروى مىكند، يكى از فرماندهان و كارگزاران على عليهالسلام باشد.» همچنين جرير گفت كه مردم شام را نيز به قبول ولايت و اطاعت از اميرمؤمنان فرا مىخواند كه بيشتر آنان از قوم و سرزمين اويند و اميد است كه بپذيرند.(101) اما پس از آن در موقع اعزام جرير، امام على عليهالسلام صريحا به او اين چنين مأموريت داد: «نامه مرا به معاويه برسان، اگر او هم چون ديگر مسلمانان به راه آمد، چه بهتر، و گرنه او را از نتيجه وخيم پيمانشكنى و گردنكشى آگاه كن و هشدار ده و به او بفهمان كه نه من راضيم او فرماندار باشد و نه توده مردم به خلافت او تن مىدهند.»(102) بر اين اساس، جرير مأمور شد تا يك پيام شفاهى و يك پيام كتبى (نامه) از جانب على عليهالسلام به معاويه برساند. البته در پيام شفاهى، سخن از اين است كه معاويه به كلى از امارت كناره گيرد و اين خود، شرطى را كه جرير مطرح كرده بود ملغى مىكرد. اما گويا پس از ورود به دمشق، جرير تنها در محور پيام كتبى اميرمؤمنان عليهالسلام به گفتوگو با معاويه پرداخت، و اساسا سخنى از ابقا و يا بر كنارى معاويه پيش نياورد. زيرا در شام، با انحراف افكار عمومى به سوى «خونخواهى عثمان»، آنچه كه مىتوانست اين انحراف را خنثى كند، «بيعتخواهى» از معاويه و شاميان بود كه بر مفاد نامه على عليهالسلام نيز انطباق داشت، و جرير بر همين اساس به مذاكره با آنان پرداخت. امام على عليهالسلام در نامه خود به معاويه، تأكيد نموده بود كه مهاجران و انصار با او بيعت كردهاند، و وى با طلحه و زبير به علت پيمانشكنى جنگيده است. نيز از معاويه خواسته بود كه همچون ساير مردم طاعتش را بپذيرد. (103) بر اين اساس، هدف كلى از اين مأموريت به طور مشخص اين بود كه معاويه به پذيرش طاعت و بيعت با على عليهالسلام فرا خوانده شود. (104) جرير در دمشق: در دمشق، جرير به معاويه گفت: مردم مكه و مدينه، بصره و كوفه، حجاز، يمن و مصر، عروض، عمان، بحرين و يمامه به فرمان اميرمؤمنان عليهالسلام ـ به تعبير جرير «پسر عموى تو» ـ درآمدهاند، و نيز گفت: «جُز اهالى اين دژها، كه تو در آنها مأوى گرفتهاى كسى از طاعت او بيرون نمانده و اگر او از سرزمين خود سيلابى روان كند همگى شما را غرقه سازد. اكنون من نزد تو آمدهام تا بدانچه خرد و رهيابى ايجاب مىكند و به بيعت سپردن به چنين بزرگمردى رهنمونت مىشود فرا خوانم.»(105) سپس جرير نامه على بن ابيطالب عليهالسلام را به معاويه داد كه در خطاب به او در آن نوشته شده بود: «... بيعتى كه مردم در مدينه با من كردهاند براى تو نيز كه در شام اقامت دارى الزامى است، چه همان كسان كه با ابوبكر و عمر و عثمان بيعت كرده بودند و بر همان پايه و روشى كه با ايشان بيعت شده بود، با من بيعت كردهاند... طلحه و زبير با من بيعت كردند و سپس بيعت مرا شكستند و اين بيعتشكنى آنان در حكم ارتداد بود و من بدين سبب با ايشان در افتادم و جنگيدم... پس تو نيز به راه ديگر مسلمانان درآى. زيرا من طالب سلامت تو هستم... اگر خود را دچار بلا سازى (و به سركشى ادامه دهى) من با تو بجنگم و از خدا بر ضدت يارى گيرم. درباره قاتلان عثمان سخن بسيار گفتهاى. نخست بدان راهى كه مسلمانان مىپيمايند درآى و سپس با آنان به محاكمه نزد من آى... اما اين (پندار) كه تو در پى آنى... جز بهانهاى پر از نيرنگ نيست. به جان خودم اگر... به دور از هواى نفس بنگرى مىدانى كه من در خون عثمان بىگناهترين فرد قريش هستم و به طور كلى از آن بركنارم. و بدان كه تو در شمار آزادشدگان جنگى (طلقاء) هستى و اسيران آزادشده سزاوار خلافت و شركت در شورى نيستند... پس بيعت كن، و لا قوة الاّ باللّه.»(106) پس از آنكه معاويه نامه را خواند، جرير رو به مردم شام سخن گفت و از تحيّر همگان از قتل عثمان ياد كرد و تأكيد نمود كه همه مردم با على عليهالسلام بيعت كردهاند. آنگاه او چنين تصريح كرد: «طلحه و زبير هم از كسانى بودند كه دست بيعت بدو دادند ولى بعد بيعت او را شكستند؛ هلا، اين دين نوپا تاب فتنهها را ندارد و عرب بيش از اين تاب ضربت شمشير نيارد. ديروز به بصره فتنه و كشتارى روى داد كه اگر ديگر بار چنان سيل بلايى فرو بارد مردمى نمانند. اينك همگان با على بيعت كردهاند... و هر كه با اين گزينش مخالفت كند به بيراهه رفته است. پس تو نيز اى معاويه راه ديگر مسلمانان را بپوى (و دست از لجاجت و تكروى بشوى) اگر بگويى: عثمان مرا به ولايت گماشته و معزولم نكرده است، (بنگر كه) اگر چنين بابى گشوده... شود؛ دين خدا بر جاى نماند، چه... خداوند حق فرمانروايى هيچيك از فرمانروايان آينده را در كف حكمرانان پيشين ننهاد...»(107) چون سخنان جرير به پايان رسيد، معاويه از او خواست تا بماند و از نظر مردم شام آگاه شود. پس معاويه به شاميان گفت: «سپاس خداى را كه... مردم شام را... مدار نظام امور امت قرار داده و نمونه نيكىها ساخته است... اما از اينكه كار مسلمانان پس از پيوند به گسيختگى انجاميده... از خداوند مدد مىخواهيم. بار پروردگارا ما را بر گروهى كه... آهنگ ريختن خون ما را نموده... پيروزى ده. (ما تنها اين خواهيم) كه جامه عزّت و كرامتى را كه خداوند بر قامت ما پوشانده... به خواست و دلخواه خويش از تن به در نياريم... اى مردم شما مىدانيد كه من بر كشيده و جانشين اميرمؤمنان عمر بن خطابم و نيز جانشين و نماينده عثمان بن عفان برشمايم و مىدانيد كه... من ولىِّ (خون) عثمانم كه بىگناه كشته شده است...» (108) سپس مردم شام برخاستند و با معاويه بر «خونخواهى عثمان» بيعت كردند و به او اطمينان دادند كه در اين راه، از جان و مال خود مىگذرند تا انتقام خون عثمان را بگيرند يا خداوند جانشان را بستاند.(109) جرير با معاويه بسيار گفتوگو كرد؛(110) و پى در پى او را به بيعت با على عليهالسلام فرا خواند، اما معاويه به او گفت: «اى جرير! اين نه خواب و خيال است بلكه امرى است دشوار... لختى فرصتى ده تا در آن بنگرم...».(111) هرگاه كه جرير از معاويه مىخواست تا در پاسخگويى به نامه على عليهالسلام شتاب كند، معاويه مىگفت: «... شتاب مكن... تا من در كار خود تأمل نمايم و نظر شاميان را جويا شوم...»(112) جرير كه شاهد تأخير و «وقت گذرانىِ» معاويه بود، بدو هشدار داد كه اين كار براى او عواقبى دارد.(113) سپس معاويه برادر خود «عتبة بن ابى سفيان» را به رايزنى فرا خواند. پس عتبه به او پيشنهاد داد كه از «عمروعاص» استمداد كند.(114) همچنين از سوى عتبه(115) و يا عمروعاص، به معاويه پيشنهاد شد كه در برابر جرير بن عبدالله فرستاده ويژه على عليهالسلام ، از «شرحبيل بن سمط» ـ والى شهر حمص ـ كه كدورت ديرينهاى با جرير داشت، استفاده كند.(116) كدورت ميان آن دو ريشه در آن داشت كه در زمان خلافت عمر بن خطاب، جرير از عمر خواسته بود كه شرحبيل را از ناحيه عراق فرا خواند.(117) به هر روى، معاويه بر آن شد تا از شرحبيل بر ضد جرير و على عليهالسلام حداكثر استفاده را به عمل آورد. البته جرير در گفتوگو با شرحبيل، و سپس با دادن يك نامه شعرى به او، توانست تا اندازه زيادى وى را در مورد همراهى با معاويه به ترديد بيافكند. اما چون معاويه از ماجرا آگاه شد، مردانى را گماشت تا در نزد شرحبيل، قتل عثمان را بزرگ نمايند و در اينباره، على عليهالسلام را متهم كنند. (118) بنابراين، عزم شرحبيل بر «خونخواهى عثمان» استوار شد.(119) چنانكه پيش از اين نيز گذشت، او بنا به دستور معاويه در شهرهاى شام سفر كرد و مردم را به جنگ در راه خونخواهى عثمان دعوت نمود.(120) شرحبيل در اين امر، تا آنجا پيش رفت كه حتى رو به معاويه گفت: «... اگر مرد رزم با على و قاتلان عثمان باشى... تو را به فرماندهى خويش بگماريم و گرنه معزولت كنيم و فرماندهى ديگر كه خواهيم بر خود بگماريم...»(121) لذا در منابع تاريخى آمده است كه وجود شرحبيل بن سمط سبب شد تا جرير بن عبدالله در اخذ بيعت از معاويه ناكام بماند.(122) همچنين شاعرى به نام «نجاشى» با ارسال شعرى براى شرحبيل، او را اين چنين نكوهيده است: «شرحبيل! توبه خاطر دين از (راه) ما جدا نشدى بلكه به خاطر دشمنى خود با جرير مالكى چنين كردى...»(123) در اين ميان، آنچه كه بيش از همه، از نظر امام على عليهالسلام زيانبار بود، «گذشتِ زمان» و از دست دادن فرصت بود كه گويا جرير بن عبدالله نسبت به اين موضوع غفلت كرده بود. در مقابل، معاويه زيركانه مىكوشيد تا با معطل كردن جرير در دمشق، شاميان را كاملاً هماهنگ و همنوا كند،(124) در حالى كه اين گذشت زمان، به تشتّت و پراكندگى آراى اهل عراق مىانجاميد. بر اين اساس، وقتى به امير مؤمنان عليهالسلام خبر رسيد كه شاميان بر خونخواهى همنوا شدهاند، آن حضرت تصميم گرفت كه به سوى شام لشگر كشد. اما با اين حال، از عموم كوفيان در اينباره نظرخواهى كرد.(125) كوفيان در پاسخ به اين نظرخواهى، از على عليهالسلام خواستند كه «در كوفه بمانند». اين امر هنگامى رخ داد كه جريربن عبدالله هنوز در دمشق بود، و گويا مردم اميدوار بودند كه جرير كار را به مصالحه بكشاند. اما با وجود اين، بزرگانى چون مالك اشتر، عدى بن حاتم، شريح بن هانى و هانى بن عروه كه از اتلاف وقت نگران بودند، اظهار داشتند كه آماده جنگ با معاويهاند. اميرمؤمنان عليهالسلام در پاسخ به ايشان فرمود كه او نيز مهياى جنگ با شام است، اما جرير بن عبدالله در نزد شاميان است تا بلكه آنان را از گمراهى بازدارد؛ پس درنگ كنيد؛ و در اين درنگ، عذر شما پذيرفته است.(126) جرير بن عبدالله در مدت اقامت خود در دمشق،(127) به كسب خبر نيز مىپرداخت. از اين رهگذر، او با نوجوانى آشنا شد كه با خود شعرى درباره بىگناهى على عليهالسلام در قتل عثمان، زمزمه مىكرد. پس جرير آن سرود را نوشت و براى على عليهالسلام فرستاد.(128) يكبار، معاويه به منزل جرير ـ در دمشق ـ آمد و به او گفت كه قصد دارد با ارسال نامهاى به على عليهالسلام ، به او اعلام كند كه اگر در زمان حياتش، «مصر» و «شام» را براى او قرار دهد و پس از وفاتش بيعت هيچ كس را بر گردن او قرار ندهد، آنگاه وى حاضر است امر خلافت را به على واگذارد و با ارسال نامه ـ به طور مكتوب، و نه به طور حضورى ـ خلافتش را بپذيرد. جرير در پاسخ به معاويه گفت كه هر چه مىخواهد بنويسد. پس معاويه نامهاى در اين باب براى اميرمؤمنان عليهالسلام فرستاد.(129) پيش از اين اشاره شد كه اين نامه معاويه، در واقع بيانگر اهداف اصلى او بود. اين نامه، به خوبى نشان مىداد كه «خونخواهى عثمان» بهانهاى بيش نيست، و او در موقعيت فعلى ـ در زمان حيات على عليهالسلام ـ در پى حفظ امارت خود در شام و توسعه آن تا قلمرو مصر است و نيز حكايت از آن داشت كه معاويه در آينده ـ پس از وفات على عليهالسلام ـ به پذيرش خلافت هيچ كس تن در نخواهد داد. اين دقيقا بدان معنا بود كه پس از على عليهالسلام ، او مدعى خلافت خواهد شد. اينها خواستههاى معاويه در سطح كلان بود. حال، سخن در اين است كه اگر اين خواستهها و شروط پذيرفته مىشد، آيا در آن صورت، معاويه با على عليهالسلام بيعت مىكرد؟ هنگامى كه نامه معاويه به على عليهالسلام رسيد، آن حضرت دانست كه اين يك «نيرنگ» است. (130) چرا كه اين احتمال وجود داشت كه معاويه حتى پس از برآورده شدنِ خواستههايش، همچنان از بيعت با على عليهالسلام خوددارى كند. (131) لذا على عليهالسلام با ارسال نامهاى به جرير، نوشت: «اما بعد، معاويه در واقع مىخواهد كه بيعت من بر گردنش نباشد و هر كار كه خود خواهد و من خوش ندارم بكند، و نيز مىخواهد تو را سر بگرداند تا آمادگى مردم شام را ارزيابى كند. به راستى، مغيرة بن شعبه، پيش از اين به مشورت با من گفته بود كه معاويه را بر شام بگمارم و خود بر مدينه حكومت رانم، ولى من از اين كار خوددارى كردم. زنهار مباد آنكه خداوند بيند من گمراهان را دست و دستيار خود گرفته باشم. اگر آن مرد [معاويه [به وسيله تو بيعت سپرد (چه نكوتر) و گرنه باز گرد.» (132) به هر روى زمان گذشت، و اقامت جرير در دمشق چنان به درازا كشيد كه على عليهالسلام از كسب نتيجه نااميد شد.(133) اين تأخير و درنگ حتى سبب شد تا مردم، جرير را به گرايش و سازش با معاويه متهم كنند. در اين رابطه، على عليهالسلام اعلام داشت: «من براى سفير خود مهلتى تعيين كردم كه پس از انقضاى آن نبايد درنگ كند، مگر آنكه فريب خورده يا نافرمان شده باشد.»(134) پس از آن، على عليهالسلام در نامه به جرير نوشت: «اما بعد، چون اين نامه من به تو رسد، معاويه را به روشنگويى وادار، و او را قاطعانه به حجت گير، و سپس ميان جنگى ويرانگر يا صلحى سعادتآور مخيرّش گردان، اگر جنگ را برگزيد به پيمانشكنى هشدارش ده و اگر صلح را اختيار كرد، بيعتش را بستان.» در دمشق، جرير نامه على عليهالسلام را بر معاويه بازخواند و به او صريحا گفت: «اى معاويه... من دل تو را جز آنكه مُهر (شقاوت) خورده باشد نپندارم و چنانت بينم كه ميان حق و باطل در ايستادهاى...»(135) پس جرير از معاويه خواست كه يا بيعت كند و يا جنگ را برگزيند.(136) معاويه در پاسخ گفت: سخن قطعى را در مجلس واپسين خواهم گفت. اما ديگر، مردم شام با معاويه بيعت كرده بودند و او در ارزيابى خود، شاميان را پا برجا يافته بود، پس در ديدار بعدى به جرير گفت: «اى جرير! به مولايت ملحق شو»، و خود نامهاى به على عليهالسلام نوشت و در نامه خود مدعى شد كه آن حضرت مهاجران را بر عثمان شورانيده و انصار را از يارى او بازداشته است و اعلام داشت كه مردم شام در فرمان على عليهالسلام نيستند. و بدينسان اعلان جنگ نمود.(137) البته، على عليهالسلام با ارسال نامه مفصلى به معاويه، بر مبرّابودن خود در مورد قتل عثمان پاى فشرد و از معاويه خواست تا نخست، سر به فرمان او نهد و آنگاه قاتلان عثمان را به محاكمه نزد او بياورد.(138) به هر روى، جرير پس از مدتى طولانى ـ بالغ بر يكصد و بيست روز ـ(139) به نزد على عليهالسلام بازگشت و آنچه را كه ديده و شنيده بود باز گفت.(140) البته، سرگذشت جرير بدينجا پايان نمىيابد. در كوفه، مالك اشتر جرير را به علت اتلاف وقت در دمشق مقصّر دانست و او را مورد سرزنش قرار داد.(141) در نهايت، جرير به منطقه «قرقيسياء» رفت(142) و از آنجا، با ارسال نامه به معاويه اظهار داشت كه علاقهمند است به شام برود(143) كه معاويه از اين امر استقبال كرد.(144) ناگفته نماند كه در مدت اقامت جرير در دمشق، به هر حال امام على عليهالسلام مىكوشيد تا با نظرخواهىهاى مكرر از مردم كوفه،(145) افكار همگان را متوجه «جنگ با شاميان» سازد و تا حد امكان، در آنان آمادگى لازم را فراهم نمايد. پس جرير، هنگامى به كوفه بازگشت كه امام على عليهالسلام مصمّم شده بود تا براى جنگ با شاميان، عازم «صفين» شود.(146) ج. نامه معاويه به امام على عليهالسلام ، وسيله «ابومسلم خولانى» (پيك): پيش از حركت اميرمؤمنان على عليهالسلام به سوى صفين، «ابومسلم خولانى» كه خود از قاريان و عابدان شام بود، همراه با نامهاى از جانب معاويه وارد كوفه شد. او پس از تقديم نامه به على عليهالسلام ، در سخنانى ابراز داشت كه خلافت آن حضرت را خواهد پذيرفت منوط به آنكه على عليهالسلام قاتلان عثمان را به او بسپارد. البته، ابومسلم در تلاش برآمده بود تا معاويه و على عليهالسلام را از منازعه بازدارد. (147) پيش از آمدن به كوفه، در دمشق، او همراه با گروهى از مردم شام ابتدا به نزد معاويه رفت و او را از نزاع با على عليهالسلام برحذر داشت و به وى گفت: اى معاويه بر چه پايهاى با على پيكار مىكنى كه تو را نه صحبت و نه خويشاوندى (با پيامبراكرم صلىاللهعليهوآله ) و نه هجرت و نه سابقهاى چون او باشد؟ (148) و نيز به او گفت: «مگر تو همانند على هستى؟!» (149) در پاسخ، معاويه با زيركى گفت كه مىداند على از وى افضل است، اما عثمان مظلومانه كشته شده است و او خونخواه عثمان است. (150) پس ايشان از معاويه خواستند كه نامهاى بنويسد تا آن را به نزد على ببرند. (151) و حال پيش از حركت على عليهالسلام به سوى صفين، ابومسلم با نامه معاويه به نزد آن حضرت آمده بود. در كوفه، پس از آنكه ابومسلم نامه معاويه را به على عليهالسلام رسانيد، از آن حضرت خواست كه قاتلان عثمان را به او بسپارند. على عليهالسلام براى پاسخگويى يك روز مهلت خواست. در اين رابطه، نكته جالب توجه اين است كه وقتى مردم كوفه از اين خواسته شاميان آگاه شدند، گروهى سلاح پوشيدند و از صبحگاه در مسجد گرد آمدند، و مكرّر بانگ برآوردند: «ما همگى ابن عفّان را كشتهايم.» به هر روى، على عليهالسلام در پاسخ به ابومسلم تصريح كرد كه قاتلان عثمان را نه به او، و نه به ديگرى نخواهد سپرد. همچنين آن حضرت در پاسخ به نامه معاويه، نامهاى را به ابومسلم داد. (152) گفتنى است كه در نامه معاويه به على عليهالسلام ـ ارسالى توسط ابومسلم ـ به طور كلى، دو «ادّعا» بر ضد على عليهالسلام مطرح شده بود: يكى، رشك و گردنكشى نسبت به خلفاى سهگانه ابوبكر، عمر و عثمان. و ديگر، كوتاهى در دفاع از عثمان و پناه دادن به قاتلان او. بر اين اساس، معاويه از على عليهالسلام خواسته بود تا قاتلان عثمان را به او تحويل دهد تا در برابر، او باعلى عليهالسلام بيعت كند.(153) در پاسخ به نامه معاويه، امام على عليهالسلام در نامه خود به طور مفصل به تحليل حوادث صدر اسلام پرداخت و در ضمن آن، ادعاهاى معاويه را رد كرد. در اين نامه، اميرمؤمنان به غصب حق خود از سوى صحابه و انصار اشاره كرد و به صراحت اعلام داشت كه هرگز قاتلان عثمان را تسليم نخواهد كرد.(154) همچنين پس از آن، در ميان امام على عليهالسلام و معاويه نامههايى ـ البته با لحنى شديد و همراه با تهديد به جنگ ـ مبادله شد. آنگاه طرفين براى رويارويى با يكديگر به سوى صفين رهسپار شدند.(155) البته، اميرمؤمنان عليهالسلام در هنگام عزيمت، با مهاجران و انصار رايزنى كرد كه ايشان همگى بر جنگ با معاويه پاى فشردند.(156) 1و2ـ محمدبن جرير طبرى، تاريخ الامم والملوك (تاريخ طبرى)، قاهره، مطبعة الاستقامه، 1357 ق / 1939 م، ج 3، ص 462 / ص 461 3ـ عزالدين ابوالحسن ابن اثير، الكامل فى التاريخ، بيروت، دار احياء التراث العربى، چاپ اول، 1408 ق / 1989 م، ج 2، ص 172 4ـ على بن الحسن ابن عساكر، تاريخ دمشق الكبير، تحقيق ابىعبداللّه على عاشور الجنوبى، بيروت، داراحياء التراث العربى، چاپ اول، 1421 ق / 2001 م، ج 62، ص 81 5ـ براى آشنايى با موقع جغرافيايى «تبوك»، ر. ك: ياقوت حموى، معجم البلدان، تحقيق فريد عبدالعزيز الجندى، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ اول، 1410 ق / 1990 م، ج 2، ص 17 6ـ طبرى، همان، ج 3، ص 462 / ابن اثير، همان، ج 2، ص 309 7ـ طبرى، همان، ج 3، ص 463 8ـ نصر بن مزاحم منقرى، پيكار صفين، تصحيح عبدالسلام محمد هارون، ترجمه پرويز اتابكى، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، چاپ دوم، 1370، ص 117 9ـ ابن ابى الحديد (586 ـ 656 ق) در بحث مفصل خود پيرامون سياستهاى امام على عليهالسلام ، اساسا از ارسال چنين نامهاى از سوى على عليهالسلام به معاويه، سخنى به ميان نياورده است. ر. ك: ابن ابى الحديد، شرح نهجالبلاغه، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، داراحياء الكتب العربيه، چاپ دوم، 1385 ق / 1965 م (قم: منشورات مكتبة آيةاللّه العظمى مرعشى النجفى، 1404 ق)، ج 10، ص 232 10ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 117 ـ 118 11ـ ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 232 ـ 233 12ـ اظهارات امام على عليهالسلام در يكى از نامههاى خود، گواه بر اين امر است. ر. ك: نصربن مزاحم منقرى، همان، ص 81 13و14ـ ابى الحديد، همان، ج 10، ص 234 و 247 / ص 247 14 15ـ ر. ك: عمر فرّوخ، تاريخ صدرالاسلام و الدولة الاموية، بيروت، دارالعلم للملايين، چاپ هفتم، 1986 م، ص 113 16ـ ر. ك: ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91 17ـ ر. ك: ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 232 18ـ عزالدين ابوالحسن ابن اثير، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، بيروت، درالفكر، 1409 ق / 1989 م، ج 4، ص 472 19ـ ابوالحسن على بن الحسين مسعودى، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق محمد محيى الدين عبدالحميد، مصر، السعادة، چاپ چهارم، 1384 ق / 1964 م، ج 2، ص 363 20ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 364 21الى 23ـ همان، ص 382، بعدها، امام على عليهالسلام در يكى از نامههاى خود به سفارش مغيره مبنى بر ابقاى معاويه بر امارت شام، و امتناع خود از اين امر اشاره كرده است. ر. ك: ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91 / ص 363 / ص 363 ـ 364 24ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 363 ـ 365 25ـ طبرى، همان، ج 3، ص 460 26ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 27ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 382 28ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91، سخن ياد شده از امام على عليهالسلام ناظر به اين آيه قرآن است: «و ما كنت متخذ المضلّين عضدا» (كهف: 51) 29 الى 31ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 364 / ص 365 / ص 364 32ـ طبرى، همان، ج 3، ص 460 33و34ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 / ص 91 35و36ـ ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 233 ـ 234 / ص 235 ـ 245 37ـ ابومحمد احمد بن اعثم كوفى، الفتوح، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ اول، 1406 ق / 1986 م، ج 1، ص 441 38ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 39ـ ابن اثير، الكامل فى التاريخ، ج 2، ص 359 40ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 41و42ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 / ص 310 ـ 311 43و44ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 / ص 93 ـ 94 45ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70 46ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 94 47الى 49ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70 / ص 78 ـ 89 / ص 94 ـ 95 50ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 540 ـ 541 51ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 52ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70؛ همچنين ر. ك: ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 53ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70 54ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 55ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 124 56ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91 57ـ ر. ك.به: نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 54 / ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 520 58ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 117 ـ 118 59ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 364 60ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 118 61ـ ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 235 ـ 236 62ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 105 ـ 106 63ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82. البته معاويه در اين امر به هيچ وجه صادق نبود، لذا وقتى آگاه شد كه طلحه و زبير عزم شام دارند، اندوهگين شد. ر.ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 454 ـ 455 64و65ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 107 / ص 106، 109، 118 ـ 119 66ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 550 ـ 551 67ـ محمد بن محمد بن نعمان شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد، تحقيق مؤسسة آل البيت عليهمالسلام ، لإحياء التراث، قم، المؤتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، چاپ اول، 1413 ق، ج 1، ص 261 68ـ ابن عساكر، همان، ج 62 ،ص 91 69ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 311 70ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 178 71ـ ر. ك: نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 88 ـ 89؛ احمد بن واضح يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، بيروت، دارصادر، بىتا، ج 2، ص 179 72ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 88 ـ 89 73ـ در آغاز اين سطور، درباره اعزام والى از سوى على عليهالسلام به شام، سخن به ميان آمد. 74ـ در اينباره ر. ك: ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 232 75ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 309 76ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 446 ـ 447 77ـ از محتوا يا مضمون اين نامه گزارشى در دست نيست. 78ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 310 79ـ در اينباره، در ابتداى اين سطور سخن به ميان آمد. 80ـ ر. ك: ابن اثير، همان، ج 2، ص 311 81و82ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 311 ـ 312 / ص 312 83ـ ر. ك: ابن ابى الحديد، همان، ج 1، ص 310 84و85ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 479 / ص 498 86ـ پيشتر در مدينه نيز على عليهالسلام ابراز كرده بود كه دوست دارد به عراق برود تا در نزديكى شاميان باشد. ر.ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 446 ـ 447 87ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 116 88ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 89ـ ياقوت حموى، همان، ج 2، ص 156 90ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 500 ـ 501 91ـ ر. ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 501 92ـ البته در ادامه ماجرا، سخنى از اعزام پيك توسط معاويه به ميان نيامده است. ر.ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 501 93ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 514 94ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 95ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 515 96ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 47؛ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 97ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70 98ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 517 99ـ بعدها، هنگامى كه مالك اشتر اظهار داشت كه او بهتر مىتوانست از عهده چنين مأموريتى برآيد، جرير بن عبدالله در پاسخ به او گفت كه اگر اشتر در شام بود، مىكشتندش، و شاميان او را از زمره قاتلان عثمان مىدانستند. ابن اثير، همان، ج 2، ص 360 100الى102ـ نصربنمزاحم منقرى،همان، ص47ـ48/ ص47/ص84 103ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 104ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 105و106ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 48 / ص 48 ـ 50 107ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 50ـ51. در رابطه با قسمت پايانى از سخن جرير خوب است بدانيم كه جرير، خود از سوى عثمان بر همدان امارت داشت كه على عليهالسلام او را بر كنار كرد و به نزد خود فرا خواند و اكنون از او در مأموريت حاضر استفاده نمود. ر. ك: مسعودى، همان، ج 2 ص 381 108و109ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 51ـ53 / ص 53 110ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 111ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 54 112ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 520 113ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 90 114ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 54 115ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 93ـ94 116ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 70 117ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 360 118ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 74 ـ 77. در مورد صحنهسازى ديگرى كه معاويه در جلب نظر شرحبيل انجام داد، ر. ك: نصر بن مزاحم، همان، ص 73ـ74 119الى 121ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 77 ـ 78 / ص 78 / ص 80 122ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 360 123ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 79 124ـ ر. ك: ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 / ابن عساكر، همان، ج 62، ص 93 125ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 519 ـ 520 126ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 90؛ همچنين ر. ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 519 ـ 520 127ـ در اين مدت، گويا كه جرير در منزلى در خارج از كاخ معاويه سكونت داشته است، ر. ك: نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 81 128ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 84 ـ 85 129ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91. بنابر گزارشى ديگر، معاويه از على عليهالسلام خواست كه شام را به او بسپارد و مصر را خراجگذار او مقرر كند. نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 81 130ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 91 131ـ ابن ابى الحديد، همان، ج 10، ص 232 132ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 81 133ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 90 134و135ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 85 / ص 86 136ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 528 137 و138ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 86. براى آگاهى از متن نامه معاويه، ر. ك: نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 86، پاورقى 3 / ص 88 ـ 89 139ـ ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 535 140ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 و 94 141ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 91؛ ابن اثير، همان، ج 2، ص 359 ـ 360 142ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 360 143ـ مسعودى، همان، ج 2، ص 382 144ـ ابن اثير، همان، ج 2، ص 360 145ـ ر.ك: ابن اعثم كوفى، همان، ج 1، ص 500 ـ 501؛ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 93 146ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 147و148ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 121ـ122 149ـ ابن عساكر، همان، ج 62، ص 92 150 الى 154ـ نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 122 / ص 122 / ص 122 ـ 123 / ص 123 ـ 125 / ص 125ـ 129 155ـ ر. ك: ابن عساكر، همان، ج 62، ص 82 و 92 156ـ در اين ميان، تنها يكى ـ دو تن (كه خود به طور مخفى در ارتباط با معاويه بودند) كوشيدند تا آن حضرت را به ترديد بيافكنند و از او خواستند تا بار ديگر به معاويه نامه بنويسد. در حالى كه نامهنگارىهاى مكرّر بدون نتيجه مانده بود. ر. ك: نصر بن مزاحم منقرى، همان، ص 130 ـ 133، 139 ـ 144