جلد: 4نويسنده: ابوالحسن ديانت شماره مقاله:1562اِبْن ِ غازي ، ابوعبدالله محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن على ابن غازي عثمانى مكناسى (858 -9 جمادي الاول 919ق /1454-13 ژوئية 1513م )، فقيه مالكى ، مورخ ، اديب و عالم حساب . نسبش به بنى عثمان قبيله اي از كتامه در مكناسه الزيتون واقع در مغرب اقصى مى رسد (زركلى ، 5/336). برخى از جمله بابا تنبكتى (ص 334) تاريخ تولد او را با استناد به فهرست احمد المنجور 841ق /1437م نوشته اند، ولى ابن قاضى با اشاره به نوشتة الروض الهتون فى اخبار مكناسة الزيتون تأليف خود ابن غازي ، تولدش را در 858ق قيد كرده و مى افزايد: اين تاريخ با تاريخ مندرج در كتاب فهرست احمد المنجور مطابقت ندارد و گويا وي از آنچه در كتاب الروض الهتون ... آمده ، آگاهى نداشته است (1/320). ابن غازي در مكناسة الزيتون ديده به جهان گشود و در همانجا پرورش يافت و به فراگرفتن علم پرداخت (بابا تنبكتى ، 333). در 891ق به فاس سفر كرد (ابن قاضى ، همانجا) و در آنجا با عده اي از استادان خود آشنا گرديد و از دانشمندان و فقهايى مانند: نيجى ، محمد ابن قاسم قوري و ابى عبدالله صغير دانش آموخت (بابا تنبكتى ، ابن قاضى ، همانجاها؛ وزير سراج ، 1(3)/586). از ادريس بن يخلف بوفرحى صنهاجى ريفى كه معاصر وي بود نيز استفاده كرد (ابن قاضى ، 1/164). سپس به مولد خود بازگشته ، چندي در ميان خويشاوندان به سر برد (گنون ، 1/218، 219). در تعبير حديث و علم رجال و شرح حال نگاري و گزارش جنگها تسلط داشت ؛ در علم قرائت ، تفسير، ادب ، عروض ، حساب و فرائض (تقسيم ارث ) اطلاعات گسترده اي داشت . او سرآمد دانشوران روزگار خويش بود و عمر خود را در طلب علم و نوشتن و نشر آن گذرانيد. به فن تدريس آشنا بود، مجالس قرائت قرآن و تفسير تشكيل مى داد و در ماه رمضان از صحيح بخاري حديث مى گفت (بابا تنبكتى ، همانجا). بسياري از جويندگان دانش ، از مناطق دور، در مجلس درسش حاضر مى شدند و از وي دانش مى آموختند كه از اين ميان مى توان على بن محمد شريف تلمسانى ، ابن عباس صغير، احمد دقون ، على بن هارون ، عبدالواحد ونشريسى ، عبدالرحمان بن احمد قصري فاسى ، حسن بن عثمان تاملى جزولى را نام برد (ابن مريم ، 259؛ بابا تنبكتى ، همانجا؛ مخلوف ، 276؛ ابن قاضى ، 1/182). ابن غازي داراي منطقى قوي ، بيانى شيرين و روان ، خلقى نيكو و محضري پربار بود، نزد خواص و عوام عزت و احترام داشت و سخنورترين فرد زمان خود بود (بابا تنبكتى ، همانجا). ابتدا در مكناسه و پس از آن در فاس جديد مجلس وعظ و سخنرانى داشت ، سپس ضمن تدريس ، امامت و خطابت مسجد قرويين را نيز عهده دار شد (همانجا). وي براي جهاد و مراقبت و محافظت ثغور اسلامى بارها به مرابطه پرداخت و به همين منظور در اواخر عمر به قصر كُتامه [شهري در جزيرة الخضراء اندلس ] رفت ، در آنجا مريض شد و به فاس بازگشت و تا پايان عمر خود در همانجا توطن اختيار كرد (همانجا). ابن غازي پس از درگذشت در الكغادين ِ فاس مقابل قبر استادش محمد قوري به خاك سپرده شد (ابن قاضى ، 1/320). هم اكنون مدفن او در فاس به «باب الحمراء» شهرت دارد (كتانى ، 2/257). يكى از شاگردان وي به نام شقرون بن ابى جمعة وهرنى قصيده اي زيبا و طولانى در رثا و سوگ او سروده است (بابا تنبكتى ، 334). اين آثار از ابن غازي به چاپ رسيده است : 1. بُغية الطلاّب فى شرح منية الحُسّاب ، كه شرح منظومة خود ابن غازي در علم حساب است (فاس ، 1317، 1319ق )؛ 2. الروض الهتون فى اخبار مكناسة الزيتون (فاس ، 1326ق /1908م ). اين كتاب مهم ترين و سودمندترين كتاب ابن غازي است كه جزئى از آن توسط هودا1 به فرانسه ترجمه شده و در «مجلة آسيايى 2» چاپ شده است ( 2 EI)؛ 3. الفهرسة المباركة، موسوم به التعلّل برسم (رسوم ) الاسناد بعد انتقال اهل المنزل و الناد كه در 1399ق /1979م به كوشش محمد زاهى در دارالبيضاء به چاپ رسيده است ؛ 4. كليات فقهية على مذهب المالكية يا كليات فى الفقه ، در فاس چاپ سنگى شده است (براي آثار خطى او، نك: ؛ GAL,S,I/522, 338 311, 97, II/96, ,546 ؛ كحاله ، 9/16؛ منصور، 227؛ حجى ، 22، 29، 40، 135، 184).
مآخذ
ابن قاضى ، احمد، جذوة الاقتباس ، رباط، 1973م ؛ ابن مريم ، محمد، البستان ، به كوشش محمد بن ابى شنب ، الجزائر، 1326ق /1908م ؛ بابا تنبكتى ، احمد، «نيل الابتهاج »، در حاشية الديباج المذهب ابن فرحون ، قاهره ، 1351ق ؛ حجى ، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، كويت ، 1406ق ؛ زركلى ، اعلام ؛ كتانى ، محمد، فهرس الفهارس و الاثبات ، فاس ، 1347ق ؛ كحاله ، عمررضا، معجم المؤلفين ، بيروت ، 1957م ؛ گنون ، عبدالله ، النبوغ المغربى فى الادب العربى ، بيروت ، 1395ق /1975م ؛ مخلوف ، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت ، 1349ق ؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس المخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس ، بيروت ، 1388ق ؛ وزير سراج ، محمد، الحلل السندسية، تونس ، 1970م ؛ نيز: 2 ; GAL,S. ابوالحسن ديانت
لطفا منتظر باشید ...
