اِبْن ِ مَرْدويه - دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد 4

اِبْن ِ مَرْدويه

ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه ابن فورك (323- 24 رمضان 410ق /935-23 ژانوية 1020م )، از محدثان بزرگ اصفهان . وي در خاندانى اهل دانش به دنيا آمد، چنانكه پدرش ابوعمران و برادرش ابوعبدالله محمد نيز از محدثان و عالمان اصفهان بودند (ابونعيم ، 2/307، 314؛ مافروخى ، 29؛ ذهبى ، تاريخ ، 361). ابن مردويه ظاهراً در اصفهان پرورش يافت و در همانجا به تحصيل پرداخت . سپس براي شنيدن حديث به ديگر شهرها رفت . در سفري به عراق ، در بصره و كوفه دانش آموخت و در 349ق در بغداد بود. مدت اقامت وي در عراق روشن نيست ، اما مى دانيم كه در 351ق در اهواز بوده است كه شايد اين تاريخ مربوط به بازگشت وي از عراق باشد (سمعانى ، الانساب ، 3/239؛ ابن نقطه ، التقييد، 1/199؛ ذهبى ، سير، 16/13). از مشايخ او سليمان بن احمد طبرانى ، ابوالشيخ اصفهانى ، حمزة اصفهانى ، عبدالباقى ابن قانع ، ابوبكر ابن كامل ، ابوبكر احمد بن سليمان نجاد، ابوسهل ابن زياد قطان ، دعلج بن احمد سجزي ، ابواحمد عسال و نيز پدرش را مى توان نام برد (سمعانى ، همان ، 1/284؛ ابن نقطه ، همانجا؛ ذهبى ، همان ، 16/277، 17/308). كسان بسياري نيز از ابن مردويه بهره برده اند كه ابونعيم اصفهانى ابومنصور محمد بن احمد ابن شكرويه ، ابوالخير محمد بن احمد بن رَرا، احمد بن عبدالرحمان ذكوانى ، عبدالرحمان ، عبدالوهاب و عبيدالله پسران محمد بن اسحاق ابن منده و عبدالرزاق بن عمر شايان ذكرند (نك: خوارزمى ، مقتل ، 1/70؛ ابن عساكر، 560؛ ضياء مقدسى ، 1/185، جم؛ ابن نقطه ، همانجا؛ ذهبى ، همان ، 17/310). دربارة تبحر ابن مردويه در حديث وسعة روايت وي بايد گفت كه او از حافظان بزرگ بوده و نيز از مشايخ بسياري بهره برده است و از اين رو وي را همانند حاكم نيشابوري و طبرانى دانسته اند. چنانكه ، به گفتة ذهبى ، ابن مردويه چندان داراي علو سند بود كه گويى بخاري را درك كرده باشد. نيز بايد گفت كه در برخى منابع حديثى از وي با عناوينى چون «ملك الحفاظ» و «طراز المحدثين » ياد شده است (ابونعيم ، 1/168؛ خوارزمى ، المناقب ، 54؛ ابن طاووس ، على ، اليقين ، 129؛ ذهبى ، همان ، 17/36، 308-310).

آثار

الف - خطى

الامالى ، كه مورد استفادة ابن شهر آشوب در مناقب (2/222) قرار گرفته و بخشى از آن به صورت خطى در كتابخانة ظاهريه موجود است (ظاهريه ، 110؛ فهرس ، 581). همچنين مروياتى از طبرانى و ابوالشيخ اصفهانى كه ابن مردويه آنها را برگزيده است (نك: سمعانى ، التحبير، 1/166، 2/13)، در كتابخانة ظاهريه نگهداري مى شود ( فهرس ، 373، 421-422، 437، 575 -576).

ب - آثار يافت نشده

در ميان آثار يافت نشدة او، 3 كتاب از اهميت ويژه اي برخوردار است كه بخشهايى از آنها در منابع بعدي نقل شده است :

1. تاريخ اصبهان (رافعى ، 1/2)، كه مورد استفادة ابونعيم اصفهانى در ذكر اخبار اصبهان (1/249، 272، جم)، سمعانى در الانساب (1/68، 160، جم)، ابن نقطه در الاستدراك (1/19، 20، جم) و التقييد (1/236، 270، جم)، ياقوت در معجم البلدان (1/106، 3/873)، ابن نجار در ذيل (نك: ابن ايبك ، 338)، ذهبى در تذكرة (3/886، 974، جم) و سير (14/463، 15/554، جم) و ابن حجر در لسان الميزان (1/117، 266، جم) قرار گرفته است . ابن مردويه در اين كتاب به جرح و تعديل روات نيز پرداخته و ظاهراً بر آن بوده است كه از آنان حديثى مسند نقل كند (مثلاً نك: ابونعيم ، 1/235؛ ذهبى ، همان ، 16/127، 400)؛

2. تفسير القرآن (ابونعيم ، 1/168؛ ذهبى ، همان ، 17/310). اين كتاب مورد استفادة ابن كثير در تفسير (2/12، 18، جم) و البداية (1/91، 96، جم)، ابن جزري در اسنى المطالب (ص 100، 101)، ابن حجر در الاصابة (3/177، 296، 6/20) و سيوطى در الدر المنثور (1/12، 16، جم) واقع شده است (نيز نك: رودانى ، 170، كه از اين كتاب با عنوان التفسير المسند ياد و طريق روايى آن را ذكر كرده است )؛

3. مناقب على (ع )، كه ظاهراً كتاب مفصلى بوده است (ابن شهر آشوب ، معالم ، 126). وي در اين كتاب به گردآوري اسانيد مختلف احاديث پرداخته ، چنانكه حديث «ان عليّاً خير البشر» را با بيش از 40 سند روايت كرده بوده است (ابن طاووس ، احمد، 148). اين كتاب مورد استفادة ابن شهر آشوب در مناقب (1/9، 2/7، جم)، على ابن طاووس در الطرائف (ص 23، 41، جم) و اليقين (ص 129- 148، جم)، احمد ابن طاووس در بناء المقالة الفاطمية (ص 198، 212، جم)، عمادالدين طبري در كامل (ص 167، 227، جم)، اربلى در كشف الغمة (1/66، 141-147، جم)، علامة حلى در نهج الحق (ص 214، 225، جم) و ابن حاتم شامى در الدر النظيم (1/102) قرار گرفته است . همچنين در برخى از منابع حديثى ، بى آنكه نامى از كتابى خاص برده باشد، پاره هايى از اينگونه احاديث نقل شده كه مى تواند مربوط به همين كتاب باشد (مثلاً نك: «القاب الرسول »، 214، 223، جم؛ ديلمى ، 2/116-117؛ ابن جوزي ، 1/350، جم؛ هاشم بن محمد، 5، جم؛ منتجب الدين ، 25، جم؛ جوينى ، 1/178، جم). گفتنى است كه وي خطبة شقشقيه را نيز روايت نموده است (نك: راوندي ، 1/131-132). ابن مردويه طرق حديث طير را نيز در يك جزء روايى جمع كرده بود كه ابن كثير ( البداية، 7/354) از آن ياد كرده است .

از ديگر كتابهاي ابن مردويه مى توان : المستخرج على البخاري ، المستخرج على مسلم ، الامثال ، اولاد المحدثين ، التشهد وطرقه و الفاظه و العلم را نام برد (ابن ماكولا، 7/197؛ ابن نقطه ، التقييد، 1/199؛ ذهبى ، همانجا؛ براي ديگر آثار، نك: سمعانى ، التحبير، 1/385؛ ابوموسى مدينى ، 196؛ تبصرة العوام ، 271؛ ابن كثير، تفسير، 2/79). همچنين دو نسخه از كتابى با عنوان معجم البلدان در كتابخانه هاي آصفيه و مركزي تهران موجود است كه به وي نسبت داده شده (مركزي ، 12/2961؛ )، GAL,S,I/225 اما در انتساب نسخة كتابخانة مركزي به ابن مردويه ترديد است ، زيرا در آن (برگ 2 الف ، جم) از كسانى كه در سده هاي متأخر مى زيسته اند، نام برده شده است (نيز نك: GAL,S, ؛ I/411, براي اسماء الرجال منسوب به وي نك: ه د، 4/421).

ابن مردويه نوه اي به نام ابوبكر احمد بن محمد بن احمد بن موسى (409- 498ق /1018- 1105م ) داشته كه به ابن مردوية صغير مشهور بوده است . وي در اصفهان از مشايخى همچون ابونعيم اصفهانى بهره برد و كسانى چون ابوطاهر سلفى از وي حديث شنيدند و سلفى او را توثيق كرده است . ذهبى از آثار او يك جزء روايى در طرق حديث «طلب العلم فريضة...» ياد مى كند (نك: سلفى ، 1/113؛ ابن نقطه ، التقييد، 1/198؛ ذهبى ، تذكرة، 4/1212، سير، 19/207- 208).

مآخذ

ابن ايبك ، احمد، المستفاد من ذيل تاريخ بغداد، به كوشش محمد مولود خلف ، بيروت ، 1406ق /1986م ؛ ابن جزري ، محمد، اسنى المطالب ، به كوشش محمد هادي امينى ، اصفهان ، 1400ق ؛ ابن جوزي ، عبدالرحمان ، الموضوعات ، به كوشش عبدالرحمان محمد عثمان ، بيروت ، 1403ق /1983م ؛ ابن حاتم شامى ، يوسف ، الدر النظيم ، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن حجر عسقلانى ، احمد، الاصابة، بيروت ، دارالكتب العلمية؛ همو، لسان الميزان ، حيدرآباد دكن ، 1329ق ؛ ابن شهر آشوب ، محمد، معالم العلماء، به كوشش عباس اقبال ، تهران ، 1353ق ؛ همو، مناقب آل ابى طالب ، قم ، چاپخانة علميه ؛ ابن طاووس ، احمد، بناء المقالة الفاطمية، به كوشش على عدنانى غريفى ، قم ، 1411ق ؛ ابن طاووس ، على ، الطرائف ، قم ، 1400ق ؛ همو، اليقين ، به كوشش انصاري ، بيروت ، 1410ق ، 1989م ؛ ابن عساكر، على بن حسن ، تاريخ مدينة دمشق ، عبدالله بن جابر - عبدالله بن زيد، به كوشش شكري فيصل و ديگران ، دمشق ، 1402ق ، 1981م ؛ ابن كثير، البداية؛ همو، تفسير القرآن العظيم ، بيروت ، 1389ق /1970م ؛ ابن ماكولا، على ، الاكمال ، بيروت ، نشر ممد امين دمج ؛ ابن نقطه ، محمد، الاستدراك ، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ همو، التقييد، حيدرآباد دكن ، 1403ق /1983م ؛ ابوموسى مدينى ، «زيادات »، همراه الانساب المتفقة ابن قيسرانى ، به كوشش ديونگ ، ليدن ، 1865م ؛ ابونعيم اصفهانى ، احمد، ذكر اخبار اصبهان ، به كوشش ددرينگ ، ليدن ، 1931-1934م ؛ اربلى ، على ، كشف الغمة، بيروت ، دارالاضواء؛ «القاب الرسول و عترته »، همراه مجموعة نفيسة، قم ، 1406ق ؛ تبصرة العوام ، منسوب به مرتضى ابن داعى رازي ، به كوشش عباس اقبال ، تهران ، 1364ش ؛ جوينى ، ابراهيم ، فرائد السمطين ، به كوشش محمد باقر محمودي ، بيروت ، 1400ق / 1980م ؛ خوارزمى ، موفق ، مقتل الحسين (ع )، به كوشش محمد سماوي ، نجف ، 1367ق /1948م ؛ همو، المناقب ، به كوشش مالك محمودي ، قم ، 1411ق ؛ ديلمى ، شهردار، مسند الفردوس ، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ذهبى ، محمد، تاريخ الاسلام ، حوادث و وفيات 381-400ق ، بيروت ، 1409ق /1988م ؛ همو، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن ، 1390ق /1970م ؛ همو، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران ، بيروت ، 1403ق /1983م ؛ رافعى ، عبدالكريم ، التدوين فى اخبار قزوين ، به كوشش عزيزالله عطاردي ، بيروت ، 1408ق /1987م ؛ راوندي ، قطب الدين ، منهاج البراعة، به كوشش عبداللطيف كوهكمري ، قم ، 1406ق ؛ رودانى ، محمد، صلة الخلف ، به كوشش محمد حجى ، بيروت ، 1408ق /1988م ؛ سمعانى ، عبدالكريم ، الانساب ، به كوشش عبدالرحمان معلمى ، حيدرآباد دكن ، 1382ق /1962م ؛ همو، التحبير، به كوشش منيره ناجى سالم ، بغداد، 1395ق /1975م ؛ سلفى ، احمد، معجم السفر، به كوشش بهيجه حسنى ، بغداد، 1398ق /1978م ؛ سيوطى ، الدر المنثور، بيروت ، 1403ق /1983م ؛ ظاهريه ، خطى (حديث )؛ ضياء مقدسى ، محمد، المستخرج من الاحاديث المختارة، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ علامة حلى ، حسن ، نهج الحق ، به كوشش عين الله ارموي ، قم ، 1407ق ؛ عمادالدين طبري ، حسن ، كامل بهائى ، قم ، 1376ق ؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس ، كويت ، 1408ق /1987م ؛ مافروخى ، مفضل ، محاسن اصفهان ، به كوشش جلال الدين طهرانى ، تهران ، چاپخانة مجلس ؛ مركزي ، خطى ؛ معجم البلدان ، منسوب به ابن مردويه ، نسخة خطى كتابخانة مركزي دانشگاه تهران ، شم 3965؛ منتجب الدين رازي ، على ، الاربعون حديثاً، قم ، 1408ق ؛ هاشم بن محمد، مصباح الانوار، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ياقوت ، بلدان ؛ نيز: GAL,S.

حسن انصاري