جلد: 4نويسنده: محمد جواد حجتي کرماني شماره مقاله:1628اِبْن ِ قانِع ، ابوالحسين عبدالباقى بن قانع بن مرزوق اموي (25 ذيقعدة 265- 7 شوال 351ق /19 ژوئية 879 - 8 نوامبر 962م )، محدث بغدادي و نويسندة شرح حال صحابه . وي از موالى بنى اميه بود و به همين جهت او را اموي خوانده اند (خطيب ، 11/88). براساس آنچه در برخى منابع آمده ، او مذهب حنفى داشته است (نك: ابن حجر، 3/384)، ولى از آنجا كه طوسى نام وي را در الفهرست (ص 178) و رجال خود (ص 488) آورده ، برخى از متأخرين او را از اماميه دانسته اند. خطيب بغدادي پس از اشاره به تضعيف ابن قانع از سوي برقانى ، توثيق وي را توسط جمعى از مشايخ بغداد نقل كرده و ضمناً يادآور شده كه ابن قانع در دو سال آخر عمر دچار اختلاط شده است (خطيب ، 11/89؛ نيز نك: ذهبى ، ميزان ، 2/532؛ ابن حجر، همانجا). به گفتة ذهبى ( سير، 15/527) او فردي كثير السفر بوده و شيوخ بسياري داشته كه از مهم ترين آنان حارث بن ابى اسامه صاحب مسند را مى توان نام برد (در مورد مشايخ وي ، نك: خطيب ، 9/378، 11/88؛ ابن قانع ، جم). از جمله شاگردان و راويان او نيز مى توان از ابوالحسن دارقطنى ، حاكم نيشابوري ، ابوبكر جصّاص ، ابوعلى ابن شاذان و ابوبكر دوري نام برد (دارقطنى ، 1/34، جم؛ جصاص ، 1/22، جم؛ طوسى ، الفهرست ، 178؛ خطيب ، 11/88 -89). مهم ترين اثر ابن قانع كتاب معجم الصحابة اوست كه در آن اصحاب پيامبر(ص ) را بر شمرده و از هر يك حديثى مسند آورده است . دو نسخة خطى ناقص از آن در كتابخانه هاي كوپريلى استانبول (كوپريلى ، 1/231) و ظاهرية دمشق نگهداري مى شود ( فهرس ، 92). ابن فتحون (ه م ) كتابى دربارة اغلاط ابن قانع در اين كتاب نوشته است . از ديگر آثار او الفوائد است كه نسخة خطى آن در كتابخانة ظاهريه وجود دارد (ظاهريه ، 1/248). طوسى در الفهرست (ص 178) از يكى از آثار وي با عنوان السنن عن اهل البيت (ع ) ياد كرده است (براي ديگر آثار او، نك: ابن ماكولا، 7/171؛ ابن خلكان ، 2/248، جم؛ حاجى خليفه ، 2/1735).
مآخذ
ابن حجر، احمد، لسان الميزان ، حيدرآباد دكن ، 1330ق ؛ ابن خلكان ، وفيات ؛ ابن قانع ، عبدالباقى ، معجم الصحابة، نسخة خطى كوپريلى ، شم 452؛ ابن ماكولا، على ، الاكمال ، حيدرآباد دكن ، 1406ق /1986م ؛ جصاص ، احمد، احكام القرآن ، به كوشش محمد صادق قمحاوي ، بيروت ، 1405ق /1985م ؛ حاجى خليفه ، كشف ؛ خطيب بغدادي ، احمد، تاريخ بغداد، قاهره ، 1349ق ؛ دارقطنى ، على ، السنن ، به كوشش عبدالله هاشم يمانى ، مدينه ، 1386ق ؛ ذهبى ، محمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق ، بيروت ، 1404ق /1984م ؛ همو، ميزان الاعتدال ، به كوشش على محمد بجاوي ، قاهره ، 1382ق /1963م ؛ طوسى ، محمد، رجال ، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم ، نجف ، 1381ق /1961م ؛ همو، الفهرست ، مشهد، 1351ش ؛ ظاهريه ، خطى (مجاميع )؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس ، كويت ، 1408ق /1987م ؛ كوپريلى ، خطى . محمدجواد حجتى كرمانى
لطفا منتظر باشید ...
