«قم» يكى از شهرهاى مشهور ايران است كه در طول تاريخ شيعه، همواره از اهميت ويژهاى برخوردار بوده است. از آنجايى كه در همان اوايل سلطه اعراب بر اين شهر، دوستان و محبان اهل بيتعليهم السلام بدانجا مهاجرت كردند؛ سنگ نخستين اعتقاد مردمان آن، شيعى نهاده شد.
اين شهر رفته رفته به عنوان يكى از پايگاههاى شناخته شده ترويج فرهنگ شيعى در تاريخ ثبت شده است. به دنبال آن با تأسيس حلقهها و مراكز علمى، اين شهر به عنوان مركز بسيار مهم نشر فرهنگ اهلبيتعليهم السلام ايفاى نقش نموده ا ست. كما اينكه امروزه به عنوان عاصمه جهان تشيّع، علم و دانش و معارف از آن به تمام جهان نور افشانى مىكند كه مراجع و دانشمندان بزرگ جهان اسلام، از اينجا فيوضات وجودى خويش را به مشتاقان در سراسر گيتى مىدهند.
آنچه كه اين شهر را در فرهنگ «مهدويّت» از برجستگى خاصى برخوردار كرده، رواياتى از معصومينعليهم السلام است كه اين شهر و اهالى آن را با موضوعات مربوط به حضرت مهدىعليه السلام پيوند زده است.
برخىروايات، تصريحداردكه فلسفه نام گذارى اين شهر مقدس به قم، مناسب با نام حضرت مهدىعليه السلام (قائم به حق) است ومناسب باقيام وبه پا خاستن اهل قم ومنطقه جغرافيايىآن شهر،درزمينهسازى و يارى نمودنِ آن حضرت است.
عفّان بصرى روايت كرده است: «امام صادقعليه السلام به من فرمود: آيا مىدانى از چه رو اين شهر را «قم» مىنامند؟ عرض كردم: خدا و رسولش آگاهترند؛ فرمود: «اِنَّما سُمِّىَ قُمْ لِاَنَّ اَهْلَهُ يَجْتَمِعُونَ مَعَ قائِمِ آلِ مُحَمَّدٍصلى الله عليه وآله وَ يَقُومُونَ مَعَهُ وَيَسْتَقيمُونَ عَلَيهِ وَينْصُروُنَهَ»(748)؛ «همانا قم نام گذارى شده براى اينكه اهل قم، اطراف قائم گرد آمده و با وى قيام مىنمايند و كنار او ثابت قدم مانده و او را يارى مىكنند».
ظاهر برخى روايات اين است كه امامانعليهم السلام نسبت به شهر قم، عنايت خاصى داشته و مفهومى را برتر و وسيعتر از يك شهر و توابع آن، به اين شهر بخشيدهاند.
از اين رو نام اين شهر را به معناى خط و روش و اسلوب قم، نسبت به ولايت اهل بيتعليهم السلام و قيام آنان با مهدى آل پيامبرصلى الله عليه وآله به كار بردهاند. در روايتى آمده است: «عدهاى از بزرگان رى به حضور امام صادقعليه السلام رسيدند و عرض كردند: ما از اهل رى هستيم كه خدمت رسيدهايم، حضرت فرمود: خوش آمدند برادران قمى ما. سپس عرض كردند: ما اهل رى هستيم! حضرت فرمود: خوش آمدند برادران قمى ما. باز عرض كردند: ما اهل رى هستيم! حضرت فرمود: خوش آمدند برادران قمى ما. مجدداً عرض كردند، ما اهالى رى هستيم، امام نيز كلام اوّل خود را تكرار كرد. آنان گفته خود را چند بار يادآور شدند، امام نيز مانند اوّل آنان را پاسخ داد و چنين فرمود: خداوند داراى حرمى است كه عبارت است از مكه مكرمه و پيامبرصلى الله عليه وآله داراى حرمى است و آن مدينه منوره است و اميرالمؤمنينعليه السلام حرمى دارد كه كوفه است. ما اهلبيت نيز داراى حرمى هستيم كه آن شهر قم است. به زودى بانويى از سلاله من به نام فاطمه در اين شهر دفن خواهد شد. كسى كه آن بزرگوار را در قم زيارت كند اهل بهشت مىباشد.(749) راوى گفت: اين سخن را امام صادقعليه السلام زمانى فرمود كه هنوز حضرت كاظمصلى الله عليه وآله متولد نشده بود».
صاحب بحارالانوار دو روايت را، از امام صادقعليه السلام در مورد آينده شهر قم و نقش مكتبى آن پيش از ظهور حضرت مهدىعليه السلام نقل مىكند:
1. «خداوند به وسيله شهر كوفه بر ساير شهرها استدلال مىكند، همچنين به مؤمنان آن شهر بر ساير مؤمنان و به شهر قم بر ساير شهرها و به واسطه اهل قم بر جهانيان؛ اعم از جن و انسان. خداوند متعال اهل قم را مستضعف فكرى قرار نداده؛ بلكه همواره آنان را موفق و تأييد كرده است. سپس فرمود: دينداران در اين شهر در مضيقه زندگى مىباشند. اگر غير اين باشد، مردم به سرعت به آنجا روى مىآورند و آنجا خراب مىگردد و اهل آن تباه مىشوند و آن گونه كه بايد نمىتواند بر ساير سرزمينها حجّت باشد. زمانىكه موقعيت قمبدينجابرسد، آسمان و زمين آرامش ندارد و ساكنان آنها لحظهاى باقى نمىمانند. بلا و گرفتارى از قم و اهل آن دفع گرديده است.
به زودى زمانى خواهد رسيد كه قم و اهل آن حجّت بر مردم خواهند بود و اين در زمان غيبت قائم ما و ظهور وى مىباشد. اگر چنين نباشد، زمين اهل خودش را فرو مىبرد. فرشتههاى الهى مأمور دور نمودن بلاها از اين شهر و اهل آن مىباشند. هر ستمگرى كه درباره آنان اراده بد داشته باشد، خداوندِ در هم كوبنده ستم پيشگان، او را در هم مىشكند و يا به گرفتارى و مصيبت و يا دشمنى، مبتلا مىگرداند. خداوند متعال نام قم و اهلش را در زمان فرمانروايى ستمگران، از ياد آنان مىبرد؛ آن گونه كه آنها ياد خدا را فراموش كردند».(750)
2. «به زودى شهر كوفه از مؤمنان خالى مىگردد و به گونهاى كه مار در جايگاه خود فرو مىرود، علم نيز اين چنين از كوفه رخت بر مىبندد و از شهرى به نام قم آشكار مىشود. آن سامان معدن فضل و دانش مىگردد؛ به نحوى كه در زمين كسى در استضعاف فكرى به سر نمىبرد، حتى نو عروسان در حجله گاه خويش. اين قضايا نزديك ظهور قائم ما به وقوع مىپيوندد. خداوند سبحان، قم و اهلش را براى رساندن پيام اسلام، قائم مقام حضرت حجّت مىگرداند. اگرچنين نشود زمين اهل خودش را فرو مىبرد و در زمين حجتى باقى نمىماند. دانش از اين شهر به شرق و غرب جهان منتشر مىگردد. بدين سان بر مردم اتمام حجّت مىشود و يكى باقى نمىماند كه دين و دانش به وى نرسيده باشد. آن گاه قائمعليه السلام ظهور مىكند و ظهور وى، باعث خشم و غضب خداوند بر بندگان مىشود؛ زيرا خداوند از بندگانش انتقام نمىگيرد، مگر بعد از آنكه آنان وجود مقدس حضرت حجّت را انكار كنند».(751)
نيز ] زمينه سازان ظهور، منتظِر، انتظار، مسجد صاحب الزمانعليه السلام.