مميراث شهاب سال هشتم- ش اول 27- بهار 81 حديقة‌الرياحين در ترجمه كلام اميرالمؤمنين - ميرمحمد بن ابي‌طالب خويني استرآبادي تحقيق: ابولفضل حافظيان بابلي ص: 45-57 معرفي كتاب /اهل بيت

حديقة‌الرياحين



در ترجمه كلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام

ميرمحمد بن‌ابي طالب حسيني حزيني استرآبادي
تحقيق ابولفضل حافظيان بابلي

ديباچه

احاديث منظوم

احاديث حضرات معصومين- عليهم‌السلام- با وجود كوتاهي عبارت، دنيايي از معاني را در بردارند. به گو‌نه‌اي كه چون‌گاه به دليل رسايي و زيبايي، به عنوان مثل از آن‌ها استفاده مي‌شود. «كلمات قصار» نام‌گرفته‌اند.

كلمات كوتاه امير بيان، حضرت علي (ع) در مجموعه‌هاي حديثي متعددي گردآوري شده و جاحظ از نخستين كساني است كه صد كلمه نغز از كلمات آن حضرت را در دفتري گرد آورده است. شريف رضي نيز در بخش سوم نهج‌البلاغه حدود پانصد كلمه قصار را گردآورده است. هم‌چنين يكي از معروف‌ترين رساله‌هايي كه در آن، سخنان كوتاه امام علي (ع) با گزينشي جذاب و تبويبي دل‌نشين گردآمده، نشر اللالي از آثار امين‌الاسلام طبرسي است.

بدين‌ترتيب به همت دانشمندان گوهر‌شناس، دريايي از كلمات حكمت‌آميز معصومين (ع) در اختيار تشنگان معارف الهي قرار گرفت و در اين ميان صاحبان ذوق و هنر نيز سهم به‌سزايي در حفظ و ترويج احاديث داشته‌اند. چه بسيار خوش‌نويسان هنرمندي كه در طول تاريخ، هنر و استعداد خود را در ترويج بيانات رسول اكرم (ص) و اهل‌بيت او (ع) به كار بسته‌اند. و هم‌چنين اديبان و شاعران سخن‌پروري كه با ذوق و نبوغ شعري خود، معارف قرآني و روايات ديني را به نظم كشيده و آثاري جاودانه و درخشان از خود به جاي گذاشته‌اند.

از ميان انبوه ترجمه‌هاي منظوم احاديث- كه متأسفانه اكثر آن‌ها به چاپ نرسيده است-به نظر مي‌رسد دو رساله مائة كلمة جاحظ و نثراللالي طبرسي بيش از ساير مجموعه‌هاي حديثي مورد توجه شعرا قرار گرفته و ترجمه‌هاي منظوم متعددي از دو رساله مذكور به زبان فارسي و تركي به جاي مانده است.

حديقة الرياحين

يكي از رساله‌هايي كه در زمينه احاديث منظوم سراغ داريم، حديقة الرياحين در ترجمه كلام اميرالمؤمنين (ع) از تأليفات سيد محمد بن ابي طالب حسيني موسوي استرآبادي متخلص به حزيني، از دانشمندان قرن دهم قمري است.

استرآبادي در اين رساله صد كلمه از كلمات قصار اميرمؤمنان (ع) را برگزيده و هر كلمه را در يك بيت فارسي ترجمه كرده و ان را به محمد سلطان تقديم كرده است.

چهار نسخه خطي از رساله مذكور تاكنون شناسايي شده است.

1. نسخه مكتبه اميرالمؤمنين (ع) در نجف اشرف، كه استاد فقيد، مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبائي آن را به شماره 1792در فهرست مكتبه مذكور چنين معرفي كرده است:

«حديقة الرياحين في ترجمة كلام اميرالمؤمنين‌(ع) للسيد الجليل الفقيه السيد محمد بن ابي‌طالب الموسوي الاسترآبادي، من أعلام القرن العاشر و من تلامذه المحقق الكركي و شارح جعفريته في الفقه: سماه المطالب المظفريه. و قد جمع في هذا الكتاب مائه كلمه من قصار كلمات أمير المؤمنين- عليه‌السلام- ثم ترجم كلأ منها بيت من شعر بالفارسيه و أظن ان الكلمات المائه من جمعه و اختياره هو أيضا و انها ليست مائه كلمه التي جمعها الجاحظ و ترجمها جمع نظماً و نثراً و شرحها آخرون فتلاحظ….و بأول الكتاب خطبه ممزوجه بنظم و نثر، أوله:

و آخر ابياته:

اين نسخه به خط نسخ در قرن سيزدهم قمري كتابت شده و به ضميمه آن، ترجمه و شرح خطبه البيان است كه محتملاً آن هم از تأليفات استرآبادي است.

2.نسخه كتابخانه آيت‌الله روضاتي در اصفهان. استاد روضاتي ضمن مقاله‌اي در دفتر پنجم نشريه نسخه‌هاي خطي چند مجموعه خطي از مكتبه خود را معرفي كردند؛ از جمله مجموعه‌اي از قرن دوازدهم هجري كه رساله پنجم آن «حديقة‌الرياحين» است.

3.نسخه كتابخانه آيت‌الهه گلپايگاني- قدس سره- در قم كه معرفي آن در جلد دوم فهرست كتابخانه مذكور به شماره 1484 آمده و بار ديگر در فهرست جديد آن كتابخانه به شماره معرفي شده است. اين نسخه شامل چند رساله است و حديقة‌الرياحين، در برگ‌هاي 24 تا 28 نسخه مذكور جاي گرفته و تاريخ كتابت آن 9 ذيعقده 1100 ثبت شده است. آغاز و انجام اين نسخه با نسخه روضاتي برابر است.

4. نسخه شماره 8009 كتابخانه آيت الله مرعشي-رحمه الله عليه- كه در فهرست با عنوان ترجمه صد كلمه حضرت علي (ع) معرفي شده و در توضيح كتاب‌شناسي آمده است: صد گفتار كوتاه حضرت اميرالمؤمنين- عليه‌السلام- را كه جاحظ گرد آورده. در اين رساله هر گفتاري به بيتي فارسي ترجمه شده با ديباچه‌اي به نثر.

دانسته است كه حديقة‌الرياحين نظم صد كلمه جاحظ نيست، بلكه صد كلمه به انتخاب خود استرآبادي در اين رساله به نظم كشيده شده است.

نسخه مذكور در سال 1073 قمري كتابت شده و اين رساله در هامش برگ‌هاي اول تا هفتم آن درج شده است در تصحيح رساله از نسخه‌هاي كتابخانه آيت‌الله گلپايگاني (ره) و كتابخانه آيت‌الله مرعشي (ره) بهره برده و ضمن آوردن شرح حال ناظم در مقدمه، منابع و مصادر روايات را در انتهاي رساله بازگو نموده و اختلافات مهم اين دو نسخه را در پاورقي‌ها آورده‌ايم. با اين تذكر كه اين دو نسخه در تقديم و تأخر احاديث با هم اختلافات اندكي داشته‌اند كه ذكر تك‌تك موارد ضرورتي نداشت.

سيد محمد بن ابي‌طالب استرآبادي

دانشمند فقيه و اديب و محدث قرن دهم هجري، مرحوم سيد امير محمد ابي طالب موسوي حسيني استرآبادي متخلص به حزيني، معاصر با محقق كركي و به قولي شاگرد او كه از وي اجازه روايت دريافت كرده است.

استرآبادي در رشته‌هاي مختلف علوم اسلامي، همچون، تفسير. حديث، فقه، ادبيات از تخصص كافي برخوردار بوده و در زمينه‌هاي مذكور تأليفاتي از خود به جاي گذاشته و تخلص شعري وي «حزيني» بوده است.

محقق ثاني، علي بن عبدالعالي كركي (940ق) صاحب جامع المقاصد، در اجازه روايتي براي استرآبادي به تاريخ17 ربيع‌الاول925 در نجف اشرف نگاشته در وصف او مي‌گويد:

«ان مولي الأجل الأعلم الأعظم العالم العامل الكامل أوحد العلماء في الزمان قدوة الفضلاء المحققين في الأيام الشيخ شمس‌الدين ابا عبدالله محمد بن ابي طالب الاسترآبادي ادام الله تعالي بركات علومه بين الانام….»

حسين بن حيدر كركي (ره) از مشايخ ملا محمدتقي مجلسي (ره) (1070ق) درباره استرآبادي مي‌نويسد: «المولي المحقق الأفضل الأكمل خاصه المتأخرين و زينه المتبحرين مولانا محمد بن ابي طالب الاسترآبادي….»

ميرزا عبدالله افندي اصفهاني در رياض العلماء نام استرآبادي را در شمار شاگردان محقق كركي آورده و از تأليفات او شرح الجعفريه و ترجمه تفحات اللاهوت را نام برده است.

استاد سيد احمد حسيني در تراجم الرجال شرح حال مختصر و سودمندي از امير محمد استرآبادي آورده است. بدين عبارت:

«فاضل جامع لأطراف العلوم الدينيه أديب حسن الكتابه و الشعر بالفارسيه و كان يتخلص في شعره بحزيني، شديد الولاء لأهل بيت- عليهم اسلام- قدم أكثر كتبه ألي الشاه طهماسب الصفوي مع تعظيم كثير له و من شعر قوله:

سپس پنج كتاب از تأليفات استرآبادي را نام مي‌برد.

به جهت اهميت اجازه‌اي كه محقق كركي براي استرآبادي نگاشته، متن اجازه را در اين جا نقل مي‌كنيم.

اين اجازه را سيد حبيب الله كاشاني در لباب الالقاب آورده و محقق گرامي، شيخ محمد حسون در ضمن اجازات محقق كركي متن آن را نقل نموده است.

آقاي دانش‌پژوه در فهرست دانشگاه تهران يادآور شده كه عبدالعالي فرزند محقق كركي به واسطه ميرمحمد استرآبادي از پدرش روايت مي‌نمود.

اجازه محقق كركي به سيد محمد استرآبادي

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمدالله، و سلام علي عباده الذين اصطفي، خصوصاً علي حبيبه محمد و آله اهل الشرف و الوفاء.

و بعد فإن المولي الاجل، الأعلم الاعظم العالم العامل الكامل، أوحد العلماء في الزمان. قدوة الفضلاء المحققين في الايام، الشيخ شمس­الدين أبا عبدالله محمد بن ابي طالب الاسترآبادي- ادام الله تعالي بركات علومه بين الأنام ألي يوم القيامه بمحمد و آله البرره الكرام.

قد تشرف هذا السعيد الضعيف بمخالطته من مده مديده، و في خلال ذلك جرت المذاكره معه لكثير من المباحث الدينيه و المسائل الشرعيه. و اكثر ذلك بالسماع لقراء­ة غيره من الفضلاء. فمما سمعه علي هذا الكتاب، و هو إرشاد الأذهان إلي أحكام الايمان من مصنفات مولانا و شيخنا، شيخ الاسلام، فقيه أهل بيت- عليهم اسلام- بحر العلوم، جمال­الدين أبي منصور الحسن بن يوسف بن المطهر الحلي- قدس الله روحه الطاهره- من أوله إلي آخره، في مجالس معدوده قراءة تضمنت تنقيح كثير من مباحث الكتاب، و بيان جمله من النكات.

وقد استخرت الله و أجبت ملتمسه في اثبات هذه الكلمات معتذراً إليه مما انا عليه من القصور و التقصير، معترفاً بأنه أجل من أن يكتب مثلي لمثله.

فأجزت له- أدام الله تعاليه روايه الكتاب المذكور، و كذا باقي مصنفات مصنفه و مروياته من مقروءات و مسموعات و مجازات عني، بالاسانيد التي لي أليه علي تشعبها، و الحوالة في تعيينها علي مظانها.

و كذا أجزت له رواية جميع ‌ما يجوز لي و عنه روايته في جميع أصناف العلوم، و ما أملاه قلم العجز و التقصير من كتاب و رساله، و غير هما من القيود و الفوائدو الحواشي. و أطلقت له الأذن في أفاده ذلك الطابين و السائلين، فليرو ذلك كما شاء و أحب.

و أنا العبد الفقير علي بن عبدالعالي، بالمشهد المقدس الغروي- علي مشرفه الصلاه و السلام- في سابع شهر ربيع الاول من سنة خمس و عشرين و سمعائه، حامداً. مصلياً علي رسوله محمد و آله.

تاليفات سيد محمد استرآبادي

از تأليفات استرآبادي به دست مي‌آيد كه او در علوم مختلف تبحر داشته و در رشته‌هاي گوناگون صاحب نظر بوده و قلم زده و آثاري از خود به جاي گذاشته است. آشنايي وي با تفسير، حديث، فقه، ادبيات و آثار باقي مانده از او در اين زمينه‌ها، چهره يك دانشمند جامع و صاحب كمالات را از وي ترسيم مي‌كند.

فهرست اجمالي تأليفات استرآبادي- بر طبق تفحص ما در منابع كتاب‌شناسي و فهارس نسخ خطي- از اين قرار است:

اجازه، بي‌شك مرحوم استرآبادي شاگرداني داشته و طبعاً به عده‌اي از آنان اجازه روايت نيز داده است. اما آنچه از اجازات وي به جا مانده، اجازه‌اي است كه در ظهر نسخه‌اي از جواهر الكلمات عطاء الله رستمداري، براي سيد قطب­الدين احمدبن شمس­الدين محمد تادواني در غره جمادي­الثاني 922 نگاشته و نسخه مذكور به رؤيت مرحوم شيخ آقا بزرگ تهراني رسيده است

ترجمه و شرح خطبة البيان، خطبه مذكور منسوب به اميرمؤمنان، علي (ع) است. ولي در نهج‌البلاغه ذكر نشده است: شروح و ترجمه‌‌هاي متعددي دارد، از جمله، ترجمه منظوم كه نسخه خطي آن به شماره 1792 به همراه حديقة الرياحين در مكتبه اميرالمومنين در نجف موجود است. استاد فقيد، سيد عبدالعزيز طباطبائي (ره) در فهرست مكتبه مذكور، احتمال داده كه ترجمه مورد بحث از سيد محمد بن ابي‌طالب موسوي استرآبادي باشد.

ترجمه مائه كلمه جاحظ صد كلمه از كلمات حضرت علي (ع) است كه جاحظ آن را گردآورده و بسياري از اهل ادب به فارسي ترجمه نثر و نظم نموده‌اند؛ از جمله مرحوم استرآبادي آن را به نظم فارسي ترجمه كرده است.

اما آنچه به عنوان ترجمه صد كلمه جاحظ در فهرست كتابخانه آيت‌الله مرعشي معرفي شده، همان حديقة الرياحين است كه ربطي به صد كلمه جاحظ ندارد. و آغاز ترجمه صد كلمه جاحظ كه در الذريعه نقل شده، ظاهراً همان آغاز حديقة الرياحين است.

ترجمه نفحات اللاهوت في لعن الجبت و الطاغوت، متن عربي از تأليفات محقق كركي (940ق) است در بيان فضايح دشمنان آل محمد- صلي الله عليه و آله- و غاصبان خلافت ايشان كه در 917 قمري تأليف شده است. ترجمه لفظ به لفظ و شيواي استرآبادي از رساله مذكور به نام يكي از پادشاهان صفوي انجام يافته است و نسخه‌هاي متعددي از آن سراغ داريم: از جمله نسخه كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم حسني (ع) در شهر ري كه در روز دوشنبه 19 جمادي الثاني 951 كتابت شده و در اوال ذيعقده 1037 اين نسخه را شاه عباس صفوي وقف حرم حضرت عبدالعظيم (ع) كرده است. از اين رساله چند نسخه ديگر نيز سراغ داريم از جمله دو نسخه به شماره‌هاي 1977 و 5673 در كتابخانه آيت‌الله مرعشي، از آن موجود است.

آغاز رساله: سپاس بي‌قياس لايق خالقي است كه محبان آگاه و مخلصان درگاه..

تفسير آيه الكرسي، تفسير مختصر فارسي است در يك مقدمه و ده فصل و يك خاتمه، به نام شاه طهماسب صفوي (930-984ق) كه نسخه‌اي از آن در كتابخانه مدرسه سپه سالار تهران به شماره 7549 موجود است. نسخه مذكور در قرن دهم قمري كتابت شده است.

آغاز رساله: چون ابواب تزايد انعام الهي و انفال خزاين فيض نامتناهي…..

حدايق اليقين في فضائل امام المتقين استاد سيد احمد حسيني در تراجم الرجال كتاب مذكور راضمن تأليفات سيد محمد استرآبادي برشمرده است.

حديقة الرياحين، صد كلمه از كلمات قصار حضرت (ع) به انتخاب استرآبادي در اين رساله گردآوردي و هر كلمه در يك بيت فارسي ترجمه شده است. چهار نسخه از اين رساله سراغ داريم. درباره اين رساله بحث مستقلي كرده و نسخه‌هاي آن را شناسانده‌ايم.

سرور نساء در فضايل فاطمه زهرا سلام الله عليها، نام اين كتاب نيز در تراجم الرجال جزو تأليفات استرآبادي درج شده است.

شرح دعاي صنمي قريش، اين دعا منسوب به امير مؤمنان علي (ع) است و در آن، رنجها و مصايبي كه در طول سي سال پس از رحلت رسول اكرم- صلي الله عليه و آله- بر امام علي (ع) و جامعه اسلامي رفته، بيان شده است. شروح و ترجمه‌هاي متعددي بر اين دعا نگاشته شده كه معرفي برخي از آن‌ها در الذريعه آمده است.

استرآبادي نيز اين دعا را به فارسي شرح داده كه نسخه‌اي از آن در كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم حسني (ع) موجود است. اين نسخه در سال 1306 قمري كتابت شده و متأسفانه آغاز رساله افتاده است.

شرح رساله جعفريه= المطالب المظفريه.

شرح نجات العباد في المبدأ و المآل، شرح فرجي عربي است بر متني به عربي كه خود او در علم كلام نگاشته است. نسخه‌اي از اين شرح در كتابخانه آستان قدس رضوي به شماره 754 موجود است كه در 977 قمري كتابت شده است. اين نسخه به خط محمد بن علي بن مرتضي حسيني استرآبادي است.

آغاز رساله: الحمد هو الثناء القولي علي الجميل الاختياري.

المطالب المظفريه في شرح الرساله الجعفريه، شرح فرجي و استدلالي است بر رساله الجعفريه محقق كركي در بيان واجبات و مستحبات نماز، كه در زمان حيات كركي اين شرح به نام سيف­الدين بن مظفر بتكچي جرجاني نگاشته شده است. در برخي از نسخه‌ها شارح ملا ابي طالب اصفهاني معرفي شده و در كشف الحجب اين شرح از شيخ علي بن عبداالعالي عيسي دانسته شده است.

پانزده نسخه از ان كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوي در مشهد و نه نسخه در كتابخانه آيت‌الله مرعشي (ره) در قم موجود است.

آغاز رساله: الحمد لله الذي فضلنا علي سائر الامم بأعدل الاديان و وضح لنا شرائع الاسلام.

12. نجاة العباد في المبدأ و المعاد،متني است به عربي در علم كلام و اصول دين شامل شش فصل كه مؤلف، خود شرحي برآن نگاشته است. نسخه‌اي از اين رساله در مكتبه فراهاني بوده و شيخ آقا بزرگ تهراني (ره) در ظهر آن، خط حسين بن حيدر كركي (از مشايخ مجلس اول) را ملاحظه كرده كه نوشته بود: تأليف المولي المحقق الأفضل الأكمل خاصه المتأخرين و زينه المتبحرين مولانا محمدبن ابي طالب الاسترآبادي- تغمده الله بغفرانه- و كتب ذلك صاحبه و مستكتبه…الحسين بن حيدر الكركي…

آغاز رساله: الحمدالله الذي رفع السماوات بغير عمد…فهذه و جيزة في المبدأ و المعاد مسماة بنجاة العباد.

گفتني است كه در التراث العربي في خزانة مخطوطات مكتبة آية الله المرعشي كتابي به عنوان «شرح نجاة العباد في معرفة المبدأ و المعاد» از سيد حسين بن حيدر كركي عاملي معرفي شده كه در شرح نجاة العباد محمد بن ابي طالب استرآبادي است، اما آغاز نقل شده از آن مطابق و برابر با آغاز شرح خود استرآبادي است كه معرفي آن را آورديم.

محتمل است كه سيد حسين كركي نسخه‌اي از شرح استرآبادي را به خود كتابت كرده باشد و يا اين كه كركي شرح مستقلي بر نجاة العباد نگاشته باشد، كه اثبات هريك از احتمال‌هاي مذكور نياز به بررسي بيش‌تر و مقابله دو نسخه از شرح استرآبادي كركي دارد.

حديقة الرياحين

بسم الله الرحمن الرحيم

زيباترين نغمه‌اي كه حوران و غلمان رياض از سماع و استماع آن در رقص آيند، و خوش­ترين زمزمه‌اي كه عندليبان گلستان انس، چون طوطيان شكرستان قدس به آن ترنم نمايند، صداي تحميد آفريدگاري است كه افلاك دائره و كواكب زاهره دلايل قدرت قاهره و شواهد حكمت باهره اوست، نظم:

فحمداً ثم حمداً له. و بر ارباب دانش و اصحاب بينش پوشيده و پنهان نيست كه مطبوع‌ترين نقشي كه نقاشان كارخانه الهي مساكن دل‌ها را به آن بيارايند، و نيكو‌ترين صورتي كه مصوران بدايع اشكال صحيفه جان را به تصوير آن تحسين و تزيين نمايند، نقش محبت خاتم انبياء و صورت مهر و مودت خاندان سيد اصفياست، به نقش مهر مهرش نقد جان را منقش ساز و آرايش كن آن را، نظم:

پس تورا همان بهتر كه در هر دم جواهر تسليمات در معدن اخلاصت پرورش پذيرفته و لالي صلوات كه در صدف ضميرت صفا يافته، نثار روح مطهر و هديه قالب معطر آن سرور دين پرور و اهل بيت اقدس اطهر او گرداني- صلوات الله و سلامه عليه و علي المقربين بحضرته ولديه.

و بعد از سپاس و تحميد الهي و درود حضرت رسالت پناهي، چنين گويد محرر اين سطور و مقرر اين مسطور، خاك‌نشين سده عليه علويه و ملازم عتبه سنيه غروريه، پير گداي درگاه ذوالفضل و العطيه، اسير سلسله گناه و مجيب موجب مسئله «توبوا الي الله»، نظم:

اقل عبادالله محمد بن ابي طالب السترآبادي- من اله عليه بحسن التوفيق فانه خير جليس و اوفق رفيق- كه اين صد كلمه‌اي است در مواعظ و نصايح منقول از طوطي شكرستان معارف و مصالح، مظهر عجايب و مظهر غرايب، پادشاه تخت سلوني و وارث مرتبه هاروني، اسدالله الغالب امير المؤمنين علي بن ابي طالب- عليه الصلوه و السلام- كه هر كلمه از اين گفتار دري است شاهوار كه غواص فكرت شاهي از تيار بحار حكمت الهي استخراج نموده و در مطاوي الفاظ يسيره ادراج معاني كثيره فرموده است. بس خوشحال آن نيك بخت روشن دل و آن طالب مستحصل كه اين در معاني را در گوش هوش كشد تا به ملاحظه آن متخلق به اخلاق حميده و متصف به صفات پسنديده گردد.

و چون استفاده اكثر اخوان و اطلاع و معظم خلان موقوف به تفريس اين كلمات شريفه و ترجمه اين مقالات منيفه بود، پس از جهت اين، فقير حقير به تفريس ان اقدام و اقبال نمود و بنا بر مضمون «جودة الكلام في الاختصار» كه يكي از اين مقالات شريفه است، مضمون هر يك كلمه از اين صد كلمه را در ضمن يك بيت ادا كرد و اين رساله را معنون به حديقة الرياحين در ترجمه كلام اميرالمؤمنين گردانيد.

و اين نصايح علويه و مواعظ مرتضويه تحفه مجلس عالي و هديه متعالي حضرت عالي جاه، سعادت سپاه نصرت پناه صولت سحاب شوكت حاتم كيوان رفعت مشتري طلعت اعيان العين و عين الاعيان شمس الفلك الرفعة و الحشمة و العظمة و المعالي نورالعيون الاقاصي و الاداني و الامالي محمد سلطان- خلدت رفعته و ابدت شوكته- مجعول شد تا از بركات انفاس شاه اوليا و سرور اوصيا مجلس محترم و محفل محتشم چون روضه جنان به نسايم راحت رسان و به روايح عنبر فشان پيوسته خجسته و مزين و آراسته گردد.

و اميد چنان است كه هميشه دماغ هوشياران از بوي گلشن اين حديقه معطر و خوش بو و غنچه مراد اميدواران از نسيم اين بوستان شكفته و خرم و نيكو گردد. و الله الموفق و اليه المصير نعم المولي و نعم النصير.

بسم الله الرحمن الرحيم

قال امير المؤمنين و امام المتقين علي بن ابي طالب: چنين فرموده سلطان هدايت

اميرالمؤمنين شاه ولايت

انا يعسوب المؤمنين.

لو احبي جبل لتهافت.

ثبات الملك بالعدل.

من كتم سره كانت الخيره بيده.

آله الرياسه سعه الصدر.

الدنيا دار ممر لا دار مقر.

اذا تغير السطان تغير الزمان.

قارن اهل بيت تکن منهم.

الحدة ضرب من الجنون.

من اطال الامل ساء العمل.

نور قبرك بالصلوة في ظلمه.

هلاك المرء في العجب.

وضع الاحسان في غير محله ظلم.

خف الله تامن غيره.

فعل المرء دليل أصله.

بلاء الانسان من السان.

كفي هما علمك بالموت.

تدارك في آخر العمر مافات في اوله.

سرورك في الدنيا غرور.

لا وفا لمن لا اصل له.

مرارة اليأس خير من الطلب في الناس.

توكل علي الله يكفل.

بطن المرء عدوه.

ذل المرء في الطمع.

ما اقبح الخضوع عند الحاجه.

تكاسل المرء في الصلوة من ضعف الايمان.

كفي بالموت و اعظاً.

الغالِبَ بالشر مغلوب.

ضرب الحبيب اوجع.

ايمان المر يعرف بايمانه.

بكاء المرء من خشيه الله قوه عينه.

لا دين لمن لا مروه له.

طوبي لمن لا اهل له.

جليس السوء شيطان.

دليل المرء عقله.

طلب الادب خير من طلب الذهب.

شر الناس من يتقيه الناس.

جل من لا يموت.

ترك الذنب أهون من طلب التوبه.

تفأل بالخير تنله.

اداء الدين من الدين

قسوة القلب من الشبع.
ز سيري سخت­دل گردي مخور پر كه اين سيرت بدست و نيست درخور

جوده الكلام في‌الاختصار.

خوف الله يجلي القلب.

بشر نفسك بالظفر بعد الصبر.

كافر سخيٌ ارجي من مسلم شحيح.

كفر ان النعمه مزيلها.

ثن احسانك بالاعتذار.

اخوك من و اساك في الشدة.

اياك ان تذكر من الكلام ما يكون مضحكاً.

بع الدنيا بالاخره تربح.

54. شفاء الجنان في قراءه القرآن.

55. ضرب اللسان اشد من ضرب السنان.

56. عدو عاقل خيرٌ من صديق جاهل.

57. من ظن بك خيراً فصدق ظنه.

58. من نظر في عيب نفسه اشتغل عن عيب غيره.

59. من رضي برزق الله لم يهم علي مافاته.

60. عجبت لمن يقنط و معه الاستغفار.

61. من اكثر ذكر الموت رضي من الدنيا باليسير.

62. احسن ألي الميسي‌ء تسده.

63. وحده المرء خير من جليس السوء.

64. بركة المال في اداء الزكوة.

65. استنزلوا الرزق بالصدقة.

66.من دخل مداخل السوء اتهم.

67. الغريب من لم يكن له حبيب

68. لا خير في معين مهين.

69. حصنوا اموالكم بالزكوة.

70. لا تكن ممن يرجو الاخره بغير عمل.

71. الجود حارس الاعراض.

72. حسد الصديق من سقم الموده.

73. من حذرك كمن بشرك.

74. الصديق من صدق غيئه.

75.الثناءُ فوق الاستحقاق ملق.

76. العفاف زينته الفقر.

77. الحلم فدام السفيه

78. لا قرين كحسن الخلق.

79. سل عن الرفيق قبل الطريق.

80. الشكر زينة الغني.

81- من كساه الحياء ثوبه لم يرالناس {عيبه}.

82. اضاعه الفرصه غصه.

83. لا ورع كالوقوف عند الشبهه.

84. البخل عار.

85. سيئه تسوك خير عندالله من حسنه تعجبك.

86. من عمل لدينه كفاه الله امر دنياه

87. الدهر يخلق الابدان و يجدد الآمال.

88. صحه الجسد من قله الحسد

89. من كفارات الذنوب اعانه الملهوف.

90. من لايبالكفهو عدوك.

91.لم رأي العبد الاجل و مسيره لابغض الامل و غروره.

92.الحفو زكاه الظفر.

93. المؤمن بشره في وجهه و حزنه في قلبه.

94. لا تجاره كعمل الصالح.

95. كل نعيم دون الجنه محقور.

96. احذر الغصب فانه جند من جنود ابليس.

97. اتقوا معاصي الله في الخلوات فان الشاهد هو الحاكم.

98. كل بلاء دون النار عافيه.

99. لا حسب كالتواضع.

100. و اعجبا اتكون الخلافه بالصحابه و لا تكون بالصحابه و القرابه.

تم بعون الله تعالي.

منابع احاديث

بيش‌تر احاديث رساله در نهج‌البلاغه و غررالحكم موجود است. آدرس‌هاي مربوط به نهج‌البلاغه از المعجم المفهرس لا لفاظ نهج‌البلاغه مرحوم دشتي به دست آمد و ارجاعات به غررالحكم به استفاده از معجم الفاظ غرر به غررالحكم با ترجمه و شرح آقا جمال خوانساري و تصحيح محدث ارموي انجام شده است. برخي از احاديث اين رساله نيز علي‌رغم رجوع به دو منبع مذكور و هم چنين استفاده از برنامه رايانه‌اي معجم فقهي و ديگر برنامه‌هاي رايانه‌اي مركز دارالحديث به دست نيامد. در برخي موارد متن حديث در رساله حاضر به متن موجود در منابع اندك اختلافي داشت كه متذكر شديم.

حديث نيست

غرر الحكم و دررالكلم آمدي، با ترجمه و شرح آقا جمال خوانساري، تصحيح محدث ارموي3/38.

غررالحكم، 5/114.

نهج‌البلاغه، حكمت111.

غررالحكم، 5/240.

همان، 1/329.

همان، 3/87؛ انما الدنيا دار ممر و الاخره دار مستقر…

همان، 3/120؛ اذا تغيرت نية السلطان تغيرالزمان.

همان، 4/514.

همان، 2/117.

نهج‌البلاغه، حكمت36: من أطال الامل أساء العمل.

در منابع يافت نشد.

الكافي، 2/313: من دخله العجب هبلك: الخصال. 506: العجب هلاك.

غررالحكم، 4/280: ظلم الاحسان وضعه في غير موضعه.

همان، شماره 5054: خف تأمن و لا تأمن فتخف: عيون الحكم و المواعظ، 242: خف الله يومنك و لا تمنه يعذبك.

يافت نشد

يافت نشد

غررالحكم، 3/261: بلاء الانسان في لسانه.

يافت نشد.

غررالحكم، 4572: تدارك في آخر عمرك ما أضعته في اوله تسعه بمنقلبك.

همان، 4/132: سرورالدنيا غرور.

يافت نشد.

نهج‌البلاغه، نامه31: مرارة اليأس خير من الطلب الي الناس.

غررالحكم، 3/288: توكل علي الله سبحانه فانه قد تكفل.

همان، 3/260.

عيون الحكم و المواعظ، 544: لاذل أعظم من الطمع.

نهج‌البلاغه، نامه31.

يافت نشد.

تحف العقول، 35 به نقل از پيامبر (ص).

غررالحكم، 1/272.

اين عبارت در منابع روايي به دست نيامد. در مسكن الفؤاد، ص86 و التحفه السنيه، ص66 آمده است: ضرب الحبيب لا يوجع.

نثرالآلي، حديث شماره 1.

يافت نشد.

الكافي. 1/19به نقل از امام كاظم (ع)

يافت نشد.

يافت نشد

الكافي، 1/35: العقل دليل المؤمن.

غررالحكم4/253: طالب الأدب احزم من طالب الذهب.

همان، شماره 5749.

جامع البيان. 30/450: ان الله جل ثناوه لا يموت.

نهج‌البلاغه حكمت170: ترك الذنب أهون من طلب المعونه.

غررالحكم، شماره 4466: تفأل بالخير تنجح.

يافت نشد

يافت نشد

يافت نشد

يافت نشد

غررالحكم، 3/267: بشّر نفسك أذا صبرت بالنجح و الظفر.

عيون اخبار الرضا (ع) 1/15: السخي قريب من الله قريب من الجنه قريب من الناس بعيد من النار و البخيل بعيد من الجنه بعيد من الناس قريب النار.

غررالحكم، 4/627 و 631: كفر النعمه مزيلها

يافت نشد

غررالحكم، 1/115: أخوك مواسيك في الشدة.

همان، 2/300اياك أن تذكر من الكلام مضحكاً.

يافت نشد.

الدر المنثور، 3/308: اقرأ القرآن يقول الله تعالي شفاء لما في‌الصدور.

بحارالانوار، 71/286.

همان، 78/12: عدو عاقل خير من صديق أحمق: غررالحكم.، 4/351: عداوة العاقل خير من صداقة الجاهل.

همان، 5/219: نهج‌البلاغه، نامه31 و حكمت 248.

نهج‌البلاغه، حكمت349.

همان، من رضي يرزق الله لم يحزن علي ما فاته.

غررالحكم، 4/337: عجبت لمن يقنط و معه النجاة و هو الاستغفار.

همان، 5/342: من أكثر من ذكر الموت رضي من الدنيا بالكفاف.

يافت نشد.

غررالحكم، 6/243: وحده المرء خير له من قرين السوء.

بحارالانوار، 77/268، يا كميل البركه في‌المال من أيتاء الزكاة؛ تحف العقول، 172: يا كميل البركه في مال من أتي الزكوة.

غررالحكم، 2/240؛ نهج‌البلاغه، حكمت 137.

غررالحكم، 5/159.

همان، 1/315: الغريب من ليس له حبيب.

نهج‌البلاغه، نامه31.

غررالحكم، 3/405.

همان، 6/332.

همان، 1/91.

همان، 3/412؛ نهج‌البلاغه، حكمت 218.

غررالحكم، 5/202.

همان، 1/301؛ نهج‌البلاغه، نامه31.

نهج‌البلاغه، حكمت 347؛ الثناء بأكثر من الاستحقاق ملق.

همان، حكمت 68 و 340.

غررالحكم، 1/254.

همان، 6/364.

همان، 4/137: سل الرفيق قبل الطريق.

نهج‌البلاغه، حكمت 68 و 340.

همان، حكمت 223.

غررالحكم، 1/272.

نهج‌البلاغه، حكمت113.

همان، حكمت3.

غررالحكم، 4/141.

نهج‌البلاغه، حكمت423.

غررالحكم، 2/55.

همان، 6/29: من نهارات الذنوب العظام اغاثه الملهوف.

همان، 5/261.

همان، 5/114: لورأيتم الاجل و مسيره لأ بغضتم الامل و غروره.

همان، 1/97.

همان، 2/505 و 3/273.

همان، 6/364: لا تجارة كالعمل الصالح: نهج‌البلاغه، حكمت113.

غررالحكم، 4/532.

نهج‌البلاغه، نامه 69: و احذر الغضب جند عظيم من جنود ابليس.

غررالحكم، 2/250؛ اتقوا معاصي الخلوات فان الشاهد هوالحاكم.

همان، 4/542.

نهج‌البلاغه، حكمت113.

همان، حكمت 190