تاريخ و مورخان اسلامى تا پايان دوران عباسى
كلود كاهن مترجم: شهلا بختيارى در تاريخ بشرى، تمدنهايى كه تاريخ مكتوب ندارند روايتخود را به آيندگان اختصاص داده و تمايل چندانى به حفظ اعمال اجداد خود نشان نمىدهند. خلاف آن در مورد تمدنهاى سامى و غير سامى صادق است كه از قديم الايام در سواحل مديترانه و آسياى غربى جانشين يكديگر شدهاند. همان طور كه پيدايش خط، تسهيلاتى را براى ثبت رفتار و مراسم انسانها به وجود آورد، ويرانههاى آثار باستانى نيز يادآور گذشت زمان و توالى انسانها است. قرآن نيز اشاراتى به گذشته بشر دارد و نظر تاريخى خود را در چارچوب يك طرح الهى بيان مىكند، همچنين شعر عرب به توصيف اعمال قبايل كوچك پرداخته و به آنها ارج مىنهد. با وجود اين، اعراب مسلمان در آغاز درك تاريخى خود را نشان ندادهاند، زيرا آنها فاقد آثار مكتوبى بودند كه بتوان آن را [اثرى] تاريخى ناميد. به دليل يكدست نبودن اطلاعات ما از مناطق و دورانهاى مختلف، نمىتوان فهرست كاملى از متون تاريخنگارى ارائه داد. در آغاز بحث تاكيد بر اين نكته ضرورى است كه در گزينش آثار تاريخى براى بحثيا چاپ، همانند آثار ادبى معيار واحدى وجود ندارد. هر چند كه ارزش عقلانى يا هنرى يك اثر مىتواند در گزينش آن مؤثر باشد و نوشتههايى نيز از جهتسندى اهميتخاص دارند، اما بديهى است كه تدوين دوباره گذشته مهمترين فايده يك اثر تاريخى است; به عبارتى حتى نوشتهاى كه از ارزش حد متوسط برخوردار است، مىتواند مورد توجه باشد. بايد به يادداشت كه در تدوين مجدد تاريخ، نوشتههايى كه متضمن شاهد مستقيماند نسبتبه تاليفات متاخرتر از اولويتبرخوردارند. (البته اين امر كه نوشتههاى متاخر ممكن استحاوى شواهد بنيادى باشند، از اين مورد مستثنا است). «تاريخ» بهترين كلمه عربى است كه براى ترجمه [ history ] به كار برده شده است. هر چند كه از نظر ريشه لغوى ابهاماتى وجود دارد اما آن در مورد روايتهاى تاريخى و فرهنگهاى زندگىنامهاى به كار برده مىشود. اما در هر دو مقوله نوشتههايى وجود دارد كه نمىتوان آنها را تاريخ ناميد. لغات ديگرى مانند «اخبار»، «سيره» و «طبقات» در مقابل تاريخ قرار دارند كه براى نوشتههايى مشابه با آثار تاريخى به كار برده مىشوند. به نظر نمىرسد تا قرن سوم هجرى كه تاريخ به صورت علم مدون درآمد، خود كلمه تاريخ در نوشتهها استفاده شده باشد. چند نسخه خطى قديمى نيز با عنوان تاريخ آغاز مىشوند كه احتمالا اين وجه تسميه را نسخه برداران متاخر به آنها افزودهاند. از آغاز تا زمان طبرى
در حقيقت تعيين زمان پيدايش خاستگاههاى تاريخ نگارى اسمى - عربى آسان نيست، با اين حال بديهى است كه منابع تاريخنگارى از ديگر شاخههاى ادبى و فرهنگى دو قرن نخستين اسلامى تفكيك ناپذيرند. اگر چه ممكن استبرحسب تصادف، حديث مواد كار تاريخ نويسى را فراهم كند، اما كار برد آن با حديثبسيار متفاوت است. «مغازى» و «سيره» ديگر مواد تاريخ مىباشند. سزگين (2) معتقد است مغازى ادامه و شكل اسلامى شده «ايام العرب» مىباشد كه بيشتر به انتقال خاطرهاى با شكوه يا حادثهاى مهم به نسلهاى بعد پرداخته است. اما اين انتقال مستلزم آگاهى از انساب خاندانى و قبيلهاى يا تدوين دوباره آنهااست ; انسابى كه از زمان ظهور اسلام در ميزان پرداخت عطايا و يا ديگر منافع مالى مؤثر بود. هر چند مغازى و سيره به زندگى و زمان پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم مربوط بودند، اما به سهولت مىتوان ديد كه در عصر بعد گرايشى به ثبتحوادث مشابه به وجود آمد كه تقريبا داراى پىآمدهاى يكسانى بود و سطح درك امت تازه تاسيس را از مشكلاتى كه بعدها با آن روبهرو شدند، بالا برد. بايد يادآور شد رسالههاى كوچكى كه اخيرا محققان بدانها دستيافتهاند با باز سازى پيشرفتبنيادى باورهاى اسلامى ارتباط دارند. (3) درگيرىهاى نخستين ميان مسلمانان - مانند درگيرى [امام] علىعليه السلام با معاويه - سياسى و مذهبى بود و طبعا نخستين نوشتهها درباره اين درگيرىها، ملاحظات مكرر تاريخى را در برداشت. در حقيقت، تاريخنگارى بهتدريجبهسوى استقلال بيشتر پيش رفت، اما نمىتوان انكار كرد كه زمانى طولانى با اين نوع مسائل درگير بود. در آغاز، هنگامى كه هنوز خط عربى در مرحله مقدماتى بود، احاديث معتبر به طور شفاهى يا در نهايتبه وسيله چند يادداشت مختصر انتقال مىيافتند. خلافت عبدالملك (حك 65-88ق) دوران اوج رشد تاريخ و حديثبود. براى مدتى حديث و مغازى تنها ابزار انتقال خبر بودند، به اين ترتيب كه: اغلب روايات پراكنده و متفرق يا از شاهدان حوادث و يا از واسطههايى كه با چنين شاهدانى ارتباط يافته و از آنان كسب اطلاع مىكردند، جمعآورى مىشد. روش محدثان تا مدتها در حوزههايى از تاريخ مورد استفاده قرار مىگرفت. به هر روى مىتوان تصور كرد كه نويسنده حادثهاى به دليل سهولت و يا نظر خاص خود، دنبال منابع متعلق به گروه سياسى - اجتماعى خويش باشد و از اينجا برخى اختلافات ميان روايات پديد آمد كه در محيطهاى متفاوت مدينه، دمشق (مركز امويان) ، بصره و كوفه (شهرهاى پادگانى عراق) مكتوب شدهاند. در عراق نيز ، هم گروههاى متعدد قبيلهاى دور از مركز قدرت و هم نويسندگانى كه خود را به اين گروهها منتسب مىساختند، حضور داشتند، بنابراين آنان حوادث را با تفاسير خود باز مىآفريدند و سعى داشتند در شرح حوادث، تفسير«ازد»، «تميم» يا ديگران نمايان و متمايز باشد. (4) با اين همه، نبايد در چنين مواردى اغراق كرد، زيرا قبايل در تماس نزديك با يكديگر بودند و گاه با هم يكى مىشدند; از سوى ديگر نخستين راوى يا حداقل واسطههاى بلافصل او، به سختى مىتوانستند به روايت مطلبى نيفزايند، يا حتى در مواردى شرح گروه خود را با تفاسير ديگر گروهها تركيب نكنند. رسالههايى كوچك و بسيار محدود را كه در چنين شرايطى نوشتهاند مىتوان به دو دسته كه تفاوت چندانى نيز با هم ندارند، تقسيم كرد: دستهاى از آنها به حوادث ويژه (اخبار) و گروه ديگر به روايات مربوط به حوادث مىپرداختند. به جز موارد استثنايى، هيچ كوششى براى يكى ساختن چنين رواياتى در قالب وقايع شمارى انجام نشدهاست. تدوين دوباره اين نوشتههاى كوچك قديمى - كه اغلب به دوران امويان و دوران آغازين عباسيان محدود است - چندان ساده نيست، زيرا رسالههاى كوچك كه استنساخ نشدهاند در نوشتههاى بزرگتر و بهتر تحليل رفته و فقط آثار مكتوب متاخر رونويسى شدهاند، بنابراين نوشتههاى نخستين فراموش شده و به تدريج از بين رفتهاند. بسيارى از اين نوشتهها براساس الگويى واحد و براى استفاده امير يا كسانى كه به تاريخ توجه داشتند، بر روى اوراقى پراكنده تحرير شدهاند. مشكل مضاعف را مؤلفانى به وجود مىآوردند كه به رساله مختصر خود عنوانى دقيق نمىدادند، يا نسخه بردارانى كه رسالهها را جرح و تعديل مىكردند و يا همان عنوان را هم به نوشتهاى كامل و هم به فصلى از كتاب اختصاص مىدادند. با اين همه، بىمبالاتىهاى ديگرى نيز در اطلاعات ماخلاهايى ايجاد كرده است. در پايان قرون وسطى در مصر تمايلاتى به استفاده از منابع اصلى پيدا شد كه براى مستندسازى پژوهشها مطلوب بود; به ويژه در مورد ابن حجر عسقلانى مؤلف «الاصابه فى تمييز الصحابه». اين امر نشان داد كه هنوز احتمال پيدا شدن آثار كهن وجود دارد. به نظر مىرسد در قرون وسطى تاريخنگارى صورى نيز، در مورد روايات به استفاده از منابع گرايش داشت. اطلاعات ما براساس نقلهاى مورخان و در راس همه نويسندگان همان قرن است كه مطالب خود را از نوشتههاى ديگر تدوين مىكردند. البته منظور نويسندگانى است كه نقل قولهاى مستند و از نظر لفظى درست را به كار مىبردند، نه نويسندگانى كه روايتخلاصه شدهاى را بدون هيچ استنادى نقل مىكردند. بنابراين مشكل عمده، موثق بودن نقل قولها و خلاصههاى گزينش شدهاست. البته با مقايسه روايات نقل شده نويسندگان منابع اصلى با يكديگر و در موارد استثنايى مقايسه آنها با متن اصلى كه ممكن استبه طور اتفاقى باقى مانده باشد، مىتوان به ميزان اعتبار آنها پىبرد. (5) ويژگى آثار نخستين اين است كه از طريق راويان محلى يا راويان ديگر، بروز خارجى پيدا كردهاند. هر چند نبايستى آثار تاريخى از ديگر نوشتهها جدا شود، اما مورخان استقلال كسب كردند و ايده خاص نويسنده از مطلب اصلى جدا شد. در اسلام و مسيحيتبا گرايش بسيارى از محققان به اصول متعدد علمى، اين وضعيت تقويتشد، هر چند نسلهاى بعدى پاىبند تمام اصول نبودند و زمانى كه در حوزه علوم، تقسيم كار به وجود آمده بود، فردى مانند طبرى هم مىتوانست مؤلف تاريخ باشد و هم مفسر قرآن. با وجود اين، علوم نسبتبه امروز انشعاب كمترى داشت اما شيوههاى كار از اصول متفاوتى برخوردار بود. در نيمه قرن دوم هجرى، نخستين آثار بزرگ فقهى تكامل يافتند. در كنار نويسندگانى كه بهطور منظم[مطالبى را] به شيوه پرسش و پاسخ نگاشتند، افرادى مانند ابويوسف كه شغل ادارى معينى داشتند، در كتاب «الخراج» گاه ضمن سخنان خود، روايات مربوط به رفتار خليفه يا حاكمى بهويژه عمربنخطاب (حك 13-23ق) را مىگنجاندند. بنابراين از همان زمان احاديثى با عنوان حديث نبوى انتشار يافت. نويسندگان ديگر با روشى نه چندان متفاوت با روشهاى فقهى، به كمك احاديث مستند، درباره حادثه يا موضوعى واحد مجموعههاى مختصرى را تاليف كردند. «كتاب الرده» تاليف «وثيمه» (كه لباس تجار ايرانى به تن داشت و احتمالا ايرانى و متولد فسا بود) و «وقعة الصفين» نوشته «نصربن مزاحم منقرى» نخستين آثار به دست آمده از اين نوع مىباشند. ممكن استبه علت ضديتبا عباسيان و طرفدارى از امويان، چندين خليفه اموى مورد توجه مؤلفان قرار گرفته باشند، همانند «ابن عبدالحكم» كه توجه بيشترى به عمربن عبدالعزيز داشت. چنين تمايلاتى دخالت علايق سياسى - مذهبى را در نوشتن تاريخ ممكن مىسازد. با اين حال جاى تعجب نيست كه در تقريرات شيعى، آثارى درباره [امام] حسينعليه السلام و شهادت غمانگيز او (6) و همچنين روايات مختصرى درباره قيام مختار ابوعبيد ثقفى تاليف شده باشد. نويسندگانى نيز داستانهاى فتنههاى دوران آغازين اسلامى را تدوين كردهاند. اين احتمال (كاملا حدسى) وجود دارد كه اين آثار با التهاب ناشى از روى كار آمدن عباسيان ارتباط داشتهباشند. متون مربوط به «فتوح» تقريبا همان زمان تكميل شدند. مهمترين فرد در زمينه فتوح، واقدى است كه مجموعهاى از مغازى را گردآورد و در ادامه آن فتوح را نگاشت. امروزه فتوح واقدى به طور كامل در دست نيست و تنها بخشهاى پراكنده كوچكى از آن در ديگر كتابهاى فتوح باقى ماندهاست. تمام شواهد نشان مىدهند كه روايات او بسيار تخيلى بوده و مستند نمىباشند تا تاييدى بر اصل مستند سازى در نظر واقدى باشد. تنها محرك مطالعه تاريخ فتوحات، علاقهمندى به حكايات نادر و يا تفاخر طلبى امت و يا گروهى از آن نبود، بلكه هدف، استنباط اصول دقيق علمى و شيوههاى فقهى براى تدوين قانون حكومتى بود. وجود احاديث زياد در آثار تاريخى و رسالههاى فقهى به وضوح اين امر را ثابت مىكند. «فتوح ابن عبدالحكم» به فتح مصر و مغرب و اندلس اختصاص يافته است. (7) رساله مشهور «بلاذرى» درباره فتوح، مشابه فتوح ابن عبدالحكم، اما متاخرتر و گستردهتر از آن است. بلاذرى در پايان به نهادهايى مىپردازد كه پس از فتوح گسترش يافتهاند، از جمله فصل مشهور آن به خاستگاههاى ضرب سكه اسلامى اختصاص دارد كه تنها خبر معتبر از اين موضوع است و بايد از قرنى به قرن ديگر تا زمان حاضر از آن استفاده شدهباشد. اندكى پيش از نيمه قرن دوم هجرى چندين نوشته مهم بهدست آمدهاست; زمانى كه سيره (شرح حال پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم) و نخستين مجموعههاى متنوع فقهى تكميل شدند كه رابطه آنها با تاريخ بررسى خواهد شد. «زهرى» (8) - محدثى كه به تاريخ گرايش داشت - اندكى پيش از سقوط امويان و «عوانه» و «ابومخنف» تقريبا همزمان با به قدرت رسيدن عباسيان به نوشتن پرداختند. همزمان مؤلفانى حوادث متعدد را در يك روايت ممتد به هم پيوند دادند كه در اين نوع تاليف، توجه بيشتر به ترتيب زمانى ضرورى بود. با وجود اين، آنان چگونگى احياى منابع تاريخ خود را در سير تحول تاريخ بشر ذكر نكردهاند. آنان شرح حال پيامبرانى را كه نامشان در قرآن آمده بود پشتسر هم ذكر مىكردند كه سرانجام به محمدصلى الله عليه وآله وسلم مىرسيد. با توجه به چند روايت معتبر به نظر مىرسد ابن اسحاق نيز به اين شيوه كار كرده باشد. قرآن نقطه آغاز روايت تاريخ پيش از اسلام بود، اما اطلاعات بيشترى درباره آن دوران ارائه نمىداد. پس ضرورى بود تا اطلاعات لازم از روايات و نوشتههاى غير مسلمانانى كسب شود كه قبلا با وحى در ارتباط بودند. البته نمىتوان احتمال داد كه حتى يك نويسنده مسلمان عرب، تورات و انجيل را به زمان اصلى خوانده باشد يا تاريخهاى عمومى مسيحيان را كه در قرون پيش از اسلام تكميل شده بودند، شناخته باشد. اما تازه مسلمانان بومى مىتوانستند ترجمههايى - حتى از متون فلسفى و علمى - انجام دهند. در تاريخ عمومى، نويسندگان به دليل عدم دسترسى مستقيم به كتابهاى مقدس، مجبور بودند به روايات شفاهى تازه مسلمانان همنژاد خود اكتفا كنند و بهندرت مىتوانستند ميان آنها و نوشتههاى جعلى كه همان زمان در شرق منتشر مىشد، تفاوت گذارند. بنابراين تمام متون «اسرائيليات» (9) و «قصص الانبياء» (10) شكل گرفتند. عربها به اجداد خود در دوران جاهلى كمترين علاقهاى نداشتند، اما با ديگر اخلاف ابراهيم در تماس بودند از اينرو آنان وارث ادبيات دوگانهاى شدند كه قسمتى از آن به عقايد كهن و قسمت ديگر به شجرهنامههاى قبيلهاى اختصاص داشت. برجستهترين نامى كه با انساب پيوند يافت «هشام كلبى» بود. سرانجام، ايرانيان - كه نياكان خود را به ياد داشتند و براى تجليل آنان در نظر اربابان جديد خود، به ويژه براى اين اربابان - مىكوشيدند «خداى نامه»هاى باستانى خود را به عربى ترجمه كردند. احتمالا «ابن مقفع» پس از جلوس عباسيان، به نگارش آن اقدام كرد. از اين پس نويسندگان عرب تاريخهاى مقدم بردوران اسلامى را با تاريخ كتاب مقدس، و ديگر قسمتها را با تاريخ ايرانيان تكميل كردند. طبيعتا در ارائه تاريخهاى مرتبط با مسلمانان، اين امر، پيشرفت اندكى محسوب مىشد، ايجاد نظم سال شمارانه ميان اين تكهها به سختى امكانپذير است. با اين حال به نظر نمىرسد اين فرض صحيح باشد كه در تاريخانگارى اسلامى متون غير عربى تاثير قاطعى داشته باشند، هر چند ممكن است كه اين متون به ايجاد جو همدلى ديگر ملتها با مسلمانان منجر شود، اما هر پيشرفتى در اين زمينه نتيجه مستقيم نيازهاى دنياى اسلامى - عربى بود. (بايد يادآور شد كه برخلاف علوم يونان، محققان و مؤلفان، اغلب ميراثهاى تاريخ روم را بسط داده و به تاريخ يونان بىتوجه بودند). از آنچه گفته شد برمىآيد كه تمام نويسندگان نخستين تاريخ، از عربها و موالى (عراقيان عرب زبان) بودند. ورود خراسانيان (مهمترين عامل شهرى و نظامى) در حكومت عباسيان به صحنه قدرت، كه به سرعت عرب زبان شده بودند، از قرن سوم به بعد به پيدا شدن مؤلفان ايرانى منجر شد. آنها شيوههاى خاص خود را حفظ كرده يا توسعه دادند، بنابراين روشهاى متعدد در تاريخنگارى در كنار هم حضور داشتند. در طى اين دورهها شاخه تازهاى در تاريخنگارى پيداشد كه بلافاصله با شاهكارى به اوج رسيد. ضرورى بود تا در يك پژوهش عمومى بتوان به همه اطلاعات ممكن درباره رهبران دو قرن گذشته اسلامى دستيافت تا هم جايگاه آنان در تاريخ تعيين شود و هم سنديت آنها در انتقال حديث ارزيابى گردد. «ابن سعد» اين نياز را احساس كرد. نوشته او درباره اشخاص مورد مطالعهاش، در طبقههايى مطابق با نسلهاى افراد مرتب شده بود كه او به همين دليل آن كتاب را «طبقات» خواند. اين مجموعه حجيم نه تنها به سبب ارزش ذاتى خود اهميتى غير قابل وصف دارد، بلكه تنها منبعى است كه اطلاعاتى را براى ما مهيا كرده كه در اخبار منابع پيشين، اصلاح و تعديل و درنوشتههاى بعدى منجر به تغيير ديدگاه شدهاست. «الانساب» بلاذرى طبقات دو نسل پس از نوشته ابن سعد را آورده كه در بخشهايى با طبقات ابن سعد قابل مقايسه است. بلاذرى نويسندهاى است كه به موقع خود، به آن خواهيم پرداخت. در مقايسه با طبقات ابن سعد «كتاب انساب الاشراف» به سبب شيفتگى زياد به خلفاى اموى و اطرافيانشان، ويژگى خاص دارد. درباره زمان و چگونگى پيداشدن نظريه تاليف تاريخ متوالى ، اطلاعات اندكى در دست است. دنياى اسلام به طور مستقل اين نياز را احساس كرد، زيرا تفسير اخبار مسئلهاى مهم بود كه با وجود داشتن اطلاعات مفصل، هنوز ابزارى را براى تفسير متون در اختيار نداشت. احتمالا در اين شيوه از شواهد باقى مانده در دسترس نيز بهرهگرفته شد اما مطالعه عميق تاريخهاى موجود متاخر، بهويژه كتاب طبرى، امكان تفاوت گذاشتن ميان منابع شفاهى و مكتوب مورد استفاده مؤلفان نخستين را فراهم مىسازد. كهنترين تاريخ باقى مانده از آن«خليفة بن خياط» است كه درباره آن بحثخواهد شد، اما بديهى است كه او در اين شيوه پيشگامانى داشت. نويسندگان نخستين، اغلب حوادث سالهاى آغازين اسلامى را نگاشته و جانشينان آنان نيز ادامه همان حوادث را ثبت كردهاند. با اين همه، درمورد اهميت تاريخى، اولويتبه حوادث دهههاى نخستين اسلام داده شد. اين دههها در آثار مكتوب، حجم بسيارى را اشغال كردهبود، زيرا احاديث انبوهى درباره آنها گردآورى شده بود. البته دليل اصلى رجحان اين دههها در شكلگيرى و حيات جامعه اسلامى نهفته است; حوادث آغازين، مشكلات بنيانى سياسى - مذهبى را پيش كشيد كه حل آنها به ادامه همان حوادث كمك كرد. گفتن اين سخن بسيار پيش پا افتاده است كه اغلب تمدنها به متون تاريخى متخلق مىباشند; متونى كه تنها به «جنگها و پادشاهان» مىپردازند. در حقيقتبا وجود اغماض زياد، بيشتر متون تاريخى عربى - اسلامى را جنگهاى خارجى و اختلافات داخلى پر كرده بود. اما اين سخن بهجا است كه بسيارى از اين اختلاف عقيدهها تاثير سياسى - مذهبى مدتدارى داشتند. به طور خلاصه، اگر سير تاريخ را همان طور كه وقايع نامههاى بعدى ارائه دادهاند در نظر بگيريم، اين نتيجه به دست مىآيد كه يافتن مورخ براى حوادث، حتى در مهمترين آنها، دور از انتظار است. اين امر در مورد انقلاب عباسيان نيز صادق است. به نظر مىرسد با وجود مكتوبات مجادلهآميز، نخستين روايت جامع درباره عباسيان، حدود سه ربع قرن پس از واقعه و متعلق به «ابن نطاح» مىباشد. اين اثر در يك نسخه خطى گمنام كشف شد و با عنوان «اخبار آل عباس» و يا «اخبار الدولة العباسيه» چاپ شد. (11) بايد تاكيد كرد اين اثر (كه بايد آن را اصلى دانست) سندى است كه در محتوا با مطلب نويسندگان عراقى (كه به تواتر به ما رسيدهاست) تفاوت چندانى ندارد و تنها درنوشتهيك نويسنده متاخرتر، به نام مستعار خراسانى، تا دو قرن بعد حفظ شده است. عبدالعزيز الدورى اثر به دست آمده را منسوب به ادعاى خلافت و امامت عباسيان از طريق وارثت جنبش محمدبن حنفيه و ابوهاشم مىداند. اما مهدى، سومين خليفه عباسى (حك، 158-169ق) حقوق خلافت را ميراث خاندان اعلام كرد. (12) مؤلفان اخبار، مانند نويسندگان حديث - كه اغلب يكى و يا شبيه هم بودند - به احزاب و تحريكات آنها وابسته بودند. احتمالا جهتگيرى متقابل احزاب در مقابل يكديگر مهمترين محرك نويسندگان در گزينش و نوشتن حوادث بود. پرداختن به اين امر كه در نظر مؤلفان چه كسانى خواهند بود، ارزش چندانى نداشت. به هر حال نبايد در اين جنبه نوشتهها اغراق شود، زيرا با وجود رقابتهاى آنان هنوز تقسيمبندى فرقهاى نمود بارزى پيدا نكرده بود. البته بعدها تقسيمات فرقهاى به وجود آمد. بديهى است كسانى كه از اين زمان سنى يا شيعه ناميده شدند، احاديث را براساس اعتبار طبقه اشخاص مىپذيرفتند. اين بدان معنا است كه ميان شواهد سندى مورد استفاده جانشينان امويان - يعنى عباسيان و شيعيان نخستين - تمايز ساختارى وجود ندارد، به دريجبه موازات تاليف آثارى با حوزه گستردهتر، نوشتههايى به منظور اختصاص بيشتر به فرقههايى از مردم پيدا شد. ارائه مواد تاريخى براساس ترتيب زمانى، سبب تنظيم وقايع به شكل سالنامهها شد كه در آنها وقايع به صورت سال به سال ذكر مىشد. اين نظام تاليفى در كتابهاى قبل از اسلام و كتابهاى اروپايى قرون وسطى رايجبود. شايد گفتن اين نكته سبب تناقض شود كه نويسندگان عرب - البته نه همه آنها - با آگاهى مجملى از رواج شيوه فوق، به اين ضابطه نوشتارى رسيدند. البته بايد متذكر شد كه منظور سال قمرى است نه سال شمسى. در واقع - همان طور كه معلوم است - اعراب مسلمان از آغاز براى اهداف ادارى خود «هجرت» را به عنوان مبدا تاريخ پذيرفتند. كهنترين اوراق پراكنده دوره اسلامى اين مطلب را ثابت مىكند. اساسا اگر چه قسمت اعظم اطلاعات مورخان به طور شفاهى و بدون تاريخ دقيق به دست آمدهاست، اما هنگامى كه آنان با اسناد مكتوب ادارى تاريخ دار برخورد كردند آن اسناد را در متون خود با همان تاريخ به كار بردند. «تاريخ خليفة بن خياط» كه اخيرا بررسى و چاپ شدهاست و سال شمار گم شده «ابوالحسن زيادى» دو نمونه بسيار قديمى مىباشند كه در آنها نمودى از سال شمارها را مىيابيم و به اواسط قرن سوم باز مىگردند. اين مجموعه «تاريخ على السنين» نام داشت كه بر نوعى نوآورى در تاريخ دلالت مىكند. بنابراين، شكل سالنامهاى ارائه حوادث در قسمت عمده تاريخنگارى و در نوشتههاى اسنادى كه چندان اقتضاى اين شيوه را نداشتند، به كار برده شد. اما سالنامهها ديگر، شامل تقسيمات تاريخى حكومتها يا دولتها نبود. اين نوع ترتيب حوادث ، مراجعات هم عرض به نوشتهها و پيدا كردن وقايع مشابه را در هر كدام از نوشتهها آسان مىنمود. با اين حال در برخى كشورها از جمله ايران و مصر، خود حكومتها با جامعيتبيشتر و بدون در نظر گرفتن ديگر تمايزات سال شمارانه با تاريخ برخورد مىكردند. مىتوان گفت كه در اين زمان نگارش تاريخ، حتى هنگامى كه مؤلفان آن به نوشتن ديگر مطالب سرگرم بودند، طبقه مستقلى را تشكيل داد. اين سبك به زودى «تاريخ» ناميده شد. احتمالا ريشه اين كلمه به زمان و تاريخ قمرى مربوط مىشود و نمىتوان آن را به هيچ شاخه زمان سامى پيش از اسلام مربوط دانست، اما تاريخ تعريف دقيقى، معادل با لغت لاتين history ندارد. خواهيم ديد كه اين لغت را مىتوان در مورد نوشتههايى با مقولههاى مختلف به كار برد، اما زمان نخستين كاربرد آن نيز مشخص نيست، يكى از نمونههاى كهن آن «تاريخ البخارى» است كه فهرستى از منابع اصلى و ناقلان حديث مىباشد. خلاف اين امكان نيز وجود دارد كه نوشتههاى ديگرى نيز به عنوان «تاريخ» و «اخبار» و يا ديگر عناوين مطرح شوند. در اين دوره نويسندگان پيشگام كه «مدائنى» در راس آنان است، آثارى را خلق كردند كه مورد استفاده طبرى و ديگران قرار گرفت. از طريق مدائنى بسيارى از پيشينيان او نيز شناخته شدند. به طور كلى عراقيان پس از سقوط امويان كه با كنار گذاشتن شدن سنت تاريخ نويسى سورى همراه بود، در اين كار شركت داشتند. اين دوران، عصرنگارش تاريخ شهرها بود كه درباره آن بحثخواهد شد. اگر چه اين دوره از تاريخ نويسى حدودا در سال 300ق با نوشته طبرى به اوج رسيد، اما نويسندگانى چون ابن قتيبه، يعقوبى، ابوحنيفه دينورى - كه طبرى پيشتر و بىاطلاع از آنان بود - اغلب با استفاده از همان منابع طبرى، سعى مىكردند مطالب خود را به صورت اجمال و با تركيب خاصى بيان كنند. شهرت ابن قتيبه در ميان نسلهاى بعدى به اثر تاريخى مختصر او يعنى «كتاب المعارف» باز مىگردد، اما فعاليتهاى ديگر، از جمله تاليفات دينشناسى در اين ميان بىتاثير نبود، زيرا تحصيل كردگان بغداد و منشىهاى دولتى ملزم به دانستن طرح كلى آثار او بودند. مطابق اطلاعات نه چندان عميق ما، او از زمره كسانى است كه در تشكيل نهاد تسنن كه در زمان متوكل بروز كامل يافت، نقش داشت. او دانشمند نبود و نوشتههايش نيز نشان مىدهد كه هدف او جمعآورى مجموعههاى متنوعى از اطلاعات در موارد ذكر شده و ديگر موارد بود. ابوحنيفه دينورى و يعقوبى كاملا با ابن قتيبه متفاوتاند. زمانى كه هنوز تشيع با اهداف رسمى به وضوح تبيين نشده بود و شيعيان مناصب خلافت را در تصدى داشتند، آنان هر دو شيعه بودند. ابوحنيفه دينورى، ايرانى آزاديخواهى بود كه از ميان علوم مختلف به گياه شناسى علاقه داشت. كتاب تاريخى مختصر او «اخبار الطوال» نشان دهنده جريانى است كه در سراسر تاريخ نگارى ايران، چه در آثار مكتوب به فارسى و چه زبان عربى، يافت مىشود. در اين روش تنها تاريخ ايران قبل از اسلام و تاريخ دوران اسلامى مطرح و مورد علاقه است. اين مسلمان تقريبا در سكوتى كامل، تاريخ پيامبر اسلامصلى الله عليه وآله وسلم و فتوحات عرب را ناديده گرفته است. هر چند يعقوبى عرب بود و مدتى از زندگى شغلى خود را در ايران گذراند اما از جهاتى به مسيحيت هم گرايش داشت، اگر چه اين گرايش تا پايان عمر او كه «كتاب البلدان» را نوشت، ديده نشد. او در البلدان به تمام مناطق دنياى اسلام پرداخت كه در كتاب «تاريخ» خود مجال توصيف آنها را نيافته بود. نخستين مجلد تاريخ، بدون نظم و ترتيب، وقايع پيش از اسلام را در بر گرفته است و تمام مردمانى را نام مىبرد كه در آن روزگار، متمدن خوانده مىشدند. او نام بنىاسرائيل ، نخستين مسيحيان، سريانىها، آشورىها، بابلىها، هندىها، يونانيان، ايرانيان، مردمان شمالى از جمله تركها ، چينىها، مصرىها، بربرها، حبشىها، بخارىها، سودانىهاى سياه و بالاخره اعراب پيش از اسلام جزيرةالعرب را (بدون ذكر نام ساكنان اروپاى غربى) ذكر مىكند. او همچنين درباره تاثير آب و هوا بر انسان نيز كتابچهاى نوشته است. مجلد دوم كتاب تاريخ او به تاريخ اسلام و خلافت تا سال 259ق مىپردازد. بايد توجه داشت كه «بلاذرى» نيز نويسنده همين دوره بود. او نيز براى طبرى ناشناخته بود، اما در همان حوزهكار مىكرد و تقريبا از منابع مشابه او استفاده كرده است. «ابو جعفر محمد بن جرير طبرى» (متوفاى 310 ق) و كتاب تاريخى بزرگ او «تاريخ الرسل و الملوك» نقطه عطفى در سبك تاريخ نويسى قديم و سبك جديد است. در اين كتاب يك يا دو نسل در تاريخ نويسى با هم تداخل پيدا مىكنند. با وجود طبرى روش حديثى به اوج و پايان خود رسيد، زيرا ديگر امكان ادامه اين روش وجود نداشت. مقايسه اثر طبرى باآثار ابن قتيبه ، يعقوبى، يا ابوحنيفه دينورى از نظر مقطع زمانى تا حدى نادرست است. جاى بسى تعجب استبا وجود اينكه طبرى طى نسلهاى متمادى و تا حتى امروزه نيز به عنوان مجسم كننده كل تاريخ مطرح است و حداقل قرنها در آن پيشگام بود، هيچ نوشتهاى درباره او وجود ندارد. هر چند كه تاريخنگارى اصلىترين عامل شهرت او در ميان آيندگان است اما او نويسنده نخستين تفسير بزرگ قرآن و حقوقدانى برجسته نيز بود. هنگامى كه نويسندهاى در شاخه و سبك ديگر علوم فعاليت كند امكان تغيير سبك او وجود دارد، اما نبايد او را فرد ديگرى دانست; به ويژه زمانى كه نوشتههاى او در نظر جامعه مهم باشد. بىترديد طبرى و سبك او بايد مورد مطالعه قرار گيرد و چون مطالعات ديگرى در اين زمينه انجام نشدهاست، قطعا سخن مادر مورد او كافى نخواهد بود. (13) شهرت طبرى سبب سوء تفاهمهايى شدهاست. جمعآورى مدارك شخصى در مورد وقايع خاص، نقطه آغازين روش محدثان بود كه طبرى نيز از آن شيوه بهرهگرفت. با اين حال در زمان طبرى امكان استفاده از روش پرسش و پاسخ براى زمانهاى قديم كه او به آنها مىپرداخت ، وجود نداشت، او تنها آن شيوه را در مورد وقايع متاخرتر به كار مىبرد. طبرى در شرح و تفصيل حوادث دوران خود بسيار محتاط بود، زيرا در بررسى دورانهاى كهن براساس روش حديثى، نمىتوانست ميان منابع مقايسهاى انجام دهد، به اين ترتيب مىتوان او را آخرين حلقه از زنجيره انتقال شفاهى مطالب دانست. پيش از او هيچ نويسندهاى براى يافتن مدارك و نگاشتن تاليفات از روش تطبيقى استفاده نكرده بود، اما طبرى اساس كار خود را بر همان مدارك مكتوب نهاد. حلقههاى ناقلان (اسنادهاى) او تقريبا همان اسنادهاى پيشينيان بود. در موارد خاص براى انتقال حديث، او از آخرين شخصى كه از او حديثى خوانده يا شنيده بود، اجازه رسمى مىگرفت، و در موارد ديگر اطلاعات را از آثار معتبر باز آفرينى مىكرد. در هر مورد، فهرست ناقلان از آخرين شخص آغاز مىشد و به عقب و پيشينيان او باز مىگشت، گاه تشخيص نخستين تاليف مكتوب از شاهدى كه حادثه را نگاشته مشكل است. در حل اين مسئله همانند نويسندگان (14) جديد مىتوان به پيشينيان شناخته شده طبرى مانند «ابن نديم» و كتاب «الفهرست » او يا حتى قديمتر از او به «ابن حجر عسقلانى» و بهويژه كتاب «الاصابه» مراجعه كرد. در واقع مطالب فوق براساس تحقيقات درباره نخستين نويسندگان اخبار و تاريخ بيان شده است و نمىتوان ادعا داشت كه هر كدام از آنها كامل و جامع مىباشند. بايد توجه داشت كه طبرى از وجود معاصران خود يا حتى پيشينيان نزديك خود بىخبر و يا شايد نسبتبه آنها بىتوجه بود. ناديده گرفتن يعقوبى يا ابوحنيفه دينورى، احتمالا به دليل عقايد و سبك نگارش آنان بود كه با روش كار طبرى تفاوت داشت. بلاذرى همان شيوه طبرى را به كار مىگرفت و از منابع او اطلاع مستقيم داشت [كه اين امر] اندكى عجيب به نظر مىرسد! تنها مشكل عمده ساختارى اين است كه آيا مىتوان به نقلهاى طبرى اعتماد كامل داشتيا نه؟ در مقايسه او با مطالب ديگر مؤلفان و يا مقايسه با مطالب مستند نتيجه مثبتبود، اما اين بدان معنا نيست كه الزاما اين نقلها كاملاند، زيرا امكان حذف عبارات تكرارى يا مطالب مخالف عقايد او وجود دارد. طبرى به عباسيان وفادار بود و با وجود اينكه مىتوانست از منابع ديگر گروهها كه عقايد مخالف جامعه سنى نداشتند، استفاده كند اما ترجيح داده است از اين كار خوددارى كند. نوشته طبرى مجموعهاى ماندنى از وقايع براى نسلهاى پس از اوست كه در زمان عباسيان، در قرن دوم، وجود خود را نمايان ساخت. اين نوشته نسلهاى بعد را از انجام كار مشابه بر حذر داشت، شايد همين امر علت از بين رفتن تدريجى بيشتر نوشتههاى ابتدايى باشد. با اين حال بايد در اين مورد احتياط بيشترى داشت. طبرى نگاشتن تاريخ تمام مسلمانان را مد نظر داشتيا حداقل براين اعتقاد بود. در واقع اگر چه او به سوريه و مصر سفر كرد اما از اين كشورها نسبتبه نيمه شرقى خلافتبسيار كم سخن گفته است. ناديده گرفتن مسلمانان نيمه غربى خلافت از توجه خوانندگانى چون «عريب بن سعد قرطبى» دور نمانده است، زيرا شهرت طبرى، با وجود فاصله زياد، نزد آنان شناخته شده بود. مورخان امروزى، كوششهاى طبرى را پايه و اساس همه تحقيقات سه قرنى مىدانند كه او آنها را بررسى كردهاست، اما مطالب او بايد با مطالب نويسندگان ديگر تكميل شود. دوره كلاسيك
شهرت طبرى به اندازهاى بود كه بيشتر مورخان در مقايسه با او ارزيابى شدند، با اين حال او به سبكى پايان داد كه قرنها نويسندگانى پاى بند آن بودند. افراد ديگرى كوشيدند تا نوشته طبرى را با اقتباساتى از منابع كهن تكميل كنند. كسانى كه تاريخ دورههاى بعد را نوشتهاند اغلب مطلب خود را از پايان نوشته طبرى آغاز كردهاند. البته بايد يادآور شد كه چند سال پايانى كتاب، به طور كافى بررسى نمىشد. آنان براى نگاشتن وقايع دورانهاى جديد علاوه بر منابع، به روايات شاهدان زنده يا مجموعههاى شخصى افراد نيز دسترسى داشتند و مىتوان گفت كه آنان نيز روش «محدثان» را دنبال مىكردند و در مسائل اساسى، برداشت متفاوتى با طبرى داشتند. كارمندان ادارى مسلمان ديوانسالار به حفظ اسناد و مدارك عادت داشتند. آنان نسخههايى از مكاتبات خلفا و حكام ، مراسلات آنها و به ويژه ابلاغهاى رسمى را كه از طريق پستيا ماموران و خبر چينان محلى دريافت مىشد، نگاه مىداشتند. اين مدارك امكان ايجاد ثبت ژورناليستى را فراهم كرد كه در آنها وقايع به ترتيب نظم تاريخى يا حداقل بر اساس ترتيب ورود ابلاغهاى رسمى ثبت مىشد. گاه در آغاز و پايان سال، ناهماهنگى به وجود مىآمد و ابلاغهاى آغاز سال اشتباها در پرونده سال پيش قرار داده مىشد، مانند حادثهاى كه در ذىالحجه رخ داده بود و در وقايع محرم پيدا مىشد، مورخ آن را به سال بعد انتقال مىداد يا هنگامى كه متوجه اشتباه مىشدند آن واقعه را به محرم سال پيش ارجاع مىدادند. با اين حال آنان گاه اشراف خود را به منابع قديمىتر از دست مىدادند بهطورى كه ممكن بود ناآگاهانه همان واقعه را دوباره بنويسند، يا ممكن بود دو حادثه مجزا در يك تاريخ توصيف شوند (البته اشتباهات نسخه بردارى منظور نيست). با وجود دقيق نبودن اطلاعات ما، مورخان مطمئنا به بايگانىها دسترسى داشتند و هنگامى كه نوشته ماهيت نيمهادارى داشتيا مورد تصويب امير و يا وزيرى بود، آنان از مدارك مورد نياز خود نسخه بردارى مىكردند. با وجود اينكه طبرى و ديگر نويسندگان از اسناد موجود استفاده مىكردند اما تا اين زمان اسناد در يك چهارچوب مرتبط به خود قرار نداشتند، درحالى كه از اين به بعد، روايات شاهدان عينى مطابق يك طرح آرشيوى اصلاح مىشد، اين آرشيوها به دليل استفادهاى كه از آنها مىشد به خوبى حفاظت مىشدند تا جايى كه در آغاز قرن نهم «قلقشندى» از آنها در كتاب خود «صبح الاعشى» بهره گرفته است. اگر چه طبرى براى خود كتاب مىنوشت اما به سبب نوشتههايش موقعيت رسمى به دست آورد. در بغداد پس از او نويسندگانى به اين موقعيت رسيدند اما در حوزه خود نيازى به همكارى يا رقيب نمىديدند. با رسيدن اخبار ديگر مناطق جامعه، مواد كار براى شعبههاى ديگر تاريخ نويسى فراهم شد. نكته قابل توجه اين است كه به احتمال قوى به مدت يك قرن و نيم حرفه تاريخنگارى در دستخاندانى از «حران» بود. اين خاندان غير مسلمان و صابئى بودند كه در پايان نسل چهارم اسلام آوردند. نخستين فرد از آنان «ثابتبن سنان» رياضىدانى بود كه تا سال 360ق زيست. به جز قسمتى از مجموعهاى درباره «قرامطيه» كه احتمالا اقتباسى از منابع اصلى است، هيچ يك از آثار او مستقيما به دست نيامدهاست. اين مجموعه تنها منبع كل تاريخ نويسى عراق است كه تصادفا نويسندهاى مسيحى به زبان عربى آن را نگاشته است. به نظر مىرسد اين اثر تركيبى از دو گروه منابع برگرفته از ابلاغهاى رسمى باشد: گروهى كه براساس فهرستحوادث به شرح و تفصيل مىپردازند و گروهى كه وقايع را روز به روز ارائه مىدهند. نسخهاى از گروه دوم بهطور خلاصه در بخشى از تاريخ «محمدبن عبدالملك همدانى» باقى مانده است. به طور دقيق مشخص نيست كه «ابو اسحاق ابراهيم بن هلال صابى»، برادر زاده «ثابت» كار عموى خود را تا چه حد ادامه داده است. ابواسحاق براى كار موقعيتبسيار مناسبى داشت، او منشى و كاتب خليفه بود. «مسكويه» (متوفاى 421ق) به اين افراد با عنوان «وقايع نگار» اشاره مىكند. نقش ابواسحاق در تاريخ بيشتر به نوهاش «هلال بن محسن بن ابراهيم صابى» ارتباط مىيابد، اما «عضد الدوله» در حاكميت آل بويه، هلال را به زندان انداخت. او با نوشتن تاريخ سلسله آلبويه كه تا حدى به لفاظى و كنايات مزين شده بود، از زندان رهايى يافت. اين احتمال وجود دارد كه نوشتهاى جديد الكشف درباره تاريخ محلى ايالات جنوبى درياى مازندران; تاليف نيمه اول قرن چهارم، تا حدى با نخستين جلد «كتاب التاجى» تركيب شده باشد (عنوان تاجى از «تاج الملة» يكى از القاب عضدالدوله گرفته شده است) . «ابن اسفنديار» بعدها به هنگام نوشتن تاريخ طبرستان از اين كتاب بهرهجست. ديدگاه بسيار نامطلوبى درباره صحت و اهميت اطلاعات و نحوه شكلگيرى اثر هلال وجود دارد. با اين همه، هلال صابى ثبت وقايع را تا سال 427 ق، اندكى پيش از مرگ خود، ادامه داد. اما تنها بخش سه سالهاى از تاريخ او، شامل ثبت رسمى وقايع، باقى مانده است. اما اقتباسهايى كه بخشى از آن در «مرآة الزمان» اثر «سبط بن جوزى» باقى ماندهاست، به ويژه در حوادث مربوط به نواحى خارج از عراق، روايات را مفصلتر و متوالىتر نشان مىدهد. تاريخ هلال را پسرش «قرص النعمه محمد» تا سال 479ق ادامه داد، احتمالا او در همان سال در گذشت. اين بخش نيز در مرآة حفظ شده است. تاريخ هلال به جاى توجه بخش به بخش و روز به روز به وقايع، با نظم دادن روايات معتبر دريافتى، گزارشهاى بسيار ارزشمندى فراهم آورده است. سرانجام اگر چه محمدبن عبدالملك همدانى از اين خاندان نبود اما به عنوان فردى شناخته مىشود كه در روند تاريخ نويسى - كه تا زمان خود، يعنى آغاز قرن ششم ادامه داد - تغيير كلى ايجاد كرد. با وجود تاكيد منابع مغرب اسلامى بر زياد بودن نسخههاى كتاب او و پراكندگى در محدوده جغرافيايى گسترده، فقط بخش نخست آن به دست آمدهاست. در نواحى ديگر نيز تاليفاتى در ادامه نوشته طبرى تاليف شد; مانند «عريب بن سعد قرطبى» از اسپانيا و «ابو محمد عبدالله بن احمد بن جعفر الفرقانى» (متوفاى 362ق) تركى از آسياى مركزى كه اخشيديان او را به مصر فرستادند. مسكويه نيز «تجارب الامم» خود را براساس نوشته طبرى و ديگر تاريخها تاليف كرد كه تا سال 373ق را شامل مىشود. مسكويه فيلسوفى طرفدار فرهنگ زمان خود بود، او مورخى بود كه از نظر ثبت مدارك در طبقه خاندان «صابى» قرار مىگيرد. در زمان او وقايع نامه هنوز اساس اطلاعات بود و او با تحقيق در بايگانىها و مذاكره با دوستانش در بغداد، دامنه اطلاعات خود را وسعت داد. هر چند او بيش از يك مورخ عادى بود، اما شيوه بسيار سادهاى داشت كه تاريخ به هدف سودمند او كمك مىكرد. سبك او در تاريخ هم عملى بود و هم تجربى، در حقيقت، اميران به قصد آموختن تاريخ و يا درسهايى از حكومتهاى خوب يا بد، او را مىپذيرفتند. روايت او از نظر تربيتى جايگاه برترى داشت. به نظر مىرسد او در راس تمام افرادى بود كه درگير مسائل حكومتى بودند و صفحاتى را به حكومت «اقطاع» دادند. او تا سال 430ق زيست، اما تجارب را حدود 380ق در دوران آل بويه تكميل كرد. در اين زمان شخصى مانند او يا «ابوالحسن توحيدى» (متوفاى 400ق) آزادانه مىتوانست درباره اغلب مسائل رايج در دربار صحبت كند. مسكويه با هر هدفى كه داشت در آوردن. اشارههاى تاليفى و توضيح آن، روش برجستهاى داشت. در اين سبك، او از تاريخ سالشمارانه استفاده اندكى نمود، اما نوشتههايش ارزش جامع و گستردهاى دارد، زيرا يك قرن پس از او، «ابوشجاع ظاهر الدين روذآورى» وزير خليفه تحت نظر سلجوقيان، با وجود تفاوت روش با مسكويه، كار او را به همان روش تكميل كرد. اين نسخه خطى بايد دوباره به پايان تاريخ هلال صابى پيوند خورده و تكميل مىشد تا نزد كسانى كه از آن استفاده مىكردند، ثابتشود كه همان اثر يكبار ديگر تدوين شده است. قرنى كه با طبرى آغاز شد از بهترين دورانهاى تاريخنويسى عراق و ديگر نواحى اسلامى بود. نام «ابوالحسن على مسعودى» به دليل سبك خاص او از درخشندهترين نامها در تاريخ نگارى است. او سياحى خستگىناپذير از خاندانى بزرگ بود كه با ذهنى پر حرارت و علاقهمند سه اثر بزرگ تاريخى تاليف كرد. «اخبار الزمان»، تاليف بسيار گستردهاى است كه بايد آن را به مانند معدنى به حساب آورد، شايد او هرگز نسخه كاملى از آن را براى انتشار آماده نكرد و يا حجم زياد آن مانع توجه نسخه برداران و خوانندگان به آن شد. «مروج الذهب» كه سبب شهرت مسعودى شد، حجم زيادى داشت اما در قسمت نخست آن، مقدمه جغرافيايى مفصل آن قرار داشت كه مؤلف ، تاريخ علمى را با برداشتهاى شخصى خود از پديدههاى زمين و دريا، دراين قسمت تركيب كرده بود. در مجلد بعدى، تاريخ سه قرن نخستين اسلامى، خليفه به خليفه و بدون ارتباط، با ترتيب گاه شمارى دقيق آمده است اما با نظرى عميقتر مىتوان ديد كه تاريخ اين حكام حادثه به حادثه ذكر شده است. منابع او اغلب همان منابع طبرى و ديگران است، سبك او ساده و روايى است كه گاه سبب شيفتگى مىشود و دليل موفقيت او مىباشد. در حقيقتبا قضاوت براساس مداركى كه خود مسعودى ارائه مىدهد، او نوشتههاى زيادى داشته كه از توجه زندگىنامه نويسها و كتابنامه نويسهاى دوران ميانى دور مانده است. دليل آن را اغلب، شيعه بودن او دانستهاند كه همزمان با پيروزى «بويهيان» بر بغداد شيوع داشت. از طرف ديگر مروج الذهب نه به امامان كه به خلفاى عباسى مىپردازد. مورخان بسيارى از مسعودى نقل كردهاند، اما نمىتوان گفت كه مروج الذهب بر ساختار و تصور تاريخنگارى به معناى خاص، تاثير گذاشته است. «حمزة بن حسن اصفهانى» (متوفاى 360ق) و «صولى» دو نويسنده ديگر اين زمان مىباشند. اصفهانى در طرح تاريخ عمومى خود با وجود گنجاندن تمام مردمان، سبك اختصارى دارد. «ابو بكر محمد بن يحيى صولى» از گروه ديگر نويسندگان است. او دربارى و معلم خصوصى خلفا بود كه در «كتاب الاوراق» خود بدون هيچ نمود ديگرى به بخشهايى از تاريخ پرداخته و در آن مجموعههاى شخصى و روايات شاهدان را با نقلهايى از اشعار و حتى خاطره شطرنجبازان، جمع كرده است. رشد نهاد وزارت به نگارش تاريخ وزرا منجر شد. كتاب «ابن عبدوس جهشيارى» - كه هلال صابى آن را تا قرن بعد ادامه داد - درباره وزارت و جزئيات ادارى اين مقام عالى بود. از كتاب «رسوم دار الخلافه بغداد» نيز مىتوان نام برد. (15) اكيد بر درگيرىهاى عقيدتى رايجسبب شد تا نوشتههايى به مطالعه فرقهها و تشيع اختصاص يابد كه با «مقالات الاسلاميين» اثر «على بن اسماعيل اشعرى» و «فرق الشيعه» منسوب به «ابو محمد حسن بن موسى نوبختى » آغاز مىشود، هر چند اين كتابها ماهيت عقيدتى داشتند اما اطلاعات تاريخى نيز در آنها آمده است. همچنين بايد از كتاب «البدء و التاريخ» در رسالهاى در تاريخ عمومى با هدف مقايسه مذاهب، اثر «مطهر مقدسى» نام برد. تقريبا همزمان با نوشتههاى ملل و نحل ، نسل تازهاى از تاريخ نويسى به شكل فرهنگهاى زندگىنامهاى و تاريخ شهرها به وجود آمد. تاريخ شهرها پيش از اين وجود داشت اما حاوى مجموعههاى زندگىنامهاى نبود. «كتاب البغداد» از «ابنابى طاهر طيفور» كتاب عمومى تاريخ خلافت و در ارتباط با پايتخت آن، شهر بغداد، مىباشد. «تاريخ مكه» و «ابن الارزق الفارقى» با ديگر تاريخهاى مكه كه ادامه آن مىباشند، تاريخ شهر بودند. در حالى كه «تاريخ موصل» اثر «ابو زكريا الطبرى» تاريخ عمومى بين النهرين عليا است. نيمه باقى مانده تاريخ قم نيز روايت تحقيقاتى از ساخت ادارى آن سرزمين است. «تاريخ بخارا» اثر «نرشخى» نيز تاريخ سلسله سامانيان مىباشد. متون «فضايل» نيز در اين حوزه جاى مىگيرد كه از شايستگىهاى عمومى شهرها و مناطق بحث مىكند و نقلهايى درباره ارزش شهرها در كنار هم آوردهاست. البته اين روايات بيش از آنكه باستانى باشند، تاريخىاند. به طور عمومى هدف نويسندگان، تاريخ نويسى نبود، بلكه از وجود تاريخ براى انتقال آسانتر اصول و فرهنگهاى متعدد استفاده مىشد. از اين رو نويسندگان سبك سادهاى را پذيرفتند كه امكان توضيح موارد ضرورى را فراهم مىكرد. البته استثنائا نويسندگانى هم از حكومت اجتناب داشتند. مقدمه و عبارات اهداى كتابها نشان مىدهند كه عامل نوشتن اين كتابها شهرت حاميان مورد خطاب آن بودهاست. زمانى كه حاميان مورد نظر شاعران بودند، آزادانه نقلهايى از آنان ساخته مىشد. ستايش اميران به افراد جرئت اقدام مىداد، مانند «التاجى» نوشته «ابواسحاق ابراهيم بن هلال صابى» با توجه به لقب عضدالدوله كه «تاج الملة» بود و «تاريخ محمود غزنوى» نوشته «عتبى». نويسنده اين كتاب ايرانى و نفوذ متون ايرانى در آن امكان پذير بود. در تاريخ نويسى نيز همانند ديگر حوزهها عبارات زيبا و شاعرانه به كار مىرفت. نفوذ افرادى مانند شخصيت صلاح الدين ايوبى، به سبك جديدى منجر شد كه «عماد الدين محمدبن كاتب اصفهانى» (متوفاى 597ق) در دوره بعد به آن سبك نوشت. چنين نويسندگانى تاريخ را بخشى از ادبيات مىدانستند و مىخواستند از آن براى نشان دادن ذوق هنرى خود استفاده كنند. البته نبايد در اين جنبه زياد اغراق كرد، زيرا گروهى اندك از نويسندگان - حداقل پيش از دوران مماليك - هرگز براى نفاب زدن يا تكذيب حقايقى كه قصد بيان آن را داشتند عبارات پر زرق و برقى به كار نبردهاند، البته هر نويسندهاى در روايت جزئيات، سبك ويژهاى داشت كه گاه تحت نفوذ سخن روز قرار مىگرفت. در حقيقت صداقت مورخ از نقلها و مدارك او شناخته مىشد. در مقايسه سبكهاى مزين و پر تكلف با سبك ساده، نوع دوم نتيجه بهترى داشت. نويسندگان نخستين اغلب عنوان سادهاى به آثار خود مىدادند، اما بعدها عناوين مزين شده در متون رايجبه كار رفت كه برجستهترين آنها به عنوان مثال «مروج الذهب مسعودى» است; با اين حال اندكى بعد دوباره آثار نويسندگانى مانند «عز الدين ابن اثير» يا «ذهبى» با عناوين ساده ناميده شدند، مانند: «الكامل فى التاريخ» و يا «تاريخ اسلام». در ديگر اصول، يكى از نخستين توجهات نويسندگان تاريخ، يافتن حداقل يك الگوى نوشتارى در موضوعاتى از زمانهاى قبل بود كه علاقه آنان را به خود جلب مىكرد. در مقايسه با اروپا، نوشتن تاريخ آسانتر بود، زيرا توزيع كاغذ و ترويج درجاتى از فرهنگ، در حوزه جغرافيايى گستردهاى انجام مىشد كه براى اشخاص طرفدار آن مناسب و افزايش تعداد استنساخهاى آثار، پاسخ نياز آنان بود. علاوه بر اين همانند اروپا، مسافرتهايى «در طلب علم» انجام مىشد كه امكان پركردن خلاهاى علمى را فراهم كرد. در اين مورد نيز نبايد اغراق كرد، زيرا تاليف متون حتى در مسائل مورد علاقه عموم، مانند حقوق و ادبيات،ميان مكاتب منطقهاى پراكنده شده بود. اين امر در مورد تاريخ كار بردبيشترى دارد، زيرا مقيد شدن نويسندگان و خوانندگان به منطقهاى خاص، اغلب مانع گزارش حوادث ديگر نواحى مىشد. بنابراين ميان نوشتههاى مربوط به مناطق بزرگ، و مراكز شناخته شده فرهنگى با آثار محدود به قلمروهاى كوچك، نوعى عدم تناسب به وجود آمد. اين مطلب، علت كمتر بودن آثار مربوط به محدودههاى جغرافيايى بزرگتر را نسبتبه نوشتههاى مربوط به مناطق متوسط و كوچك، بيان مىكند. گاه جنگها و دگرگونىهاى تجارى به ظهور مجلدات اثرى در همان محل منجر مىشد، بنابراين نويسندگان اطلاعات خود را در باره آن حوادث به آسانى تاليف مىكردند. البته گاه مدتى طول مىكشيد تا آثار مهم شكل بگيرند. نويسندگان از نحوه دستيابى به مواد كار خود اطلاعات اندكى ارائه دادهاند. برخى از آنان، بسيار ثروتمند بودند، لذا تعداد زيادى كتاب مىخريدند. بسيارى از نويسندگان نيز بهتدريجبه كتابخانه ايران، مساجد و مدارس مراجعه مىكردند. استاد يا شاگردى كه امكان ورود به چنين كتابخانههايى را داشت، يا از روى كتابها يادداشتبر مىداشتيا مطالبى را كه استادش مىخواند و ديكته مىكرد يادداشت مىنمود. در مواردى براى استفاده از كتابخانه شخصى اميرى، بايد با او مشورت و كسب اجازه مىشد. در نتيجه گاه تعداد متون اين نويسندگان بسيار بود. مؤلفان نيز مىكوشيدند تا براى آگاهى خوانندگان آثار خود، شرايط ايدهآل و اطلاعات قابل وصول فراهم كنند. مدتى طول مىكشيد تا نوشتهاى پس از تكميل شدن شناخته شود. اغلب آثار، خوانندگانى بيش از حوزه جغرافيايى خود نداشتند. تعداد نسخه برداران نيز به شهرت و توانايى نويسنده در پرداخت پول بستگى داشت. مسائل خاص كه بايد مورد توجه قرار گيرد تاخير در توزيع اثر يا حوزههاى تحت پوشش آن مىباشد. استفاده كنندگان يا صاحبان كتاب اغلب پس از قرائت كتاب، برداشتخود را به حاشيه نسخه خطى اضافه مىكردند. (1 6) در كنار مورخى كه به طور مستقيم با منابع اصلى كار مىكرد، افراد ديگرى نيز با انتقال حوادث به مورخ كار را ادامه مىدادند كه هرگز خود را در تحقيقات درون بايگانىها نشان نمىدهند، بايگانىها حتى در تحقيقات تحت نظر حكومتها زمانى طولانى قابل دسترسى و استفاده نبودند، زيرا دستهاى از اسناد مالى در آنها حفاظت مىشد كه ممكن بود در موضوعى خاص مثل تاريخ وزرا، مفيد باشد ولى وقايعنگاران توجه چندانى به اين اسناد نداشتند. هيچ نشانهاى درگرايش مؤلفان به كتيبه خوانى يا سكهشناسى وجود ندارد، اما نمىتوان گفت كه آنها با تاريخ پول بىارتباط بودند، آنان براى اين مقصود از منابع مالى مكتوب استفاده مىكردند و به ندرت به آزمايش ضرب سكه واقعى متوسل مىشدند. بنابراين منابع آنها شامل يك يا چند اثر مكتوب نسلهاى پيشين بود. آنها اغلب با الحاق يا عدم الحاق نكات اضافى، از يك راهبرد اصولى تبعيت مىكردند. بهطور كلى بايد ميان اطلاعات بهدست آمده از زبان يا كلام شاهدان عينى كه با عبارت «حدثنا» بيان مىشد، و نقلهايى از آثار مكتوب كه با عبارت «قال» آغاز مىشد، تفاوت قائل شد. نبايد در روند تاريخنگارى، مؤلف يا مؤلفان كثير الروايه را منبع اصلى تاليف تصور كرد، به ويژه كه مورخى مانند طبرى تمام منابع همه وقايع را نام مىبرد. البته برداشت نويسندگان ديگر كه متن مؤلف كثيرالروايه را به شكل عبارات خلاصه، نقطه ثقل سخن خود قرار مىدهند، متفاوت خواهد بود. با اين حال، اغلب اوقات به ذكر نام مرجع اصلى نيازى نبوديا فقط يك بار و براى هميشه نام برده مىشد و آن به هنگام الحاق سخن يامتن تازهاى بود كه با روايت اصلى تفاوت داشتيا از منبع ديگرى بود، مؤلفان در نگارش تاريخ خود مجبور بودند تا حدامكان براساس دورانها و نواحى مختلف، چندين اصل راهبردى را مد نظر قرار دهند. طبرى به سبب سبك خود نزد مورخان جايگاه خاص داشت. كلام او همواره بىطرف و غير جدلى بر دو زمانى كه امكان آن وجود داشت، نقل تدوين شده را صحه مىگذاشت. با اين وصف، به سختى مىتوان پذيرفت مورخانى كه استنتاج خوانندگان منوط به نحوه ارائه حوادث گذشته توسط آنان بود، نسبتبه مشكلات زمان خود بىتفاوت باشند; به عنوان نمونه، آنان مطالبى را كه به نظر خودشان، خواننده را به جمعبندى نامطلوب سوق مىداد، كنار مىگذاشتند. ثبت كنندگان نخستين جنگهاى داخلى اسلام و مورخان بعدى نيز به اين شيوه عمل مىكردند; مقايسه تحليلى تاريخ دمشق، اثر «ابن قلانسى» و تاريخ دمشق، نوشته «ابن عساكر» درستى اين فرض را نشان مىدهد. تاريخنگارى عراق به رغم خصومت جدلى خود يكدست نيست و تمام آثار مرتبط را تحت پوشش قرارنمىدهد. وجود اختلافات سياسى، فشارهاى محيط، تلاش اميران نواحى دركسب قدرت بيشتر، پيدايش و رشد تاريخنگارى محلى يا قومى را تشويق كرد. اما وسعت جهان اسلام و تنوع ابزارهاى ارتباطى آن روزگار، اصولى را براى روايات تاريخى فراهم كرد كه نيازها و آرمانهاى خوانندگان هرسرزمينى در آن پذيرفته شد. اين روند در تاريخنگارى ايران، همانند ديگر شاخههاى آموزش، به كنار گذاشتهشدن عربى در برابر فارسى منجر شد. ترجمه فارسى تاريخ طبرى، خلاصه يا مجموعهاى از خلاصههايى بود كه مطالب غير مرتبط به ايران از آن حذف شده بود. تاريخ قم و تاريخ بخارا به عربى نوشته شدند و مداحانمحمود غزنوى زندگىنامه او را به عربى نوشتند. اثر عتبى، هنرمندانه نوشتهاى را براى اميرى آراست كه در ايران چندان شناخته شده نبود. زمانى كه هنوز عربى زبان علمى بود، در ايران «ابوالفضل محمدبن حسين بيهقى» (متوفاى 470ق) تاريخ جانشينان غزنويان را به فارسى نوشت. به هر حال عربى زبانى بود كه هنوز در نظر ايرانيان اهميت داشت و در مقابل تاريخهاى محلى ايران، تاريخهاى عمومى به آن زبان نوشتهمىشد، همانند اثر نويسنده مشهور «ابومنصور عبدالملك بن محمد الثعالبى» كه كتاب «غرر اخبار ملوك فرس و سيرتهم» را از تاريخ كهن ايران پيش از اسلام آغاز كرد. تاكنون تنها جلدهاى سوم و يكم از چهار جلد اين كتاب به دست آمدهاست. جلد سوم نيز از نظر سند مدتى مورد مشاجره بود و اكنون با شك با آن برخورد مىشود. روايات او به ندرت بيشتر از اخبار طبرى است. نسخه گمنام مهمترى در دست است كه «پى.اى گريزنويچ» آن را چاپ كردهاست. قسمتحفظ شده آن از آغاز قرن دوم فراتر نمىرود و تاريخنگارش آن از قرن پنجم بيشتر نيست. نويسنده نيز همانند ثعالبى خراسانى است اما برخلاف او، از تاريخ عباسيان منسوب به ابن نطاح يا چند اثر ديگر استفاده كردهاست. تاريخنويسى در مصر - بعد از تجربيات جسورانه در زمينه حديث و اخبار - با برادران عبدالحكم آغاز شد، اما اين آثار به دوران آغازين اسلام، يا به دوران عمربن عبدالعزيز و حوادثى مىپرداخت كه از نظر جغرافيايى گسترده ولى محدود به چند سال بود و از محركان ضد عباسى الهام مىگرفت. به نظر نمىرسد در طى چندين نسل اقدام خاصى براى تدوين تاريخ مصر صورت گرفتهباشد. نخستين اثر در اينباره زمانى نوشتهشد كه مصر در حكومت «طولونىها» استقلال خود را به دست آورد - هر چند تاريخ اين سلسله نيز تاپايان قرن پنجم نوشته نشده بود. تاريخ مصر را «ابوجعفر احمدبن يوسف بن الدايه» (متوفاى 340ق) و «ابو محمد عبدالله مدنى بلوى» احتمالا به تشويق اخشيديان نوشتند. (17) «عبدالرحمان بن يونس» نيز متعلق به اين دوران است. او نويسندهاى است كه تنها از طريق نقل قولها شناخته شدهاست، همچنين «محمدبن يوسف كندى» كه تاريخ حكام و قضات مصر را به رشته تحرير در آورد. «ابن زلاق» نويسنده تاريخ دوران پايانى اخشيديان و آغاز فاطميان است كه در مورد او بحثخواهد شد. در مصر نيز «ابو محمد بن عبدالله بن احمد بن جعفر فرقانى» در دوران اخشيديان ادامه كتاب طبرى را تاليف كرد. نوشته با ارزش «العيون و الحدائق» توسط مؤلفى ناشناس در قرن بعد نوشته شد. تنها دو مجلد از اين اثر باقى مانده كه يكى به سالهاى 86-227ق مربوط است و يك قرن پيش انتشار يافته و ديگرى سالهاى 256-350ق را تحت پوشش قرار مىدهد كه اخيرا «و. سعيدى» آن را چاپ كردهاست (18) اين جلد تركيبى از متون اقتباس شده از مسكويه و فرقانى مىباشد. منابع تاريخ نويسى مصر در قلمرو فاطميان بيشتر برخبر تاكيد داشتند، اما با اين حال نويسنده تاريخ مصر و افريقيه، موردى استشنايى است. تاسيس حكومت فاطميان و استقلال مصر با نوعى تاريخ نگارى مستقل همراه شد. در زمان خليفه دوم فاطمى العزيز (حك 365-386ق) «ابن زولاق» تاريخ خود را به شكل سالشمار نوشت. اگر چه اين كتاب به طور مستقيم به دست نيامدهاست اما منبع اصلى نويسندگان بعدى بهويژه مقريزى بود. «المسبحى» به عنوان عضوى از خاندان فاطمى و مقام ارشد در حكومت، با نوشتن تاريخ رسمى مصر به شكل ژورناليستى، تاريخنگارى را ادامه داد. معاصر او هلال صابى همان شيوه را داشت، اما اسلاف وى آن سبك را به دليل تبعيتخود از روش آرشيوى كه تحت نفوذ يكديگر بودند، نمىپسنديدند. كتاب مسبحى نيز همانند كتاب هلال، حجيم بود و همين مسئله حجم ظاهرى، دليل فقدان نسخههاى آن به جز يك رونوشت مىباشد. با وجود استفاده «ابن ميسر» - كه مقريزى او را مىشناخت - از آن اثر در قرن هفتم، مشخص نيست كه كل اثر تا زمان مقريزى حفظ شده باشد. مجلدى از آن كه شامل وقايع دو سال 417 و 418ق بود در اسكوريان نگهدارى مىشد، اما هنوز معلوم نيست كه پيش از آتشسوزى قرن 11ق مجلدات ديگرى نيز در آنجا وجود داشته [يا خير؟] اين اثر به رغم اهميت زيادش تا زمان حاضر به فراموشى سپرده شده بود، اما هم اكنون «ترى بيانكس» (19) و «آ. ف. سيد» آن را تنظيم و تصحيح كردهاند. (20) در نيمه قرن پنجم «قضاعى» در مصر سرگرم تدوين تاريخ بود. او متولد ايران بود و به دليل اختلاف فكرى و شهرت زيادش، به سختى با كسانى برابر شمرده مىشود كه نام و آثارشان به دست ما رسيدهاست. مقريزى در «اتعاظ» اظهار مىكند كه قضاعى بسيار به اطلاعات باستان شناسى و تاريخ عمومى اين زمان مصر مقيد بود. بديهى است، مورخانى كه به عربى مىنوشتند، در تاريخ باستان از چندين اثر پهلوى كهن ترجمه شده به عربى استفاده مىكردند. در نخستين قرون اسلامى تنها زبان عربى مورد استفاده بود و هيچ مطلبى به فارسى نوشته نمىشد. اندكى بعد نويسندگان عرب مجبور شدند كه آثار خود را به فارسى برگردانند و نوعى تاريخنگارى فارسى شكل گرفت و توسعه يافت. گفته شدهاست كه از آن پس مطلبى به عربى برگردانده نشد، اما نويسندگان عرب و در مواردى ايرانيان نوشتههاى تاريخى فارسى را ناديده گرفته يا توجهاندكى به آنها داشتند. بنابراين، دو شيوه موازى براى مستند سازى به وجود آمد كه نسبتبه هم بىخبر و كاملا مستقل بودند. در كشورهاى سامى و مصر تاريخ نگارى روند متفاوتى داشت. اگر چه زبان سورى در حوزه ادبيات مورد تاكيد بود، اما توده مردم زبان عربى را به عنوان زبان محاورهاى پذيرفته بودند و زبان قبطى، زبان متون بسيار محدودى بود كه آن متون بعدها كاملا عربى شد. همان طور سبك يونانى به بخشهاى شفاهى بسيار كوچكى تبديل شد كه حتى در ميان معتقدان كليساى ميكايى نيز طرفدارى نداشت. تاريخ نگارى سورى تا حدى باقى ماند و حتى در قرنهاى ششم و هفتم در ميان منوفيزيتهاى بينالنهرين عليا تمايلى به استفاده از آن پيدا شد، اما در عراق و در ميان نسطوريان به سختى تا قرن پنجم ادامه يافت. جزيرالعرب كه همواره با لحاظ سياسى و حتى عقيدتى تقسيم شده بود، نمىتوانست مواد لازم تاريخ نگارى را فراهم كند. از سوى ديگر، علاقه خاصى به تاريخ شهرهاى مقدس و همچنين شهرهاى ناحيه يمن به وجود آمد. پيش از اين ذكر شد كه «ازرقى» و اسلافش (21) درباره مكه تاريخ هايى نوشتند. آگاهى ما از اين نوشتهها اندك است، زيرا فقط خلاصههايى از آنها در آثار بعدى همچون نوشته «سمهورى» وجود دارد. كهنترين نوشته درباره يمن از آن «ابوالعباس احمد بن عبدالله بن محمد الرازى» (متوفاى 460 ق) درباره صنعا است. با اين حال بايد به نوشته «ابو محمد حسن بن احمد همدانى (متوفاى 334 ق) نخستين و پيشگامترين يمنى كه علاقهاى به تاريخ كل جزيرة العرب نداشت، توجه خاص نمود. به سختى مىتوان او را مورخ خواند. او تاريخ، جغرافيا، انساب قبيلهاى و آثار باستانى پيش از اسلام را در يك نوشته با هم آورده بود. (22) در ميان ديگر عناوين، نويسنده مىكوشيد تا گذر يمن از دوران باستانى به دوران اسلامى را توصيف كند، اگر چه او متون باستانى را حتى به شكل ناقص مطالعه كرد، اما به سنتهاى اسلامى رايج در زمان خود، بيشتر تكيه داشت. در جريان تغيير مرزها، مذهب زيدى در يمن پا گرفت و متونى مختص امامان زيدى با نوشته «ابوالحسن يحيى بن هادى الى الحق» (متوفاى 298ق) آغاز شد. زندگىنامه امامان زيدى را علىبن محمد علوى و ابوجعفركوفى تاليف كردند. (23) مسلمانان نيمه غربى خلافت در مقايسه با مسلمانان شرق آن ويژگىهاى خاص داشتند كه ضمن تفاوتهاى خاندانى با عباسيان يا خويشاوندى با امويان، با توسعه فرهنگى و بعضى مسائل ادبى آنها مطابقت دارد. فتوحات در غرب نسبتبه شرق ديرتر آغاز شد و آن را مردمانى انجام دادند كه از جامعه نژادى - فرهنگى خاور نزديك جدا شده بودند. از اين رو تاريخنگارى آنجا در مقايسه با شرق ديرتر آغاز شد، اما با اين حال نمونههايى را فراهم كرد. از آثار تاريخى نوشته شده در غرب برخى درباره افريقيه و برخى درباره اسپانيا بودند و بقيه نيز به طور مشترك به اسپانيا و مراكش مىپرداختند كه اغلب تاريخ مشتركى داشتند. نوشتههاى ديگرى كل غرب را در زمان «مرابطون» و «موحدين» كه در حكومت آنها غرب نسبتا متحد شد، مورد مطالعه و بررسى قرار دادهاند. مصريان نخستين نويسندگانى بودند كه به تاريخ غرب خلافت پرداختند. بايد ياد آور شد كه مصرىها و سورىها در تاسيس و سازمان يافتن حكومتهاى تازه غرب نقش داشتند، اندكى بعد نيز مسلمانان قسمت غربى اطلاعات تاريخى و قضايى مورد نياز خود را از مصرىها كسب كردند. يادآورى فتوح ابن عبدالحكم در اين زمينه كافى خواهد بود .رابطه اسپانيا با سوريه در وقايع نامه كوچك لاتينى، به نام «اثر ناشناس قرطبه» ضمن گزارشى از شرق تاييد مىشود (نيمه قرن هشتم هجرى). (24) سرانجام وقفه سياسى در روابط شرق و غرب به بىتوجهى تاريخنگارى غرب به تاريخ مشرق پس از دوران پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم منجر شد. تاريخ نويسى غرب تا زمان ظهور امويان اندلس كه تنها سايهاى از سنتها و رسوم اجداد دمشقى خود را حفظ كرده بودند، رشد اندكى داشت. «ابومروان عبدالملك بن حبيب» (متوفاى 230ق) نخستين مورخ متولد اندلس است كه به تاريخ آن سرزمين علاقهمند بود. او نيز مطالب خود را به شيوه حديث مىنوشت. در قرن چهارم، دوران طلايى خلافت قرطبه، دو نويسنده به تاريخ نويسى اشتغال داشتند: «ابن قوطبه» (پسر زنىكوت) و نويسنده ناشناس «اخبار المجمعه» كه مجموعهاى از حوادثى است كه بيشتر آنها مربوط به گذشته است. ادامه نوشته طبرى كه بر اسپانيا متمركز شد از آن «عريب بن سعد قرطبى» بود و به علاقه آنان به تاريخ شرق خلافت دلالت مىكند. «العقد الفريد» اثر «ابن عبدربه» حوزه گستردهترى از تاريخ را در برمىگيرد. «ابن حزم»، شاعر و فيلسوف، كار خود را بر نسب نامههاى قبيلهاى سنتى و تاريخ فرقهها - از نظر امويان - متمركز كرد و «عبدالله بن بلوغين بن باديس» (حك 469-483ق) آخرين امير زيرى غرناطه خاطرات خود را نگاشت. (25) اما حقيقت اين است كه با توجه به آثار آخرين مورخان مسلمان، پايهگذاران اصلى تاريخنگارى عربى اسپانيا در قرن چهارم، دو مهاجر ايرانى عرب شده بودند; يعنى «ابوبكر احمدبن محمدبن سبير رازى» و پسرش «عيسى بن احمد». (26) مهمترين نويسنده نيمه نخست قرن پنجم «ابو مروان حيان بن حيان» است كه درباره تاريخ مسلمانان اسپانيا مطالب نسبتا كاملى نگاشته است. نسخه خلاصه نوشته او به نام «مقتبس» پنج جلدى بود كه تا حدودى چاپ شده است. هيچ ابزارى دال بر چگونگى آغاز تاريخنگارى عرب در افريقيه يا مراكش در دست نيست. امير اغلبى «محمدبنزيادةالله» و «سحنون» پسر قاضى بزرگ، درباره سلسله اغلبى و آثار زمان آنها كتابى نوشتند كه گم شدهاست و به نظر نمىرسد كه نويسندگان بعدى از آن استفاده كرده باشند. (27) كهنترين تاريخى كه بهطور اتفاقى حفظ شدهاستبه «عبيديان رستمى خارجى تاهرت» اختصاص دارد كه در پايان قرن سوم مؤلفى به نام «ابن صغير» (28) كه از خوارج نبود آن را نوشت. به قدرت رسيدن فاطميان و به دنبال آن سقوطشان، در چندين نوشته همزمان آنان يا دوران متاخرتر گزارش شدهاست كه اين آثار ناپديد شدهاند. «كتاب افتتاح الدولة» نوشته «قاضى نعمان» نظريهپرداز بزرگ فاطميان، اثرى مهم و اساسى درباره روزهاى آغازين اين سلسله است كه از اين زمان فراتر نمىرود، در حالى كه «سيرة استاذ الجوهر» مجموعه نسبتا مختصرى از مراسلات رسمى اوست. ابن خلدون از «ابن دقيق قيروانى» در قرن پنجم مطالبى نقل كردهاست. «تاريخ اغلبيه و المغرب» او اخيرا چاپ شده است. (29) اين نوشته با وجود اينكه هنوز سنديت آن ثابت نشدهاست، درباره اغلبىها و منسوب به ابن دقيق مىباشد. «ابو عبدالله محمدبن على بن محمد» و «ابن الابار» كار ابن دقيق را ادامه دادند كه «ابوصلت» نيز بعد از آن نوشته ابن الابار را ادامه داد. (30) مشخص نيست كه در سيسيل در زمينه تاريخنگارى كارى انجام شدهباشد، هر چند كه شاخههايى از فرهنگ عربى - اسلامى در آنجا يافت مىشود. «عمرى» در نوشته خود كه درتاريخ كمبريج آمدهاست مطالبى تاليف كرد كه هنوز هويت نوشته او تعيين نشدهاست. اندكى بعد «محمدبن يوسف الوراق» جغرافىدان و مورخ، براى يكى از اميران حاكم اسپانيا در قرن پنجم مطالبى درباره مغرب نوشت. نوشته او هم اكنون كم شدهاست اما «بكرى» از آن استفاده كردهبود. همان طور كه از «طبقات ابو العرب» برمىآيد در مغرب علاقه زيادى به متون زندگىنامهاى وجود داشت. بخشى از اثر گمشده «احمدبن ابراهيم بن حزار» پزشك، در حكومت زيريان نخستين در پايان قرن دوم و نيز در ميان ديگران مورد استفاده نويسندگان مغربى بعدى مانند نويسنده ناشناس «العيون و الحدائق» بود. در نيمه قرن ششم، پيش از وحدت مغرب تحتحكومت موحدين، «تاريخ القيروان» نوشته «عبدالعزيز بن شداد» اثرى است كه بايد مورد توجه خاص قرار گيرد. اين كتاب كل تاريخ افريقا را از زمان فتوحات عرب مورد بحث قرار مىدهد. اين اثر تاكنون پيدا نشده است اما امكان آن وجود دارد كه هنوز در شرق موجود باشد. نويسنده در روزهاى آخر حيات خود مجبور به مهاجرت به سوريه شد كه دست نوشتههاى خود را نيز به همراه برد. تمام مورخان شرق خلافت از «ابن اثير» و شاگردش «ابن خلكان» گرفته تا «نويرى» و حتى «ابن الفرات» اطلاعات خود در مورد افريقيه تا آغاز حكومت موحدان را مديون او مىباشند. از روزگار آغازين اسلامى تا قرن يازدهم اثرى تاريخى كه در مراكش مكتوب شدهباشد به دست نيامده است. هر چند تاريخنگارى آنجا تا حدى محلى بود و به امتى با ماهيتسياسى - عقيدتى خاص گرايش داشت، چنين اجتماعاتى همانند ديگر گروهها - به داشتن دفاتر ثبت، اساتيد و اشخاص موثق خاص خود تمايل داشتند; به عبارتى فرهنگ نامههاى خاص عباديان، شيعيان، معتزله و ديگر گروهها وجود داشت. با اين همه، تاريخ واقعى آنان زمانى به دست آمد كه اقتباسات تا حدى از بين رفته يا با ديگر نوشتهها تركيب شده بودند. ساختار سياسى منطقه نيز شيوه متفاوتى داشت كه تاريخنگارى محلى جزئى از آن بود. فاطميان پيش از تاسيس اسمىحكومتشان تاريخ كهنترى داشتند كه قاضى نعمان آن را توصيف كردهاست. او در خارج از قلمرو اسماعيليان كمتر شناخته شدهاست. از طرف ديگر، همين تاريخ را يك بار ديگر «ابن اخى محسن» نقل كردهاست كه نوشته او مورد استفاده بيشتر مورخان به ويژه «ابوبكر عبدالله بن آيبك الدوادارى» بوده است. از مطالب يادشده بر مىآيد كه ملاحظات تاريخى تا حد زيادى در زندگى فرهنگى و اجتماعى رسوخ كرده بود و در نتيجه در آثار بسيارى، تفاسير تاريخى يافت مىشوند. طرفداران فرقههاى مختلف به دانستن تاريخ يا آرمانهاى فرقه خود متمايل و نيازمند بودند. اين تمايل به رشد نوعى از تاريخ منجر شد كه بايد آن را «تذكرة الاولياء» ناميد و در آن به نسبت افزايش تعداد جماعات تحت نظر يك مرشد، مناقباو افزايش مىيافت. از قديم «اخبارالحلاج» (31) وجود داشت. مقايسه كتاب «سيرة عمر بن عبدالعزيز» كه سندى تاريخى و همچنين سياسى استبا «مناقب» كه سه قرن و نيم بعد «ابن جوزى» آن را گرد آورد، رشد اين نوع نگارش را نشان مىدهد. بهطور كلى فرقهها از شهيدان خود تجليل مىكردند. از اين رو «ابو الفرج اصفهانى» در دوران جوانى خود، فهرستى از علويان مقتول به نام «مقاتل الطالبيين» نوشت. دوره بعد از كلاسيك
در نيمه قرن پنجم تحولات سياسى با تغييراتى در روند تاريخ نويسى و سيركلى فرهنگ همراه بود كه نه تنها مرزها را تغيير داد بلكه سبب به قدرت رسيدن طبقهاى از اشراف شد كه از حديثيا حادثه و حتى در مواردى از زبان عربى هيچ اطلاعى نداشتند. با اين حال در مقايسه با ديگر شاخههاى فرهنگ تاريخنويسى اين تغييرات مقاومتبيشترى از خودنشان داد، زيرا مواد آن بدون هيچ گونه تلاشى، براى كسب موقعيت در شرايط جديد فراهم مىشد. پيش از دوران بهبود نسبى در پايان قرن ششم، بدشانسىهاى خلافت عراق و بغداد، ركود و كاهش تعداد تاليفات تاريخى را به خوبى توضيح مىدهد. «محمد بن عبدالملك همذانى» (32) و پس از او «الراقونى» و سپس «ابن الحداد حنبلى» تاريخنگارى را ادامه دادند كه اطلاع مستقيمى از آنان در دست نيست. در واقع هويت همذانى نيز مورد شك است. «بدرالدين العينى» وقايعنگار قرن نهم عبارات خلاصه برگرفته از كتاب «تاريخ مختصر» «محمدبن على العظيمى»(متوفاى 483ق) را با بخشهايى از نوشته محمدبن عبدالملك كنار هم قرار دادهاست كه به سختى به ادامه كار طبرى مربوط مىشود. از طرف ديگر «ابن الفرات» روايات مفصلى از وقايع بينالنهرين در آغاز قرن ششم را ارائه مىدهد كه بسيار شبيه روايات عزالدين ابن اثير مىباشند و به راحتى مىتوان آن را به ويژه در اوايل قرن بعد، ادامه كار همذانى به حساب آورد. اقتباسهاى سبط بن جوزى در دوره ملك شاه، كامل الدين بن العديم (متوفاى 660ق) و ديگران كه آنها را حفظ كردهاند، مشابه همين موارد مىباشد. ارجاع مورخى چون «ابن اثير» در منابع خود به «عراقيان» بر وجود منابع چندى از آن نوع دلالت دارد كه احتمالا المثنىهايى از يكديگر بودهاند و هيچ نويسندهاى نوشته چندان مستقلى نداشت. با اين حال بايد از «ابن حمدون» دايرةالمعارف نويس در اواسط قرن ياد كرد كه در دوازدهمين و آخرين كتاب خود «تذكره»، شرح مفصل و با ارزشى از تاريخ ارائه مىدهد. او مواد تاليف كتاب را از سوريه جمعآورى كردهبود و به درخواست امير سورى «ابن العمرانى» عراقى تبعيدى، تاريخ مختصرى از خلافت را به نام «الانباءفى التاريخ الخلفا» تاليف كرد. در پايان قرن ششم نوشتهاى كه اهميت زياد داشته اما با تقيدات بيشترى مطرح مىشود، از آن «ابن الجوزى» نظريهپرداز مكتب حنبلى است كه اين مكتب بعدها در عراق و تا حدودى سوريه رواج يافت. او واعظى توانمند بود كه مردم را تحت تاثير قرار مىداد و نويسنده آثارى در زمينههاى مختلف بود كه از اخبار و مشاهدات جدلى درباره حيات اجتماعى، اخلاقى و مذهبى انباشته بودند. او نويسندهاى خستگىناپذير بود كه در ميان نوشتههاى خود، اثرى را به نام «المنتظم» تاليف كرد كه تاريخى مفصل از دنياى اسلام تا زمان خود اوست. (33) نيم نخست تقليدى از كتاب و باقى مانده آن همانند آثار كسانى است كه راه طبرى را دنبال كردهاند. او تضادهاى مذهبى و اجتماعى بغداد را به آن مطالب افزود، اين مطالب مكمل از مطلعان حنبلى يا از تجربيات شخصى خود او گرفته شدهبود. ويژگى اصلى نوشته او اختصاص افق فكرى او به بغداد و يا موضوعات مورد علاقه خود او بوده است; به عنوان نمونه از جنگهاى صليبى هيچ سخنى در نوشتهاو ديده نمىشود. شايد به همين دليل المنتظم كمتر مورد استفاده نويسندگان بعدى قرار گرفت و تنها نوه سبط بن جوزى در ضميمههاى روششناسى كتاب خود «مرآة الزمان» از آن كتاب بهره برد. از منظر حرفهاى، المنتظم نخستين نمونه از سبكى است كه بعدها دنبال شدهاست و شامل افزودن مرگ و ميرها و مراسم سوگوارى (وفيات) به وقايع هر سال بود. «قادسى» نگارش المنتظم را تا پايان قرن ادامه داد، او نزد سبط بن جوزى شناخته شده بود، اما اثرش گم شدهاست. از ديگر سو، شهرت «تاريخ بغداد» گروهى از نويسندگان را واداشت تا دنباله آن را تا زمان خود بنويسند. «سمعانى» در قرن ششم، سپس «ذبيبى» و به همان سبك «ابن النجار» در قرن هفتم در اين گروه جاى مىگيرند. علاوه بر اين سمعانى نويسنده كتابچه با ارزشى نيز مىباشد; كثرت اسامى نويسندگان كه تنها معيارشناسايى آنها نسبت (اخذ نام از انتساب به محل) مىباشد، تمايز ميان آنان و تشخيص مكانهايى را كه نام خود را از آن گرفتهاند با اشكال روبهرو مىسازد. سمعانى در «كتاب الانساب» نوعى از ثبت را به كاربرد كه در مواردى با فرهنگهاى جغرافيايى قابل مقايسه است و علاوه براين، همراه نام هر منطقه، اسامى نويسندگان برجستهاى را نيز ذكر كردهاست كه نام خود را از انتساب به آن مكان دريافت كردهاند. جالب است كه در دوران سلجوقيان براى نگاشتن تاريخ مورخى وجود نداشت. دسترسى به تاريخ سلجوقيان تنها از طريق تاريخ نويسىعراق و آثار عربى فارسى اواخر قرن ششم ميسر مىباشد كه يكى از آن نوشتهها در خارج از قلمرو آنها، به درخواست اميرى براى تقويتسنتهاى سلجوقى، نگاشته شدهاست. «عمادالدين اصفهانى» نويسنده «تاريخ سلجوقيان» دوران تحصيل خود را در كشورهاى عرب بينالنهرين و سوريه گذراند. اگر چه او متولد ايران بود و آثارش را به عربى مىنگاشت اما در روايتحوادث از منابع فارسى و عربى استفاده مىكرد. او ابتدا از نوشتههاى عراق و سپس از خاطرات شخصى وزير ايرانى «مشرف الدين ابو نصر انوشيروان بن خالد» كمك گرفت. سرانجام اطلاعات معاصر را از سوريه جمع كرد. اگر چه سبك او يعنى شاخ و برگ دادن زياد به مطالب براى متخصصان بسيار جالب بود، اما براى خوانندگان عادى مشكل بود، به همين دليل هم وطن او «البندارى» كه به هر دو زبان مسلط بود، نسخهاى ساده از نوشته او را فراهم كرد كه تنها مدركى است كه هم اكنون در اختيار ما مىباشد. «اخبار السلجوقيه» ديگر تاريخ عمومى باقى مانده از سلجوقيان است كه يك يا دو نويسنده نه چندان مشهور دارد و از شمال غربى ايران كه زبان عربى در آنجا رواج داشت، به دست آمدهاست. احتمالا اين كتاب را اتابكى از آذربايجان نوشتهبود و قطعا شامل اطلاعاتى مربوط به اين ايالتبود. اطلاعات مورخان بعدى در مورد ايران در زمان سلجوقيان و قرن ششم، بر پايه اين دو تاريخ عربى است. بايد به كتاب «مشارب التجارب» نيز اشاره نمود كه «ابن فندق» (على بن قاسم زيد بيهقى) (34) نويسنده «تاريخ بيهق» (به فارسى)، آن را به زبان عربى به [سبك] تجارب مسكويه تاليف كرد. اطلاعات ما از اين كتاب تنها از طريق ابن اثير است كه كتاب در زمان او موجود بود. از اين پس، اگر چه زبان عربى در ايران در مسائل مذهبى و قانونى كاربرد داشت، اما آثار تاريخى به زبان فارسى نوشته مىشد. «محمدبن احمدبن على نسوى» آثار خود، از جمله زندگىنامه سرور سابق خويش را به زبان عربى نوشت. او به علت مقام برجسته خود در زمان «جلال الدين منكوبرنى» (حك 617 - 628 ق) مجبور بود زبان عربى را بداند. سرانجام ماجراجويىهاى جلال الدين سبب شد كه نسوى در كشورى عرب زبان، چشم از جهان فروبندد. او در اين محل سرگرم نوشتن مطلب براى خوانندگان و كفيل عرب زبان خود بود. وضعيت در سوريه متفاوت بود اين سرزمين و نيمه شرقى آن از نظر سياسى بسيار تقسيم شده بود و در هر مركزى حوزههاى ادبى كوچك داير و نويسندهاى در آن سرگرم نگاشتن تاريخ محلى آن منطقه بود. تجزيه سياسى كشور و تاثير لهجههاى مختلف در سبك نگارش، بيانگر بىتوجهى نسلهاى بعد به حفظ اين آثار مىباشد و نويسندگان بعد به ندرت عناوين آنها را ذكر كردهاند. آخرين تاريخ مهم مكتوب در سوريه، كتاب «يحيىبن سعيد انطاكى» (متوفاى 458ق) است كه آن را در فضاى مسيحى بيزانس تاليف كرد. او در اصل، مسيحى متولد مصر بود كه به عربى مىنوشت، اين زبان در انطاكيه همانند ايالات مسلمان نشين رواج داشت. به مدت يك قرن يا بيشتر هيچ اثر قابل توجهى در تاريخ تاليف نشد، تنها مىتوان - بدون هيچ ادعايى در مورد جامعيت فهرست - چند اسم را نام برد; به عنوان نمونه: در نيمه اول قرن پنجم «ابوغال المعرى» (35) از خانواده سرشناس «معراة النعمان» كه شاعر بزرگ «ابو العلاء المعرى» از آنها بود; در ربع نخست قرن ششم «همدان بن عبدالرحيم» نويسنده تاريخ فرانكها كه داروساز نيز بود; (36) اندكى بعد دو نويسنده كه مهم به نظر مىآيند اما نوشتههايشان ناپديد شدهاست: «على بن منقذ» از خاندان مشهور منقذ و «عظيمى». تاريخ علىبن منقذ منبعى براى اطلاعات موجود در تاريخهاى بعدى بود، (37) اما به زودى با شهرت و سرانجام بدى مواجه شد. احتمالا آن نوشته بويى از تشيع برد و به همين دليل نيز حفاظت نشد. از عظيمى تاريخ مختصر بسيار مفيدى باقى مانده است، اما او اثر بسيار مهمتر ديگرى نيز تاليف كرد كه در «بقيه» كمال الدين بن العديم از آن نقل شدهاست. او از ديد بومى حلب مىنوشت و هيچ تمايلى به حمايت از مذهب خاصى نداشت. (38) پيدايش تاريخچه مشهور «بوستان» كه ميان خاندانهاى نويسنده حلب و سوريه شمالى پيوندى ايجاد كرد، دليل مناسبى براى ادامه بررسى تاريخ تا پايان قرن ششم مىباشد. در اين زمان بار ديگر وضعيت مركز جنوب و سوريه دگرگون شد. اين وضعيتبه دليل حاكميت فاطميان بود كه وحدت نسبى ايجاد كرده بود، با اين حال اتابكان دمشق اين يكپارچگى را به مدت نيم قرن حفظ كردند. تنها نوشته شناختهشده بسيار مهم در اين حوزه «تاريخ دمشق» مىباشد كه در آن «ابن قلانسى» تاريخ شهر و ايالتخود را از اواسط قرن چهارم تا سال 555ق شرح دادهاست. با وجود ارزش سندى فراوان اين اثر، نويسنده در چشم پوشى از حوادث نامناسب به خودترديدى راه نداده است. سرانجام در حوزه تاريخ محلى، «تاريخ ميا فارقين» نوشته «ابن الازرق الفارقى» در ديار بكر قرار دارد. اين تاريخ مهم در دو نسخه موجود است كه هيچ محققى در قرن آخر (يعنى تا سال 572ق) آن را بررسى نكرده است. بديهى است همه اين آثار تاريخى كه به دلايل عملى به دوران زندگى نويسنده محدود بودند، براساس منابع شفاهى و تجربيات خود نويسنده تاليف مىشدند. اين تجربيات را مىتوان به پايانىترين بخشهاى تواريخ نسبت داد كه خود در گذشتهاى دورتر ريشه دارند. در اين ميان «تاريخ دمشق» كه با سبك روايى و زنده اغلب رنگ لهجه محلى به خود گرفته، قابل ذكر است. از سوى ديگر در تاريخ محلى دورههاى پيشين مانند آثار «ابن الازرق» و «عظيمى» از منابع مكتوب استفاده شده است. اين نويسندگان به مدارك بايگانىها نيز دسترسى داشتهاند. دانستن نحوه دستهبندى خاندان منقذ چندان ساده نيست، چند نفر از آنان از جمله على به تاريخ نويسى پرداختهاند. مشهورترين عضو اين خانواده «اسامه» (متوفاى 584ق) نويسنده كتاب منحصر به فرد و مشهور «كتاب الاعتبار» مىباشد كه امروزه شناخته شده است اما كل روايت عرب آن را ناديده گرفته است. در اين كتاب، اسامه بدون در نظر گرفتن ترتيب وقايع، با خود انگيختگى زياد سفرهايى را انجام مىداد كه گاه شرايط اندوهبارى داشت و ضمن آن سفرها مطالب خود را جمع مىكرد; او سفر خود را از زادگاهش «شيزر» در «اورنته» آغاز كرد و در زمان حكومت آخرين فرد فاطميان به ديار بكر و مصر رفت. سفر او سرانجام به خدمت نزد صلاح الدين ايوبى خاتمه يافت. گزارشهاى او در مورد جنگهاى محلى و همپيمانىهاى كم اهميتبا فرانكهاى لاتين شرق در دو يا سه دهه بعد از نخستين جنگ صليبى، جالب توجه است. در حوزه زندگىنامهنويسى، «ابن عساكر» فرهنگ عظيم شهر دمشق را گردآورد كه با نوشته كاتب بغدادى در مورد شهر بغداد در قرن پيشين برابرى مىكرد. او در مورد جنبههاى غير مذهبى زندگى با ديدى بازتر عمل كرده بود. اين تمايل در قرن بعد، به ويژه در «بصيه» نوشته كمال الدين بن العديم، بيشتر ظاهر شد. در اينجا بايد از كتاب ابن عساكر در مورد فضايل اورشليم نام برد كه عليه باز پسگيرى آنجا به دست صلاح الدين نوشته شد. تاريخ نويسى قرن دوم فاطميان زياد شناخته شده نيست. به نظر مىرسد سقوط اين سلسله مانع نگارش آثار عمده شد; از طرف ديگر فاجعه پيروزى ايوبيان سبب شد كه آثار مكتوب، نابود يا پنهان شوند. تنها چند نمونه از آن نوشتهها نزد نويسندگانى از اواخر دوره مماليك مجددا پيدا شد. دو كتاب تاريخ نسبتا عمومى اين سلسله، روشى يكسان اما جداى از هم را دنبال مىكردند. يكى از آنها در ميانه قرن ششم توسط «المحنك» نوشته شد كه تنها نام دربارى او ذكر شده و تاليفى از او در دسترس نيست. با اين حال بخشى از آن منبع اصلى مورد استفاده «جمالالدين ابوالحسن على بن ظافرالازدى» دراواخر قرن و «محمدبن على بن ميسر» (متوفاى 677ق) در آغاز زمامدارى مملوكان بودهاست. برخلاف آن، تاريخ «ابن طوير» تركيبى از روايت مفصلى از حوادث قرن ششم تا پيروزى ايوبيان مىباشد و نويسنده ضمن تاريخ، به بحث اصولى و عميق از سازمانهاى سلسله منقرض شده مىپردازد و معتقد استحكام جديد بايد آن را مراعات كنند; اين امر از عنوان كتاب، «نزهات المقلتين فى اخبار الدولتين» برداشت مىشود. با وجود اهميت زياد اين نوشته، پيش از پايان قرن ششم هيچ نويسندهاى از آن نام نبردهاست. به نظر مىرسد در اين زمان ابن خلدون بدون اشاره صريح به نام كتاب از آن استفاده كرده است. «ابن الفرات» كه در آثار خود از منابع زيادى بهرهگرفتهاست، به دليل اقتباس اطلاعات مربوط به دومين قرن حكومت فاطميان، تا حد زيادى مديون اين كتاب مىباشد. «مقريزى» و «ابنتغرى بردى» نيز از آن استفاده كردهاند. با سقوط تاريخنگارى مصر، سكوتى بر نوشته ابن طوير حاكم شد تا حدى كه امروزه زمان نويسنده آن مشخص نيست. افزايش قدرت وزيران سبب نگارش تك نگارىهايى در مورد «افضل، المامون البطايح و طالع بن رزيق» شد. هر چند اين نوشتهها نسبتا به رقابتهاى سياسى محدود مىشوند، اما در مورد زندگى ادارى وزيران، اطلاعات غنىاى داشتند. اين آثار تا زمان مقريزى موجود بودند، اما امروزه هيچ يك از آنها به شكل اصلى خود حفظ نشدهاند. در كنار تكنگارىها «الاشارة الى من نال الوزارة» تاليف «على بن صيرفى» (متوفاى 542ق) خلاصهاى شايان ذكر در تاريخ وزرا مىباشد. صيرفى مقام وزارت عظما را در آغاز قرن ششم داشت. نوشتن تاريخ به زبان عربى در مصر با «كتاب السير» اثر «ساديروس بن المقنع» و به ويژه با نوشتهاى منتسب به مهاجرت ارمنيان اثر «ابوصالح» در مورد كليساهاى مصر، ادامه يافت. زمامدارى فاطميان با تسلط صليحيان بر يمن مقارن بود. آنان رعاياى وفادار فاطميان بودند، با اين حال بقاياى جماعات زيدى و شافعى در آنجا حضور داشتند كه صليحيان آنان را طرد نكردند. هر كدام از اين گروهها كتابهاى خاص به خود را داشتند. مهمترين آثار درباره آنها تاريخچهاى است از «لاهيجى» كه چندان محتواى آن مشخص نيست و نوشتهى ادبىتر، اثر «عمارة بن ابىالحسن الحكمى» مىباشد. شهرت صلاح الدين ايوبى كه در ميان امراى ترك به فرهنگ عربى گرايش داشت، نويسندگان چندى را دور خود جمع كرد. پيش از اين نام عماد الدين اصفهانى در رابطه با تاريخ سلجوقيان ذكرشد و آن كتاب را زمانى در سوريه تاليف كرد كه به خدمت صلاحالدين در آمد، در مقابل تقريبا همه آثار او به هدف نوشتن تاريخ اين حاكم ايوبى بود. مهمترين بخش نوشته او «برق الشام» گزارشى از دوران قهرمانى صلاح الدين مىباشد كه تا پايان حكومت او ادامه داشت و شامل توصيفى از پيروزى بر اورشليم، استقلال سوريه و فلسطين از دست فرانكها و مقاومت در مقابل سومين جنگ صليبى است. اين كتاب به سبكى شايسته سلطان عالىقدر نوشته شدهاست، اما در واقع او تاريخ سلجوقيان را نيز آوردهاست. با اين حال نبايد اين اضافات را زيانى بر صحت كاردانست. علاوه بر اين، نويسنده كه در اصل مسئول مراسلات صلاح الدين بود، مجبور بود مثالهاى بىشمارى را ارائه دهد كه ارزش سندى و وثوق اسنادى زيادى دارند. عماد الدين به عنوان نويسندهاى صاحب سبك، مشهور است كه در نوشته خود از نسخهبرداران زيادى كمك مىگرفت، تنها بخش نخست نوشته او به دست ما رسيدهاست. گفته شد البندارى كه به نوشتن تاريخ سلجوقيان اقدام كرده بود، كتاب عمادالدين را خلاصه كرده است، از نسخه مجمل نيز تنها مطالبى درباره سالهاى پايانى باقى ماندهاست. «ابوشامه» در قرن بعد اين نسخه را در نوشته خود آوردهاست. عمادالدين بخشى از اثر مهم خود را به بازپسگيرى اورشليم، به دليل اهميتخاص آن، اختصاص دادهاست و درباره نه سال باقى مانده زندگى صلاح الدين، دو جلد ديگر در ادامه «برق» نوشت كه ابوشامه آنها را حفظ كردهاست. علاوه براين، او گلچينى از اشعار زمان خود را به سبك «يتيمة الدهر» ثعالبى، همراه با يادداشتهاى تكميلى در مورد شعر، گرد آوردهاست. (39) بايد از همكارى و دوست عمادالدين يعنى «عبدالرحمان بن على» نيز نام برد كه به «قاضى فاضل» (متوفاى 596ق) معروف بود، اگر چه او اصالت مصرى داشت اما از سبك مزين و متكلف لذت مىبرد. نوشتههاى اين دو سبب شهرت صلاحالدين ايوبى شد. در «برق» نقلهايى از مراسلات ادارى فاضل و عمادالدين ديده مىشود. علاوه بر اين، قاضى فاضل كه در كارهاى ادارى داخلى دخالت داشت و در بيشتر دفترخانهها خدمت كرده بود، روزنامهاى از وقايع و اختلافات داخلى تاليف كرد كه بعدها قصد ويرايش و چاپ آن را داشت. در اين كار، او از كمك «ابوغالب شيبانى» بهرهمند شد كه به دليل خلاصه كردن و ادامه كار طبرى مشهور است. روزنامه فاضل در زمان مقريزى (40) هنوز موجود بود. برخى از نامههاى او كه محتواى متفاوتى دارد در حال حاضر در دست است. اين دوران با اوج فعاليتهاى فرقه اسماعيليه (حشاشيان) درسوريه همراه است كه هيچ تاريخ مدونى از آنان در دست نيست، اما زندگىنامه نيمه حقيقى - نيمه افسانهاى «رشيدالدين سنان» پيشواى بزرگ اين فرقه كه با صلاح الدين معاصر بود، به دست آمدهاست. (41) در مقابل، تقسيمات سياسى كه سبب تشويق نگارش تاريخهاى محلى انجام شد، توالى سلسلهها و يا حتى اشخاص و وجود علاقه به امت اسلامى نيز سبك جديدى از نگارش را تشويق كرد. در واقع تلاش مىشد كه شرح تاريخى وقايع با روايتحوادث همه دنياى اسلام تركيبب شود كه تنها در يك مورد به موفقيت رسيد. هنگامى كه مراجعه به تاريخ هاى خاص شاهان، سلسلهها و تاريخهاى محلى امكان داشت، مناسبتترين روش ثبت، به ترتيب آوردن اقدامات مربوط به افراد در يك تاليف عمومى بود. «ابن بابا القاشى» حدود سال 500ق و اندكى بعد نويسنده ايرانى كتاب «مجمل التواريخ» تا حدى اين كار را انجام دادند. «اخبار الدول المنقطعه» نوشته «ابن ظافرازدى» نمونه جالبى از اين نوع نگارش در حوزه اعراب مىباشد. مدتى بعد مؤلفان روشنفكرى مانند نويرى، رشيدالدين(در ايران) و حتى ابن خلدون به اين شيوه عمل كردند. در اين مورد مناسب استبه نوعى تاريخنگارى توجه شود كه در مقايسه با تاريخهاى مكتوب در بيزانس و يا مكتوبات شرق و غرب، تاريخ مختصر خوانده مىشود. البته در ميان افراد بىتفاوت به تاريخ تا متخصصان آن، گروهى به خواندن روايات تاريخى كوتاه علاقهمندند، هم چنين محققانى براى كسب سريع همفكرى به نوشتههاى آماده مراجعه مىكنند. براى استفاده اين گروهها ضرورى است كه مجموعهاى از اقتباسها ويا خلاصهها گردآورى شود. البته نمىتوان تمام اين نوشتهها را آثار تاريخ نويسى خواند. با اين حال هدف آنها كاربرد و انتشار فرهنگ تاريخى است. اين چكيدهها نشان مىدهند كه مؤلفان چه مسائلى را براى معاصران خود مفيد مىدانستهاند. همچنين بديهى است كه براى مورخان امروزى اين آثار اطلاعات چندان عمدهاى ندارد. با اين حال ممكن است كه آنها حاوى بخشهايى از منابعى باشند كه بعدها مفقود شدهاند. اين تاريخهاى خلاصه شده همه يكدست نيستند. برخى از آثار از نظر ظاهرى به يادداشتهاى سادهاى شباهت دارند كه تنها از طريق ديگر اطلاعات قابل دركاند و برخى ديگر شكل داستانهاى خواندنى را دارند .نويسندگان تاريخهاى مختصر نيز اغلب همان مؤلفان آثار مبسوط مىباشند، در برخى موارد ممكن است نويسنده هنگامى كه تاريخ مبسوط را مىنگارد خلاصه آن را در سالهاى پايانى كتابش بياورد. نمىتوان گفت كه هميشه تاريخ مختصر، خلاصه از تاريخ طولانىتر است. اغلب در اين حوزه به دو شيوه مستقل عمل مىشد: ممكن است تاريخ خلاصه ادامه تاريخ قديمى باشد كه در آن هيچ اشارهاى به آثار مفصلتر همان نويسنده نشدهاست، گاه تاريخ مختصر پيش از اثر مفصلتر نوشته مىشد; به عنوان نمونه «ابن واصل» كتاب «التاريخ الصالحى» خود را پيش از نوشتهگسترده «مفرج» نوشت و «ابنابىالآدم» تاريخ مختصر خود را پس از نوشته مفصلتر خويش تاليف كرد. «ابن النظيف» نيز كل بخش تاريخ مختصر خود را از «بوستان» نسخهبردارى كرد. افزايش تعداد تاريخهاى مختصر، در دوره بعد از كلاسيك نشان دهنده مردم پسند بودن اين فرهنگ است. حكومت ايوبيان، دوران رشد و شكوفايى تاريخنگارى سوريه و جزيره بود كه تا دوران نخستين حكومت مماليك ادامه يافت، اما بعد از آن تاريخ نگارى سوريه پا به پاى تاريخنويسى مصر پيش رفت و سرانجام سوريه به دليل داشتن اهميتبينالمللى در تاريخ عمومى خاور نزديك، مكان نخست را از آن خود كرد. آخرين عربىنويسان ايران، هنگامى كه بغداد ديگر مركزيتخود را از دست داد، به غرب و به ويژه سوريه روى آوردند، همين مسئله در مورد افرادى از غرب خلافت، به ويژه اسپانيا، پس از شكست مسلمانان در مقابل حركتباز پسگيرى سرزمينهاى اسلامى توسط مسيحيان نيز صادق است. البته مصرهم همين وضعيت را داشت، با اين تفاوت كه فرمانروايان آنجا ارتباط خود را با سوريه حفظ كرده و در سوريه بسيار فعال بودند. سقوط فاطميان و اشغال مقامات مهم به دست تازه واردان آسيايى كه سنتهايى متفاوت با خود داشتند، سبب ايجاد وقفه در رشد فرهنگ عمومى مصر شد و تا ظهور مماليك به آن دست نيافتند. «ابنابىطى» آخرين نماينده خانواده بزرگ شيعى حلب، نخستين نويسنده مهم بازمانده از قرن گذشته مىباشد كه شاهد سنىشدن عده زيادى از هم مسلكان خود بود. او در تهيه اسناد و مدارك اصلى يا برگرفته از تاريخهاى محلى، مرهون پدرش بود. كتاب «المعادن الذهب» او كه تاريخ عمومى دنياى اسلام استبه جز بخشهاى اقتباس شده از عزالدين بن شداد و بخشهاى مربوط به قرن ششم، بهدست نيامدهاست. مشاهدات او مربوط به دوران سلجوقيان و زمامدارى صلاح الدين مىباشد. از طرف ديگر، مطالب او در مورد تاريخ سوريه شمالى، برخلاف مطالب او در مورد تاريخ دمشق، برگرفته از ابن قلانسى است. متون خاص تاريخ مصر از اهميت قابل ملاحظهاى برخوردار بود، به طورى كه نويسنده ديگرى چون «شهاب الدين ابوشامه» سنى با وجود حذف نام ابن ابى طى از فهرست منابع خود، نمىتواند از ذكر نام او در بخشهاى مربوط به سلطنت نورالدين محمدبن زنگى و سالهاى آغازين حكومت صلاحالدين ايوبى، خوددارى كند. نوشتههاى او درمورد تاريخ نيمه اول قرن ششم هنوز از اهميتخاص برخوردارند. اگر چه مطالب او تنها در تاريخ «ابن الفرات» باقى ماندهاست اما تا مدت زيادى ناديده گرفته شده بود و ترجمه يا چاپى از آن وجود نداشت. ابن ابى طى بعد از اثر مفصل خود، زندگى نامه «الملك ظاهر» پسر صلاح الدين و حاكم حلب را نوشت. او «ياقوت» راكه يادداشتى به وى داده بود ملاقات كرد. آن يادداشت را «صفدى» آورده اما عمدا از نسخههاى خطى «ارشاد» (42) حذف شده است. شهر كوچك حماة تا آغاز قرن هشتم مركز قابل توجهى براى مورخان بود كه در دوران امير «ابوالفداء» به اوج خود رسيد. علاوه بر اين، نخستين نماينده اين گروه «محمدبن عمربن شاهنشاه بن عمر» نوه صلاح الدين و حاكم شهر بود. كتاب «المزمار الحقايق» او با توجه به بخش جديد الكشف آن اقتباسى از نوشته عماد الدين است كه روايات خاندانى و اسناد تكميلى غير قابل اعتماد بغدادى نيز به آن اضافه شدهاست. قاضى «ابن ابى الآدم» كه رسالهاى در مورد منصب قضا داشت، تاريخ عمومى مبسوطى تاليف كرد كه هر چند رونوشت كاملى از آن در اسكوريال تا آتش سوزى قرن يازدهم موجود بود، اما متاسفانه تنها بخشهايى چند از آن باقى ماندهاست. او درباره بغداد و سيسيل مطالبى نوشته است. تاريخ مختصر او يعنى «التاريخ المظفرى» كه به «مظفر حماة» اهدا شد، به دست آمده است. با وجود اين ، تنها سالهاى پايانى آن از ارزش سندى خاص برخوردار است. اين اثر پس از تاريخ مفصل او نوشتهشده اما تاثير چندانى از آن نپذيرفته است. ديگر نويسندگان روايى حماة، چون «ابن النظيف» و «ابن واصل» نيز بايد ذكر شوند. ابن النظيف كه دورانى از اشتغال خود را در خدمت صاحب «قلعه الجعبر» گذراند دو اثر تاريخى به صورت مبسوط و مجمل نوشت كه پايه و سنديت آن معلوم نيست. تاريخ مبسوط او گم شدهاست و در مورد وجود آن اطمينانى نيست. دومين اثر او كه نسخه خطى آن اخيرا به صورت رونوشت چاپ شدهاست، وقايع را تا قرن ششم از روى بوستان، به شكل بسيار خلاصه آوردهاست. او در ادامه اطلاعات مهمى در مواردى مانند سيسيل و اقليت ترك آسيا آورده است. با اين حال «عزالدين بن اثير» مهمترين نويسنده اين دوران و يكى از مورخان بزرگ عرب مسلمان مىباشد. او از خانوادهاى ثروتمند در جزيره ابن عمر متولد شد كه همزمان از اين خاندان دو برادر برخاستند. يكى از آنان وزير مجدالدين ايوبى شد برادر ديگر از نوشتههايش به «ضياء الدين» شناخته شدهاست. ابن اثير با حكام، به جز در هزينههاى زندگى كه بخشى از آن در نتيجه التفات زنگيان موصل به دست مىآمد، ارتباطى نداشت، اما وفادار و خادم آنان بود. به نظر مىرسد كه او سرگرم تهيه كتابى براى همكاران دين گراى خويش بود، تا تمام اطلاعات مورد نياز آنان را فراهم كند. اين امر و مسائل ديگر سبب شد «تاريخ اتابكان موصل» را بنويسد كه هدف از آن دسترسى به ارزيابى صحيح نور الدين و صلاح الدين بود. اين كتاب نقطه آغازين تاليف «الكامل فى التاريخ» شد كه آن را تحتحمايت «بدرالدين لؤلؤ» وارث زنگيان به پايان رساند. از ويژگىهاى ابن اثير، سبك روشن و دقت او در توضيح مسائل به هنگام نياز مىباشد كه سبب شد در شرح و تفصيل خود از چهارچوب وقايع نگارى فراتر رود. كثرت مدارك او قابل توجه مىباشد، در دورههاى نزديكتر به زمان خويش او از بايگانىهاى بغداد، موصل، دمشق و ديگر نواحى استفاده كرده است. از طرف ديگر هر چند او اطلاعى از ايران نداشت، اما مستقيما با تاجران، سفيران و ديگر افراد پرسش و نقل مىكرد. (43) در تاريخ قرنهاى پيشين او بر كتاب طبرى تكيه داشت كه خلاصه مفصلى از آن را نوشت، اما مشخص نيست كه او اين كار را با استفاده از خلاصههاى پيشين انجام دادهاستيانه. در مورد حوادث قرون چهارم تا ششم او گروهى از نويسندگان عراقى يادشده، همانند نويسنده المنتظم را مىشناخت و حتى خود وى بر نوشته ابن قلانسى سورى مطالبى افزود. او نخستين نويسنده مشهور شرق است كه از منابع اسلامى غرب مانند «عبد العزيز بن شداء» كه به دمشق مهاجرت كرد و «ابو بكر احمد بن محمد الرازى اسپانيايى» استفاده كرده است. او از همه قسمتهاى اين منابع خلاصهاى برگرفت. در سى سال پس از ابن اثير، سه نويسنده عمده قابل ذكرند: سبط بن جوزى، نوه دخترى ابن جوزى كه مانند پدربزرگش واعظى بود كه مىتوانست مردم را جذب كند، او مذهب شافعى داشته و ساكن سوريه بود كه به خدمت ايوبيان در آمد. او در كتاب «مرآة الزمان» خود مدركى دال بر استفاده از اطلاعاتى مشابه با الكامل ارائه ندادهاست. گاه او از كاربرد روايتىكه مورد ذم پيشينيانش بود اجتناب مىكرد و از منابع موجود - از جمله «المنتظم» پدر بزرگش - نسخه بردارى مىكرد. او در نوشته خود وقايع سالهاى 448-479ق را لغتبه لغت از پسر هلال صابى نقل مىكند. در مورد زمان خود، اطلاعات مفصلى همراه با اقتباساتى از خاطرات دوستش سعدالدين ارائه داده است. بخش عمده نوشته او بر عراق متمركز است، سرزمينى كه مهمترين مورخان درباره آن مطلب نگاشتهاند. با توسعه عراق او به طور فزايندهاى به تاريخ سوريه مىپردازد و آن را تا سال 653ق اندكى پيش از مرگ خود، ادامه مىدهد. او با افزودن وثبتحوادث متوفيات هر سال به نوشته پدر بزرگ خود در مورد سوريه ادامه مىدهد و وقايع مربوط به سالهاى مرگ رهبران سياسى را درون مطالب روايات متفرقه مىآورد. از اين زمان بهبعد اين شيوه تاريخ نويسى ابتدا در سوريه و دمشق و سپس در سراسر قلمرو مماليك به كار گرفته شد. نظم خود به خود اطلاعات مرآة به شكل سالشمار، آن را منبع مطلوب و قابل استفادهاى - حتى بيشتر از الكامل - نزد مورخان بعدى ساخت. شهرت «شهاب الدين ابوشامه» دمشقى به دليل «كتاب الروضتين» او مىباشد كه آن را از تاريخ حكومت نور الدينو صلاحالدين آغاز مىكند. اين كتاب به دليل تركيب نسخههاى عماد الدين اصفهانى (به سبك ساده)، عزالدين بن شداد، ابن ابى طى و ابن اثير به موفقيت دستيافت. البته اقتباسهاى فراوان از نامههاى عماد الدين اصفهانى و دوستش قاضى فاضل منظور نظر نيست. بعدها او با الهام از سبط بن جوزى ذيلى نوشت كه رفته رفته در پايان نوشته اطلاعات خود را وارد كرد. با وجود در دسترس بودن نسخههاى خطى خوب از «ابن واصل» تاكنون نوشته او مورد بىتوجهى قرار گرفته است. او بومى حماة بود كه در حكومت آخرين فرد ايوبيان، «الصالح»، در مصر اقامت گزيد و براى حاكم مصر يك تاريخ عمومى تا سال جلوس او در 635ق تاليف كرد. اين اثر خلاصه و ادامه نوشته طبرى با استفاده از منبع واسطه ديگرى مىباشد. او هيچ اطلاعى از كتاب «الكامل» نداشت و موفقيت فزاينده الكامل و مرآة سبب شد تا نوشته واصل به دست فراموشى سپرده شود. اندكى بعد از سقوط ايوبيان، ابنواصل، تاريخ عمومى اين سلسله را به نام «مفرج الكروب» تاليف كرد كه منبع مهمى براى تاريخ اين مورد مىباشد. نويسنده با فراتر رفتن از افق سياسى اين سلسله، موضوعات مختلف را با ديدى باز بررسى كردهاست. سبك او روشن و ساده است و علت اينكه چرا تا اواسط قرن حاضر اين كتاب چاپ نشده و چرا چاپ اين كتاب هنوز كامل نشده است و يا چرا تنها خلاصه و قسمتهايى از آن به زبانهاى اروپايى ترجمه شدهاست، هنوز نامعلوم است. در زمان پايان اين كتاب، ابن واصل از وجود كتابهاى الكامل و زبده آگاه شد اما او بخش اساسى اطلاعات و مدارك كتاب خود را از دوستىهايش بهدست آورد. تاخير در انتشار يك نوشته تاريخى خارج از منطقه تاليفى خود، جالب توجه است. ادامه كار طبرى نوشته «ابو محمد عبدالله بن احمد الفرقانى» - كه هم اكنون موجود نيست - در زمان خود او در مصر و سوريه مشهور بود، اما هيچ گاه در مغرب اسلامى يا عراق ديده نشد. در سال 645ق كه ابن واصل كتاب «التاريخ الصالحى» خود را در مصر به پايان رساند، از وجود كتاب «الكامل» كه در سال 626ق تاليف شده بود اطلاع نداشت، اما پانزده سال بعد، از وجود اين كتاب آگاهى يافت و از آن در كتاب خود مفرج استفاده كرد. با اين حال، در همين زمان از وجود «مرآة الزمان» نوشته سبط بن جوزى كه در سال 653ق به اتمام رسيد كاملا بىخبر بود، در حالى كه سبط بن جوزى از وجود «تاريخ اتابكان» ابن اثير خبر داشت ولى الكامل را نمىشناخت. به مدت چندين نسل دو گروه از مورخان، حتى درنواحى نسبتا نزديك همچون مصر و سوريه، كاملا جداى از هم عمل مىكردند. در طى اين دوره، دو نوشته با اهميتى مشابه در حلب توسط «كمال الدين بن العديم» و «عزالدين بن شداد» نگاشته شد. ابن العديم از خانوادهاى شيعه و مهم بود كه در قرون نخستين سنى شده بودند. او دو اثر مرتبط با يكديگر «زبده» و «بقيه» را نوشت. زبده تاريخ حلب و حومه آن است كه در زمان زندگى خود نويسنده جزئياتى به آن افزودهشد. در قرن ششم منابع او تقريبا همان منابع «ابن ابى طى» بودند اما به گونهاى متفاوت از آنها استفاده شده بود. علاوه براين به نظر مىرسد كه نويسنده از اسلاف شيعه خود بىاطلاع بودهاست. سبك او محدود بود و منابع به ندرت نام برده شدهاند. بقيه حجم بيشترى داشت و به اتمام رسيدن آن مشخص نيست. به هر روى در پايان قرون وسطى تنها ده مجلد از آن در نواحى مختلف وجود داشت; نه جلد كه يكى از آنها در دو نسخه موجود است، هنوز كاملا چاپ نشدهاند. بقيه شبيه ديگر فرهنگهاى شهرها بود و در مورد حلب نوعى فرهنگ لغتنامهاى بود كه در شيوه و روش كلى خود با ديگر نوشتهها تفاوت داشت. نويسنده اهميت زيادى به اميران و اشراف سياسى دادهاست و نوشتهاش را همراه با ذكر نام منابع زبده يكجا مىآورد. مجلد نخست كتاب در مورد جغرافيا و فضايل مىباشد. زبده مدت زيادى شناخته شده و مشهور بود، اما اخيرا به طور كامل چاپ شده و ترجمه ناروايى از آن به فرانسه صورت گرفته است. (44) عزالدين بن شداد كه پس از حمله مغول به مصر مهاجرت كرد، بخشهاى اصلى كتاب خود «اعلاق الحضره» را پيش از مهاجرت از حلب جمع آورى كرده بود. اين نوشته كه احتمالا ديگران ادامه آن را نگاشتند، در سه قسمت جغرافياى ادارى و تاريخ بينالنهرين عليا كه مؤلف مقام برجستهاى در آنجا داشت و سوريه شمالى از جمله حلب، همه آثار تاريخى را توصيف و سرانجام به طور خلاصهتر سوريه جنوبى را بررسى مىكند. او در اطلاعات تاريخى خويش به طور گسترده از نوشته ابن اثير بهره جسته است و آن را تا زمان خود ادامه مىدهد، او همچنين از وجود آثار ابن ابىطى اطلاع داشت. تفاسير منابع تقدم سوريه را در حوزه تاريخنگارى اين عصر مورد تاكيد قرار مىدهد. بايد افزود كه سوريه شاهد ظهور نوع جديدى از فرهنگ زندگى نامهنويسى بود كه درآن آثار ياقوت، قفطى (مصرى مقيم حلب)، ابنابىاصيبعه و ابن خلكان ديده مىشود. مصر در تاريخنگارى اين عصر نقش اندكى داشت. با اين حال ذكر نام مؤلفى كه در زمان آخرين فرد ايوبيان و در آغاز عصر مملوكان فعال بود به نظر مناسب مىآيد. «ابن ميسر» كه سالنامههاى او از مصر به شكل ناقص در دست مىباشد و مقريزى از آنها نسخه بردارى كردهاست، تنها منبع معتبر اصلى در تاريخ پايانى فاطميان به حساب مىآيد. (45) نوشته او تا زمان ايوبيان ادامه يافت، اما وجود منابع ديگر كه خود وى نيز از آنها استفاده كرده بود، موجب شد نقل از او كمتر شود. مسيحيان و مسلمانان مصر به يك اندازه به گذشته علاقهمند بودند، كه اين علاقه سبب ايجاد افسانه فراعنه مصر شد. بايد از نوشتهاى در قرن يازدهم نام برد كه «پ، وايتر» آن را تحت عنوان L,Egypte dumurtada Fil du Gaphiphe ترجمه و ويرايش كرده است. شهرت كنونى كتاب مديون گم شدن نسخه خطى اصلى و معلوم نبودن هويت نويسنده آن است. (46) اگر چه خاطرات اسامه همچنان در ميان متون تاريخى عرب منحصر به فرد باقى مانده است، اما از دوران ايوبيان سه مجموعه ديگر خاطرات نيز در دست مىباشد. «عبداللطيف بغدادى» پزشك، كه خلاصهاى از همه چيز را يادداشت مىكرد، خاطرات خود را درباره تاريخ زمان خود مىنگاشت. اين خاطرات تنها در بخشهاى پراكنده در نوشته دو نويسنده دمشقى(ابن ابى اصيبعه و ذهبى) به دست آمده است. عبدالطيف ادعايى در مورد تبحر خود در تاريخ ندارد، اما در تاريخ، اطلاعات خود را با مطالبى در شرح آنها تركيب كردهاست. امير «الملك الناصر داود» رسالهاى از خود به جا گذاشت كه پسرانش آن را به صورت خاطرات پس از مرگ او منتشر كردند. «سعد الدين جوينى» از خانوادهاى با چهار عضو،«مشهور به پسران شيخ» (47) روايتى از تجربيات حكومت ايوبيان به جاگذاشته است كه چكيدههايى از آن در آثار سبط بن جوزى و ذهبى ديده مىشود. در قرون بعد، تاريخ نويسى يمن تا حد زياد و قابل توجهى گسترش يافت. درباره تاريخ يمن در عصر ايوبيان «ابومحمد يوسف الحجورى» در قرن ششم كتاب خلاصهاى را تاليف كرد. تهاجم مغول و سقوط خلافتبغداد سبب ناپديد شدن آثار تاريخىاى شد كه پيش از سال 656ق در بغداد موجود بودند. مهمترين مؤلف اين منطقه «تاج الدين على بن انحببن ساعى» (متوفاى 764ق) بود كه نوشتهاى از او درباره سالهاى نخستين همان قرن پيدا و چاپ شده است (48) ،و در آن نويسنده روايات تاريخى برگرفته از الكاملها و تاريخهاى مبسوط، مسائل و درگيرىهاى جدلى بغداد را كنار هم آورده است. او مطلب خود را از خلافت الناصر (حك 575 - 622 ق) آغاز كرده است. تشكيل امپراطورىهاى مرابطون و موحدين كه سبب اتحاد نسبى مسلمانان غرب خلافت (اندلس و مغرب) شد، شرايط مطلوبى را براى گسترش تاريخنگارى فراهم كرد. اگر چه اين نكته صادق است كه در مقابل شرق كه به غرب توجه داشتند، نوشتههاى تدوين شده در غرب به امور شرق بىتوجهى بيشترى نشان دادند. با كاهش تسلط مسلمانان بر اسپانيا بسيارى از نخبگان آنجا به شرق مهاجرت كردند، ابن خلدون نيز پس از مدتى اقامت در اسپانيا از آنجا مهاجرت كرد. «ابوالحسن على بن موسى بن سعيد المغربى» جغرافىدان، مورخ و نويسنده، درزمان ايوبيان مهاجرت كرد. «كتاب المقرب فى حولاء المغرب» او كه به شكل بخش بخش تصحيح و چاپ شد، يكى از اصلىترين و روشنترين آثار تاريخى اين دوره است. (49) در غرب «بيدق» تاريخ مختصرى از روزهاى نخستين حكومت موحدين را نوشت، كه بيشتر اطلاعات ما از قرون ششم و هفتم درباره مغرب و اسپانيا براساس آن مىباشد. كتاب «بيان» اثر «ابن عذارى مراكشى» (اواخر قرن هفتم) اندكى متاخرتر از زمان او را در برمىگيرد. به طور كلى نوشتههاى اين دوران به شكل زندگىنامه نويسى و لغتنامهاى مىباشد; مانند: نوشته «الملكى» در مغرب، نوشته «ابن الفراز» (متوفاى 402ق) در اسپانيا و جانشين او «ابى بشكوال» (50) (متوفاى 578ق) كه در شرق نيز شناخته شدهاست. در «ذخيره» ابن بسام اطلاعات تاريخى يافت مىشود. از همين دوران «عباديان» تاريخى از گذشته خود به جا گذاشتهاند كه «ابوزكريا يحيى بن ابى بكر ورجلانى» (51) آن را نوشته است. در حالى كه «ابو العباس احمد بن سعيد دارجينى» مجموعهاى از زندگى نامه عباديان را به نام كتاب «طبقات المشايخ» تاليف كرده است. خاتمه
در اين مقاله نكات تطبيقى شاخههاى مختلف تاريخ نگارى خاور نزديك، بحثشد. در ادامه تاريخ نويسى اعراب و ايرانيان مقايسه شد كه: تاريخنگارى ايرانى در دورههاى متاخر بدون توجه به شيوههاى دورههاى آغازين و حتى شيوههاى دوران عربى، ادامه يافت، و تاثير موفقيتآميزى بر دورههاى بعد داشت. اين شيوه پس از پيشرفت، تكميل شده به موفقيت رسيد. هر چند تاريخنويسى عرب موارد چندى را از ايرانيان به عاريت گرفته بود اما در بسيارى جهات حتى در حوزه زندگىنامهنويسى، سبك ايرانيان مشابه تاريخ نويسى عرب زبانان شد. از سوى ديگر تمايل تاريخنگارى ايرانى به سبك متكلف و گاه اندكى خيالپردازانه و كمتر سالشمارانه، با اشاره به ترتيب حكومتها متمايز مىباشد. براى عمق دادن به بررسى، خلاصه مطالب اين مقاله با تاريخ نگارى تمدنهاى همجوار به ويژه بيزانس مقايسه گرديد: ميان اين دو، مكتوبات شرقى قرار دارند كه برخى از آنها در حاكميت مسلمانان و برخى ديگر، همانند آثار ارامنه يا گرجىها، خارج از دنياى مسلمانان نوشته شدهبود. علاوه براين علايق مذهبى در تحريك تاريخ نويسى معاصر مغرب مسيحى مؤثر بود. تاريخ نويسى اعراب به سبب گسترده بودن محدوده جغرافيايى، هم در حجم و هم در تنوع نوشتهها برترى داشت. شيوههاى خاص مانند فرهنگهاى زندگى نامهنويسى تنها مختص مسلمانان بود كه تاريخنويسى را در همه مراحل با ترجمه چند اثر عقيدتى به زبان خود ادامه دادند. امكان مقايسه تاريخها از منظر عقايد در اين نوشته وجود ندارد و در اين مقاله صرفا به بحث در مورد روش بيان مطالب و روشهاى كسب اطلاعات پرداخته شدهاست. تاريخنگارى بيزانس، وارث تاريخ كهن بود اما برخلاف تاريخ نويسى اعراب مراحل سنتى نخستين را نگذرانيد، و مقايسه اين دو حوزه، تنها در آثار قرون كلاسيك و بعد از كلاسيك ميسر مىباشد. دورانى كه مورد بحث و بررسى قرار گرفتبا ظهور حكومت مماليك و امپراطورى مغول پايان يافت. از دوران مماليك آثار تاريخى زيادى باقى ماندهاست كه ويژگىهاى تازهاى دارد، اما به طور كلى همان سنت تاريخنويسى دوران پيش به ويژه ايوبيان را ادامه مىدهند. 1) اين مقاله برگرفته از مجموعه زير مىباشد: Religion , Leavning and science in the `AbbasidPeriod , Gambridge university press 1990. 2. sezgin 3) ر.ك: م. كوك: جزم انديشى مسلمانان نخستين (كمبريج، 1981). 4) اين نظريه را ولهاوزن در «مقدمه» خود ارائه داده است(1899). 5) ارجاعات متعددى در G A S ،بهويژه ص 30 به بعد، وجود دارد. 6) ر.ك: رسالههاى مداينى در G A S,1 , 314 و ابومخنف در . G A S, 1 , 308 7) ر.ك: بروشوويك، ابن عبدالحكم و فتوح افريقا در : Annales de Inst, tut des Eiudes, orientales (VI , 1942 ) 8. G A S,1, 280-283 9) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، اسرائيليات. 10) همان، قصص. 11) به كوشش عبدالعزيز الدورى(بيروت، 1971). 12) مهدى ادعاى امامت و تشيع عباسى را از طريق كيسانيه رد و آن را به امامت عباس بن عبدالمطلب ، به دليل نزديكتر و اولىتر بودن عباس به پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم ، ادعا و اثبات مىكرد (ر.ك: اخبار الدولة العباسيه، به كوشش عبدالعزيز الدورى (بيروت، 1977، ص 165) (مترجم). 13) ر.ك: دايرة المعارف اسلام، ويرايش نخستين، طبرى و تاريخ طبرى، بازگشتخلافتبه بغداد، ترجمه ف. روزنتال در : . GAL,1,148(1986 ) 14. G A S, 1 , 324 15) 16) ر.ك: پدرسن، كتاب عرب (پرينگتون، 1984) ، فصل سوم. 17. G A S , 1 , 357 & G A L,1 , 153 ` 18) دمشق 1972 - 1973. 19. Thierry Bianquis 20) دمشق ، 1980. 21) مانند ابن شنبه كه نويسنده تاريخ بصره نيز بود (الفرقانى و ديگران، .( G A S,1,345-6 22) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، الهمدانى. 23. G A S, 1,346 24) 25) خاطرات عبدالله زيرى در: اندلس 1935-3; 1936-4 و 1941-6. 26) G A S, 1,362 ; پلت، رشد و توسعه تاريخ نگارى مسلمانان اسپانيا در لوئيس و هولت، مورخان خاورميانه، 119. 27) در مورد زيادة الله و پسر سحنون ر.ك: طالبى، امارت اغلبيان، ص 901. 28. G A S,1,356 29) ويرايش م.كعبى، تونس، 1968. 30) ادريس، بربرهاى شرق، ص 15-17. 31. Massignin , La passion d| al-Halladj (paris, 1978 ) 32) ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 290. 33) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، ابن الجوزى. 34) لوئيس وهولت، مورخان قرون وسطى، ص 69-71 و و. مادلونك، هويت دويمنى، Mss روزنامه مطالعات شرق نزديك، شماره 32، 1973، ص 179. 35. Gahen , la syria du Nord , 44 and n.3 36. Ibid, 41-42 37) احتمالا در مورد بوستان درستباشد. 38. Gahen , La Syria du Nord, 42- 43 39) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، عماد الدين. 40. Gahen , Lasyria du Nord, 52 41) 42) ر.ك: دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، ابن ابى طى. 43) ريچاردز، ابن اثير و بخشهاى متاخر الكامل در: د.و.مورگان، نوشتههاى تاريخى ميانى در دنياهاى اسلام و مسيحيت، (لندن، 1982). 44) 45. H . Masse , Annales , d Egypte , Gairo, 1927 46) تشخيص هويتيوسف بن ربيع در Arabica ،شماره 21، سال 1973م انجام شدهاست. 47) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، اولاد الشيخ. 48) چاپ مصطفى جواد، بغداد، 1353 ق /1934 م. 49) 50) دايرة المعارف اسلام، ويرايش دوم، ابن بسام و ابوالحسن على بن بسام الشنطرينى. 51) مسكرى، كتاب السيره (الجزيره و پاريس، 1878م).