ابن قاسم، غزي - دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد 4

ابن قاسم، غزي

جلد: 4

نويسنده: مهدي سلماسي

شماره مقاله:1620

اِبْن ِ قاسِم ِ غَزّي ، ابوعبدالله شمس الدين محمد بن قاسم بن محمد ابن محمد (859 - 918ق /1455-1512م )، فقيه شافعى و اديب . سخاوي (8/286) او را ابن غرابيلى خوانده است . ابن قاسم در غزّه تولد و نشأت يافت و در همانجا به فراگيري علوم مختلف از قبيل حديث ، فقه و ادبيات روي آورد و قرآن را حفظ كرد. وي در 881ق /1476م به مصر رفت و تحصيلات خويش را نزد مشايخ مشهور آنجا، از جمله بدرالدين ماردانى كه حساب و جبر را به وي آموخت و جوجري ، حصنى ، جمال الدين كورانى و ديگران ادامه داد. سپس در جامع ازهر به تدريس پرداخت و همراه با آن به افتاء و خطابت در جامع القلعه نيز مشغول بود. او با مشاهير مصر در آن روزگار مانند شهاب الدين ابشيهى و سخاوي ارتباط داشته و به ويژه با سخاوي اطلاعات علمى و كتاب مبادله مى كرده است . سخاوي تنها كسى است كه از زندگى ابن قاسم با تفصيلى بيشتر سخن گفته است (8/286)، ولى در منابع ديگر فقط نام نوشته هاي او آمده است . چون سخاوي پيش از ابن قاسم غزي درگذشته است به وفات وي اشاره اي ندارد، اما حاجى خليفه (2/1140) تاريخ درگذشت وي را ثبت كرده است .

آثار

مهم ترين اثر باقيمانده از ابن قاسم فتح القريب المجيب فى شرح الفاظ التقريب است كه نام ديگر آن القول المختار فى شرح غاية الاختصار است (ابن قاسم ، 2) و نخستين بار در 1278ق ، در قاهره به صورت سنگى به چاپ رسيده و پس از آن بارها تجديد چاپ شده است . به علاوه در 1310ق در سنگاپور همراه با شرحى به زبان مالايايى ، و در 1894م در ليدن با ترجمه اي به فرانسه توسط وان دن برگ 1 به چاپ رسيده است . بر اين كتاب شروحى نيز نوشته شده كه از آن جمله شرح ابراهيم باجوري است كه از 1272ق به بعد چندين بار در مصر چاپ شده و زاخاو ترجمة بخشى از آن در كتاب «فقه اسلامى 2» منتشر كرده است .

آثار خطى

1. حاشية على شرح الجار بردي لشافية ابن الحاجب ، چند نسخه از آن در هالة آلمان ، انستيتوي خاورشناسى شوروي و پترزبورگ موجود است (طعمه ، شم 74؛ خالدوف ، شم 7441 ؛ )؛ GAL,S,I/536

2. حواشى على حاشية الخيالى ، كه شرح عقائد نسفى است و نسخه اي از آن در كتابخانة دانشگاه پرينستون موجود است (حتى ، شم 1552 )؛

3. فتح الرب المالك بشرح الفيّة ابن مالك ، كه نسخه هاي آن در كتابخانه هاي ازهرية مصر و ظاهرية دمشق موجود است (ازهريه ، 4/285؛ ظاهريه ، 377-379؛ براي ديگر آثار خطى ، نك: آلوارت ، شم 7027 ; 2 ESC، شم 1494 ؛ آصفيه ، 2/42).

مآخذ

آصفيه ، خطى ؛ ابن قاسم ، محمد، فتح القريب ، بغداد، مكتبة المثنى ؛ ازهريه ، فهرست ؛ حاجى خليفه ، كشف ؛ سخاوي ، محمد، الضوء اللامع ، قاهره ، 1354- 1355ق ؛ طعمه ، عدنان جواد، فهرست المخطوطات العربية، بغداد، 1397ق / 1977م ؛ ظاهريه ، خطى ؛ نيز:

Ahlwardt; ESC 2 ; GAL,S; Hitti, Ph. K. et al., Dexcriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, 1938; Khalidou.

مهدي سلماسى