جلد: 4نويسنده: محمد هادي موذن جامي شماره مقاله:1694اِبْن ِ لَبّان ، شمس الدين ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالمؤمن اِسْعِري دمشقى (679 -24 يا 25 شوال 749ق /1280- 15 يا 16 ژانوية 1349م )، فقيه شافعى ، محدث ، صوفى ، اديب و مفسر. او در دمشق به دنيا آمد و در همانجا نشأت يافت (يافعى ، 4/333). مقدمات ادب را از شمس الدين محمد بن ابى الفتح آموخت و شاطبيه را نزد پدرش شهاب الدين خواند (يافعى ، همانجا) و از ابوحفص ابن قواس ، ابوالحسين يونينى و شرف الدين فزاري حديث شنيد (صفدي ، 2/168؛ داوودي ، 2/80). سپس به مصر رفت و از عبدالمؤمن بن خلف دِمياطى در قاهره ، عبدالرحمان بن عبدالقوي خثعمى در جيزه ، على بن احمد غَرّافى در اسكندريه و حسن بن عبدالكريم غماري سبط زيادة حديث شنيد (صفدي ، همانجا؛ ابن رافع ، 2/104). فقه را از جمال الدين شريشى ، نجم الدين ابن رفعه ، كمال الدين ابن زملكانى و صدرالدين ابن وكيل فراگرفت و همگى به او اجازة فتوا دادند (يافعى ، همانجا). ابن لبان بر اثر آشنايى و مصاحبت با ياقوت حبشى شاذلى در اسكندريه (نك: يوسفى ، 339)، بدو گرايش يافت ، و به دامادي وي درآمد (شعرانى ، 2/20). او در مصر ابتدا در جامع عتيق مجالس درس و وعظ داشت و بر طريق شاذليه سخن مى گفت (اسنوي ، 2/370؛ ابن قاضى شهبه ، 3/69). وي علاوه بر خطابت جامع اَفْرَم و سپس جامع آقسنقر ناصري ، تدريس در مدرسة خشابيه را برعهده داشته است (اسنوي ، همانجا؛ ابن دقماق ، 13/205؛ ابن قاضى شهبه ، 3/68). از شاگردان او در فقه و اصول ابن ام قاسم و تقى الدين محمد ابن ببائى را مى توان نام برد (ابن قاضى شهبه ، 3/93؛ ابن حجر، 2/139). فردي مالكى به نام عبدالواحد ابن مغربى برضد ابن لبان اقامه دعوا كرده ، مدعى شد كه او قائل به عدم حرمت سجود بر بت و تفضيل ياقوت حبشى بر بعضى از صحابه و غلو در حق اوست ، ولى با وساطت چند تن از اميران ، سلطان از قضات خواست كه به توبه دادن ابن لبان اكتفا كنند (يوسفى ، همانجا). در 10 محرم 737ق /19 اوت 1336م ، بار ديگر ابن لبان به اتهام قول به حلول و اتحاد و غلو در عقايد قرمطى به محكمه احضار شد و به بعضى از موارد اتهام اعتراف نمود، اما با شفاعت برخى از بزرگان از قتل او صرف نظر شد، ولى از تبليغ منع گرديد (ابن كثير، 14/177؛ نيز نك: ابن حجر، 5/60؛ مقريزي ، 2(2)/408). ابن لبان چند سال بعد، در 744ق /1343م در آرامگاه شافعى در قرافه به تدريس پرداخت (حسينى ، 149؛ اسنوي ، همانجا) و سرانجام در اثر ابتلا به طاعون درگذشت (همانجا). ابن لبان شعر نيز مى سروده و يافعى اشعار او را ستوده است (3/334) و نمونه اي از اشعار وي توسط سبكى (9/95-96)، ابن اياس (1(1)/527) و داوودي (2/82) نقل شده است . نقشبندي (ص 544) نسخه اي خطى را در موزة عراق معرفى كرده كه دربردارندة اشعاري از ابن لبان است . تنها اثر چاپ شدة ابن لبان رد معانى الا¸يات المشابهات الى معانى الا¸يات المحكمات است كه در قاهره در مطبعة المحمودية و نيز در بيروت در 1328ق و بار ديگر به كوشش حافظ وهبه در استانبول در 1331ق /1913م به چاپ رسيده است . همچنين از كتاب تفسير او كه گويا در اواخر عمر آن را شروع كرده و ناتمام مانده است (نك: يافعى ، همانجا) نسخه هايى در كتابخانه هاي سليمانية استانبول و دارالكتب قاهره ؛ GAL,S,II/137) خديويه ، 1/141) موجود است (براي نسخة خطى يك اجازه و يك فتوا از او، نك: نموي ، شم 1588 ؛ ، GAL,S همانجا؛ قس : كوپريلى ، 2/309؛ براي ديگر آثار يافت نشدة وي ، نك: يافعى ، همانجا؛ ابن حجر، 5/61).
مآخذ
ابن اياس ، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفى ، قاهره ، 1402ق / 1982م ؛ ابن حجر عسقلانى ، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن ، 1396ق ؛ ابن دقماق ، ابراهيم ، ترجمان الزمان ، نسخه عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن رافع سلامى ، محمد، الوفيات ، به كوشش صالح مهدي عباس و بشار عواد معروف ، بيروت ، 1982م ؛ ابن قاضى شهبه ، ابوبكر، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن ، 1399ق / 1979م ؛ ابن كثير، البداية؛ اسنوي ، عبدالرحمان ، طبقات الشافعية؛ به كوشش عبدالله جبوري ، بغداد، 1391ق ؛ حسينى دمشقى ، محمد، «ذيول العبر»، همراه با العبر ذهبى ، به كوشش محمد سعيد زغلول ،بيروت ، 1405ق /1985م ؛ خديويه ، فهرست ؛ داوودي ، محمد، طبقات المفسرين ، بيروت ، 1983م ؛ سبكى ، عبدالوهاب ، طبقات الشافعية الكبري ، به كوشش محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ، 1384ق ؛ شعرانى ، عبدالوهاب ، لواقح الانوار، قاهره ، 1954م ؛ صفدي ، خليل ، الوافى ، به كوشش ددرينگ ، استانبول ، 1949م ؛ كوپريلى ، خطى ؛ مقريزي ، احمد، السلوك ، به كوشش محمد مصطفى زياده ، قاهره ، 1942م ؛ نقشبندي ، اسامه ناصر وظمياء محمد عباس ، مخطوطات الادب فى المتحف العراقى ، كويت ، 1985م ؛ يافعى ، عبداالله ، مرآةالجنان ، حيدرآباد دكن ، 1390ق ؛ يوسفى ، موسى ، نزهة الناظر، به كوشش احمد حطبط، بيروت ، 1986م ؛ نيز: ,S; Nemoy, L., Arabic Manuscripts in the Yale University, New Haven, 1956. محمدهادي مؤذن جامى
لطفا منتظر باشید ...
