ابن عقيله - دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد 4

ابن عقيله

جلد: 4

نويسنده: محمد هادي موذن جامي

شماره مقاله:1531

اِبْن ِ عَقيله ، ابوعبدالله جمال الدين محمد بن احمد بن سعيد حنفى مكى ، ملقب به ظاهر (د 1150ق /1737م )، محدث ، صوفى و مورخ . او در مكه زاده شد و در همانجا نشأت يافت . از عبدالله بن سالم بصري ، شهاب الدين احمد بن محمد نخلى ، الياس بن ابراهيم كورانى ، ابن عبدالغنى و ديگران علم آموخت . محمد بن على احمدي و عبدالله بن على سقاف به او تلقين ذكر كردند و على بن عبدالله عيدروس از هندوستان براي او اجازه نوشت و سرانجام خرقة قادريه را از دست قاسم بن محمد بغدادي پوشيد (مرادي ، 4/30). او به شام و روم و عراق سفر كرد و عدة زيادي از او دانش آموختند. در دمشق علاوه بر تشكيل حلقة ذكر، مدتى نيز در مدرسة جقمقيه تدريس نمود (همو، 4/31). از اجازه نامه اي كه از او در دست است ، معلوم مى شود كه در 1143ق در دمشق بوده است (زركلى ، 6/13). در 1145ق به بغداد رفت و در آنجا، محمد سعيد سويدي محضر او را درك كرد و از او حديث شنيد (كتانى ، 2/40). سپس به مكه بازگشت (مرادي ، همانجا). امرالله بن عبدالخالق مزجاجى از او روايت كرده است (كتانى ، همانجا) و عبدالرحمان بن محمد رفاعى و پسرش احمد و مصطفى بن عبدالجليل تلداوي از او اجازة گرفته اند (بخيت ، 3/24، شم 120 و 123). ابن عقيله در مكه درگذشت .

از آثار او المنطق الفحوانى و المشهد الروحانى فى المعاد الانسانى است كه در 1328ق در مصر به چاپ رسيده است ؛ GAL,S,II/522) تيموريه ، 4/134). از ديگر آثار او كه به صورت خطى باقى مانده ، موارد ذيل قابل ذكرند:

1. الاسرار المطوية فى الاسماء السهروردية (ازهريه ، 6/335)؛

2. الجوهر المنظوم فى تفسير القرآن العظيم بالمرفوع من كلام سيد المرسيلين و المحكوم ( آمبروزيانا، شم 139 )؛

3. عقد الجواهر فى سلاسل الاكابر (تيموريه ، 2/23، 91؛ ششن ، 2/223؛ هوتسما، شم 421 )؛ GAL,S,II/522;

4. فقه القلوب و معراج الغيوب ( براون ، شم 901 )؛

5. الفوائد الجليلة فى مسلسلات ابن عقيلة، كه در 1145ق نوشته شده است ( آلوارت ، شم 1614 ؛ خديويه ، 7/591؛ تيموريه ، 2/308؛ ازهريه ، 1/364؛ ششن ، 2/224؛ )؛ GAL,II/506

6. نسخة الوجود فى الاخبار عن حال الموجود، در امر جهان از مبدأ تا معاد (خديويه ، 5/167؛ ، GAL همانجا؛ براي ديگر آثار خطى ، نك: ازهريه ، 6/400؛ بخيت ، 3/24- 25؛ زركلى ، 6/13؛ سيد، 1/34؛ ششن ، 2/223؛ طلس ، 289؛ ظاهريه ، 87؛ و براي آثار مفقود نك: كتانى ، 2/39؛ بغدادي ، 2/323).

مآخذ

ازهريه ، فهرست ؛ بخيت ، محمد عدنان و ديگران ، فهرس المخطوطات العربية المصورة، عمّان ، 1406ق /1986م ؛ بغدادي ، هديه ؛ تيموريه ، فهرست ؛ خديويه ، فهرست ؛ زركلى ، اعلام ؛ سيد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره ، 1954م ؛ ششن ، رمضان ، نوادر المخطوطات العربية فى مكتبات تركيا، بيروت ، 1400ق /1980م ؛ طلس ، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف ، بغداد، 1372ق / 1953م ؛ ظاهريه ، خطى (حديث )؛ كتانى ، عبدالحى ، فهرس الفهارس ، فاس ، 1347ق ؛ مرادي ، محمد خليل ، سلك الدرر، بغداد، 1301ق ؛ نيز:

Ahlwardt; Ambrosiana; Browne; GAL; GAL, S; Houtsma, M. Th., cata- logue d'une Collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden,

1886.

محمدهادي مؤذن جامى