يكى ديگر از حكمتهاى الهى در غيبت حضرت مهدىعليه السلام امتحان و آزمايش مردم است. از آنجايى كه اين نوع آزمايش به دليل عدم حضور ظاهرى امام، بسيار مشكل و طاقت فرسا است، در تكامل انسانها نقش بسيار مهمى دارد و با اين آزمايش سره از ناسره جدا شده، ياران راستين حق مشخص مىگردند.
پيشواى هفتم شيعيان امام كاظمعليه السلام فرموده است: «إِذَا فُقِدَ الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ فَاللَّهَ اللَّهَ فِي أَدْيَانِكُمْ لا يُزِيلُكُمْ عَنْهَا أَحَدٌ يَا بُنَيَّ إِنَّهُ لابُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ غَيْبَةٍ حَتَّى يَرْجِعَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ كَانَ يَقُولُ بِهِ إِنَّمَا هِيَ مِحْنَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ امْتَحَنَ بِهَا خَلْقَهُ»؛ «هنگامى كه پنجمين فرزند از امام هفتم ناپديد شود؛ پس خدا را خدا را [مواظب باشيد] در دينتان! شما را احدى از آن دور نسازد. فرزندم! صاحب اين امر ناگزير از غيبتى خواهد بود، تا كسى كه به اين امر قائل است از آن باز گردد. همانا آن آزمايشى از جانب خدا است كه خداوند خلق خود را به آن وسيله مىآزمايد».(715)
روشن است كسانى در اين امتحان بزرگ سربلند خواهند بود كه داراى مرتبه والايى از ايمان و عمل صالح باشند و كسانىكه دراين امور دچار نقصان باشند، بيشتر در معرض لغزش و سقوط هستند.
امام صادق عليه السلام تبلور اين حقيقت را چنين بيان كرده است:
«واينگونهاستكه غيبتقائمعليه السلام طولانى خواهد بود تا اينكه حق محض آشكار گردد و ايمان از كدورتها [و پيرايهها] صاف و زلال گردد. و اين [آشكار شدن] با بازگشت افرادى كه داراى طينت ناپاكى هستند از پيروان ظاهرى اهل بيتعليهم السلام ؛ يعنى، همانها كه ترس نفاق بر آنها مىرود صورت مىگيرد».(716)
مضمون برخى از روايات اين است كه آن حضرت با غيبت خود ناچار از بيعت با طاغوتهاى زمان نمىشود.
اميرمؤمنانعليه السلام مىفرمايد: «اِنَّ القائِمَ مِنَّا اِذا قامَ لَمْ تَكُنْ لِاَحَدٍ فِى عُنُقِهِ بَيعَةُ فَلِذلكَ تُخفى وِلادَتُهُ وَيَغيبُ شَخْصُهُ»(717)؛ «همانا قائم از ما اهل بيت، هنگامى كه قيام مىكند، بيعت احدى بر گردن او نيست و به همين علت است كه ولادتش مخفى نگه داشته مىشود و شخص او غايب است».
همين معنا در كلامى از پيشواى دوم - آن هنگام كه به جهت مصالح اسلام و مسلمين تن به مصالحه با معاويه داد و مردم زبان به ملامت حضرتش گشودند - انعكاس يافت:
«آيا ندانستيد كه هيچ يك از ما ائمه نيست، مگر اينكه بيعت با ستمگرى بر گردن او قرار مىگيرد؛ به جز قائم كه عيسى بن مريم پشت سرش نماز مىگزارد پس به درستى كه خداوند - تبارك و تعالى - ولادتش را مخفى و شخصش را پنهان مىسازد تا هنگامى كه قيام مىكند، بيعت هيچ كس برگردنش نباشد».(718)
حضرتمهدىعليه السلام درتوقيعى شريف در پاسخ به برخى پرسشها مىفرمايد:
«...وَاَمّا عِلَّةُ الغَيْبَةِ فَاِنَّ اللّهَ يَقُولُ «يااَيُّهَاالَّذينَ آمَنُوالاتَسْألُوا عَنْ اَشْياءَ اِنْ تُبْدَلَكُمْ تَسُؤكُم» اِنَّهُلَمْيَكُنْ اَحَدٌمِنْآبائي عَلَيهِمُالسَّلامُ اِلاَّوَقَدْ وَقَعَتْفيعُنُقِهِ بَيْعَةٌ لِطاغِيَةِ زَمانِهِ وَاِنّي اَخرُجُ حينَ اَخْرُجُ وَلابَيْعَةَ لِاَحَدٍ مِنَالطَّواغيتِفيعُنُقي»(719)؛ «در خصوص علت غيبت [سؤال كرده بوديد ]خداوند در قرآن كريم مىفرمايد: «اى اهل ايمان از چيزهايى سؤال نكنيد كه اگر براى شما روشن شود، ناراحت مىشويد»(720) بدانيد كه هركدام از پدران من بيعت يكى از طاغوتهاى زمان خويش را برگردن داشتند؛ ولى من وقتى قيام مىكنم، بيعت هيچ يك از گردنكشان و طاغوتهاى زمان را بر گردن ندارم».