ديدگاه كلّى قرآن درباره پايان تاريخ

‏

ديدگاه قرآن درباره سرانجام بشر، ديدگاهى خوش‏بينانه است و در آن پايان دنيا پايانى روشن و سعادت‏آميز دانسته شده است. سرانجامِ سعادت‏مند جهان، همان تحقّق كامل غرض از آفرينش انسان‏ها است كه چيزى جز عبادت خداوند نخواهد بود: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدونَ».(192) عبوديّت الهى در سطوح گوناگون فردى و اجتماعى آن، براساس برنامه‏ريزى خداوند و در چارچوب اصل اختيار واقع شده و غالب انسان‏ها از آن بهره‏مند مى‏شوند: «وَعدَاللّهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّلِحتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأَرْضِ... وَلَيُمَكِّننَّ لَهُمْ دِينَهُم الَّذِى ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعدِ خَوفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِى لاَيُشْرِكُونَ بِى‏شَيئاً»(193) و «هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَدِينِ الحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»(194)و(195)

آيات ناظر به آينده جوامع انسانى، بر عنصر خوش‏بينى در جريان كلّى نظام طبيعت و طرد عنصر بدبينى درباره پايان كار بشر، تأكيد ورزيده، به نوعى فلسفه تاريخ بر اساس سير صعودى و تكاملى آن اشاره دارد.(196) از نگاه اسلام، دين با پشت سر گذاشتن مراحل مختلف، در كامل‏ترين شكل خود به بشر عرضه شده است: «اَليَومَ أَكمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتمَمتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُم الإِسلمَ دِيناً»(197) و همواره با انتقال از جامعه‏اى به جامعه ديگر شكوفاتر مى‏گردد: «مَنْ يَرتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوفَ يَأتِى اللّهُ بِقَومٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ»(198)و(199) خداوند از پيامبران گذشته، پيمان گرفته كه به پيامبر خاتم‏صلى الله عليه وآله ايمان آورده، به او يارى رسانند.(200)

بنابراين، تمام نبوّت‏ها و شرايع پيشين، مقدمه و پيش در آمد شريعت ختميّه‏اند.(201) از ظاهر برخى آيات، چون «والسَّبقونَ السَّبِقونَ* أُولئِكَ المُقرَّبوُنَ...* ثُلَّةٌ مِن الأَوَّلين* وَقَليلٌ مِن الأَخِرين»(202) و نيز بعضى روايات(203) بر مى‏آيد كه پيشينيان از مردم آخِرُالزّمان، فضيلت و مرتبه بالاترى داشته‏اند؛(204) امّا اهل تفسير، سبقت گرفتگان را پيامبران و اصحابشان دانسته و سبقت را فضيلتى براى اقوام گذشته نشمرده‏اند؛ زيرا طبيعى است كه اصحاب پيامبرصلى الله عليه وآله، نسبت به تمام پيامبران ديگر و اصحابشان بسيار كمتر باشند.(205) البته رواياتى نيز حاكى از نسخ آيه مزبور نقل شده(206) كه درست به نظر نمى‏رسد(207) و به دليل سطح بالاى معرفت مردم آخِرُالزّمان، معجزات حسّى اقوام گذشته، جاى خود را در اسلام به معجزه عقلى و علمى (قرآن) مى‏دهد.(208)

طبق روايات، سوره توحيد و شش آيه آغازين حديد، براى اقوامى در آخِرُالزّمان نازل شده كه در كاوش‏هاى دينى، از اقوام پيشين ژرف انديش‏تر و دقيق‏اند.(209) در روايات متعدد ديگر نيز دوره آخِرُالزّمان و مردم آن - به رغم وقوع فتنه‏ها و آشوب‏هاى بسيار - بهترين زمان و بهترين مردم شناسانده شده‏اند.(210) بنابراين، ميان ديدگاه خوشبينانه اسلام درباره پايان تاريخ و ظهور آفت‏هاى اجتماعى بسيار در آن دوره، هيچ‏گونه تنافى وجود ندارد. برخى از پيامبران نيز به دليل فضيلت مردم آخِرُالزّمان، از خداوند خواسته‏اند كه نام و راهشان در ميان آنان جاويد بماند.(211)و(212) قرآن، امت پيامبر را معتدل‏ترين و در نتيجه كامل‏ترين «و كَذلِكَ جَعَلنكُمْ أُمَّةً وَسَطاً»(213)و(214) و بهترين امّت «خَيرَ أُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ»(215) معرفى مى‏كند.(216) بر همين اساس، خوارق عادت در آخِرُالزّمان به كمترين ميزان رسيده، خداوند از طريق سنت‏هاى طبيعى تاريخ، جوامع بشرى را با آزمايش‏هاى مختلف به حدى از بلوغ، شعور و تجربه مى‏رساند كه زمينه حكومت جهانى صالحان مهيا شده(217) و براساس سنّت هميشگى خويش، مؤمنان را بر همه موانع چيره ساخته، به فتح و پيروزى پايدار مى‏رساند: «إِنَّهُم لَهُم المَنصُورونَ * وِإِنَّ جُندَنا لَهُمُ الغَلِبونَ».(218)

از مجموعه مباحث گذشته مى‏توان نتيجه گرفت كه دوره اسلامى، همان دوره آخِرُالزّمان است كه تحقّق كامل ديدگاه مثبت اسلام، درباره پايان تاريخ، در عصر ظهور امام مهدى‏عليه السلام به وقوع خواهد پيوست.(219) نيز ] آخرالزمان، اشراط الساعة، حكومت جهانى مهدى‏عليه السلام‏