[ 168 ] همه مردم بوده باشد . در صورتيكه موضوع ظلم فوق العاده حساس تر و گسترده تر از پديده هاى مزبور است . معناى ظلم كه به فارسى آنرا ستم ميگويند ، عبارتست از تعدى به قانون واقعى « حيات معقول » بنابر اين :
1 كمترين تعدى بر نداى وجدان ظلم بر خويشتن است .
2 اجازه كمترين تعدى از طرف ديگران بر حق خود ، ظلم بر خويشتن است .
3 كاستن از ارزش كار و فعاليت و محصول تلاش انسانها ظلم است .
4 بوجود آوردن شرايطى كه انسان را وادار به صرفنظر از حق كار و فعاليت خود بنمايد ، ظلم است ، اگر چه مظلوم در كمال رضايت و خوشحالى به آن شرايط بنگرد .
5 ايجاد خفقان و عوامل ركود فكرى در ديگران ظلم است .
6 مزاحمت با آزادى ديگران اگر چه با منحرف ساختن معناى آزادى و تحصيل رضايت همان كسى همراه باشد كه آزاديش مورد مزاحمت قرار گرفته يا تحريف به پديده هاى خوشايند شده است ، ظلم است .
7 ايجاد تقاضاهاى مصنوعى در مردم براى عرضه كالاها و يا تفكرات تحميلى و بى ارزش ، ظلم است .
8 بازى با تفكرات و احساسات مردم براى تحميل خواسته هاى خود خواهانه ظلم است .
9 ويترين قرار دادن ذهن مردم براى نمايش قيافه حق بجانب خود ، تعدى بر شخصيت انسانها است و ظلم است .
10 عرضه كردن خود براى مديريت سياسى جامعه بدون تسلط به هوى و هوس و لذت پرستى و خود خواهى تعدى و ظلم بر جامعه است .
11 پايمال كردن قدرت و امتيازى كه بدست آمده و ميتواند دردهاى مردم را درمان كند و آلام و ناگواريهاى آنان را تقليل بدهد و سنگى از سر [ 169 ] راهشان بر دارد ، و عامل بهبودى زندگى مادى يا معنوى مردم را بوجود آورد ، بدترين ظلم بر انسانها است ، چه رسد به اينكه آن قدرت و امتياز را بصورت سلاحى در آورد و يكه تاز ميدان تنازع در بقا گردد .
بطور كلى مفهوم ضد عدالت ، ظلم است . معناى عدالت رفتار مطابق قانون است و چون همه شئون فردى و اجتماعى انسانها مشمول قانون بمعناى عمومى است ، انحراف از آن قانون بهر شكلى كه باشد ، ظلم و تعدى و تجاوز است . براى نابود ساختن يك جامعه يا يك تمدن هر يك از انواع ظلم كه ما تنها نمونه هايى از آنها را متذكر شديم ، كافى است . روايتى از پيشوايان نقل شده است كه ميگويد :
الملك يدوم مع الكفر و لا يدوم مع الظّلم ( اداره جامعه با كفر ميتواند دوام داشته باشد ، ولى با ظلم امكان پذير نيست ) .
امير المؤمنين عليه السلام در خطبه هاى آينده نتايج تباه كننده ظلم را گوشزد خواهد فرمود .