ابن مغازلي

جلد: 4

نويسنده:

شماره مقاله:1788

اِبْن ِ مَغازِلى ، عنوان دو تن از محدثان و فقيهان مالكى واسط كه در سده هاي 5 -6ق /11-12م مى زيسته اند.

1. ابوالحسن على بن محمد بن محمد بن طيب جُلاّيى (د 10 صفر 483ق /14 آوريل 1090م )، مورخ ، محدث و فقيه واسطى . او را از آن جهت كه مدتى در واسط به خطابت پرداخته (سلفى ، 34) خطيب نيز مى خوانند (نك: ابن مغازلى ، على ، 157). از زندگى وي اطلاع چندانى در دست نيست ، ولى با توجه به استماع حديث وي در واسط در 434ق (نك: همو، 36، 43)، مى توان زمان تحصيلش را تخمين زد. در ميان شيوخ حديث ِ او نام كسانى چون ابوالحسن على بن عبدالصمد هاشمى ، ابوبكر احمد بن محمد خطيب ، ابوالحسن احمد بن مظفر عطار و ابوعبدالله محمد بن على شجري به چشم مى خورد (نك: همو، 42، جم؛ سمعانى ، 3/446). از شاگردان و كسانى كه از وي روايت كرده اند، فرزندش ابوعبدالله محمد، ابوالقاسم على بن طراد بغدادي ، ابوعبدالله محمد بن فتوح حميدي ، ابوالكرم خميس بن على حوزي و ابوالقاسم على بن شيران واسطى رامى شناسيم (سمعانى ، همانجا؛ سلفى ، 20، 50، جم؛ ياقوت ، 17/215).

سمعانى بر آگاهى او در زمينة رجال واسط و روايات ايشان تأكيد نموده (همانجا) و خميس حوزي از دانش او در فقه سخن گفته است (سلفى ، 33-34). از ديدگاه رجالى ، ابن نقطه او را از ثقات شمرده ( الاستدراك ، 1/231)، اما ابن نجار به اغلاط او اشاره كرده و ضبط او را مورد نقد قرار داده است (4/71). مذهب فقهى ابن مغازلى بنا به گفتة شاگردش خميس حوزي ، مالكى بوده است (نك: سلفى ، 33، 82، 100)، ولى كسانى چون ابن بطريق كه او را از طريق كتاب مناقبش شناخته اند، به جهتى نامعلوم او را شافعى دانسته اند (مثلاً نك: عمدة، 21).

مهم ترين اثر ابن مغازلى كه در آثار پيشينيان بر آن تكيه شده تاريخ واسطِ مفقود اوست كه خود ذيلى بر تاريخ واسط بحشل بوده (نك: سلفى ، 34؛ ابن نقطه ، همانجا) و مورد استفادة مؤلفانى چون سمعانى (همانجا) و ذهبى (16/352، 20/173) قرار گرفته است . سلفى نيز در شرح حال جمعى از عالمان واسط اطلاعات قابل توجهى را با واسطة خميس حوزي از ابن مغازلى نقل كرده است (نك: سلفى ، 140، فهرست ). ديگر اثر مهم ابن مغازلى كتاب مناقب على بن ابى طالب (ع ) است كه به ويژه بين شيعيان متداول بوده و كسانى چون ابن بطريق حلى در خصائص (ص 62، 64، جم) و عمدة (ص 27- 28، جم)، اربلى در كشف الغمة (1/88 -89، جم)، ابن طاووس در الطرائف (ص 15-16، جم)، علامة حلى در نهج الحق (ص 59، 74، جم) و مجلسى در بحارالنوار (نك: 1/25) در سطح وسيعى آن را مورد استفاده قرار داده اند. كتاب مناقب در 1394ق به كوشش محمدباقر بهبودي در تهران و بار ديگر در 1400ق /1980م در بيروت به چاپ رسيده است (براي برخى آثار ديگر كه به وي نسبت داده شده ، نك: سلفى ، 34؛ ابن نجار، 4/71). گفته شده كه ابن مغازلى در پايان عمر خود به بغداد آمد و پس از چند روز در اثر حادثه اي در دجله غرق شد (سلفى ، سمعانى ، همانجاها؛ ابن نجار، 4/73).

2. ابوعبدالله محمد بن على بن محمد ابن جلاّيى (ربيع الاول 457- رمضان 542/ فورية 1065- فورية 1148)، محدث و فقيه مالكى . او در واسط و بغداد از استادانى چو حسن بن احمد غندجانى ، محمد بن محمد بن مخلد ازدي ، اسماعيل بن محمد بن احمد كماري و ابوعبدالله محمد بن فتوح حميدي حديث فراگرفت و از برخى مشايخ نيز اجازة روايت دريافت داشت (ابن مغازلى ، محمد، برگ 144 الف ، جم؛ سمعانى ، همانجا؛ ابن نقطه ، التقييد، 1/85؛ ذهبى ، 20/172). وي مدتى در واسط به نيابت از ابوالعباس ماندائى قضا و حكومت آنجا را برعهده داشت (سمعانى ، همانجا)، اما جنبة خاص شخصيت او را بايد در ترويج حديث واسطيان جست وجو كرد. وي بخش عمدة زندگانى خود را در واسط و چند سالى را پس از 520ق در بغداد (نك: ذهبى ، همانجا)، به گفتن حديث پرداخت و آثاري از پيشينيان چون مناقب پدرش و مسند الخلفاء الراشدين احمد بن سنان واسطى را روايت نمود (نك: ابن مغازلى ، على ، 15؛ ابن نقطه ، ذهبى ، همانجاها). در ميان شاگردان و روايت كنندگان از وي نام كسانى چون ابوالقاسم ابن عساكر، ابوسعد سمعانى ، ابوبكر عبدالله بن منصور باقلانى ، قاضى نعمةالله ابن عطار، و ابوعلى حسن بن مكى مرندي ديده مى شود (نك: ابن عساكر، برگ 216 الف ؛ سمعانى ، ابن مغازلى ، محمد، همانجاها؛ ابن مغازلى ، على ، 15، 287؛ ابن بطريق ، خصائص ، 23؛ ابن نقطه ، الاستدراك ، 1/231؛ ذهبى ، 20/172-173).

از نظر رجالى احمد بن اغلاقى از معاصران او در سماع وي ترديد نموده ، ولى سمعانى به رغم گفتة وي ، سماع او را صحيح دانسته است (نك: ذهبى ، 20/172؛ قس : ابن نقطه ، همانجا). تنها اثر بازمانده از وي جز در حديث است كه نسخة خطى آن در كتابخانة ظاهريه در مجموعة شم 3764 مدرسة عمريه موجود است (نك: فهرس ، 141). صورت سماعهاي موجود در آغاز و پايان اين جزء (برگهاي 143 ب ، 147 الف - 149 ب ) ميزان رواج و تداول آن را نشان مى دهد.

مآخذ

ابن بطريق ، يحيى ، خصائص الوحى المبين ، به كوشش محمد باقر محمودي ، تهران ، 1406ق ؛ همو، عمدة، قم ، 1407ق ؛ ابن طاووس ، على ، الطرائف ، قم ، 1400ق ؛ ابن مغازلى ، على ، مناقب على بن ابى طالب (ع )، به كوشش محمد باقر بهبودي ، بيروت ، 1400ق /1980م ؛ ابن مغازلى ، محمد، جزء، عكس نسخة خطى ظاهريه موجود در كتابخانة مركز؛ ابن نجار، محمد، ذيل تاريخ بغداد، حيدرآباد دكن ، 1404ق /1985م ؛ ابن نقطه ، محمد، الاستدراك ، نسخة خطى كتابخانة ظاهريه ، شم 423 حديث ؛ همو، التقييد، حيدرآباد دكن ، 1403ق /1983م ؛ اربلى ، على ، كشف الغمة، قم ، چاپخانة علميه ؛ ذهبى ، محمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران ، بيروت ، 1405ق /1985م ؛ سلفى ، ابوطاهر، سؤالات ، به كوشش مطاع طرابيشى ، دمشق ، 1396ق /1976م ؛ سمعانى ، عبدالكريم ، الانساب ، حيدرآباد دكن ، 1383ق /1963م ؛ علامة حلى ، حسن ، نهج الحق ، به كوشش فرج الله حسنى ، بيروت ، 1982م ؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس ، كويت ، 1408ق /1987م ؛ مجلسى ، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت ، 1403ق ؛ ياقوت ، ادبا.

بخش فقه ، علوم قرآنى و حديث