و چه به نهايت رسيده باشد ) . استخراج زيادت ظل را طرقى است كه برخى واضح و برخى ديگر دقيق اند . واضح آنست كه اخبار بدان دلالت دارند ( و در خور فهم عوام اند كه كلم الناس على قدر عقولهم ) مثل خبر على بن ابى حمزه و سماعه از امام صادق عليه السلام بدين بيان كه مقياسى را روى زمين در مقابل شمس نصب كنى و سايه شاخص را در هنگام نزديك شدن خورشيد به استواء ( اين استواء به معنى لغوى آنست يعنى شمس در كبد آسمان به خط نصف النهار برسد كه مقدار روز از طلوع شمس تا غروب آن در آنوقت به استواء است يعنى به دو نصف مستوى است نه خط استواء ) اندازه گرفته شود سپس با اندكى صبر باز سايه را اندازه بگيرد پس اگر سايه دوم كمتر از سايه اول و يا بقدر آنست اين دليل است كه هنوز زوال نشده است و اگر بيشتر از آنست زوال وقوع يافته است جز اين كه ( يعنى اشكال آن اين است كه ) بدين طريق زوال شمس بعد از گذشتن زمانى دراز از زوال دانسته مى شود لكن ( يعنى اشكال آن جبران مى شود بدين كه ) نفع آن عام است كه هم عالم را بكار آيد و هم عامى را ( بخلاف طرق دقيق كه دانستن آن برعهده عالم است ) .
( يب ابن عيسى رفعه عن سماعة قال : قلت لأبى عبدالله عليه السلام : جعلت فداك متى وقت الصلوة ؟ فأقبل يلتفت يمينا و شمالا كأنه يطلب شيئا فلما رأيت ذلك تناولت عودا فقلت : هذا تطلب ؟ قال : نعم فأخذ العود و نصب بحيال الشمس ثم قال : إن الشمس اذا طلعت كان الفيى طويلا ثم لا يزال ينقص حتى تزول الشمس فاذا زالت زادت فاذا استبنت الزيادة فصل الظهر ثم تمهل قدر ذراع وصل العصر . - الوافي م 5 ص 44 ط الرحلى بتعليقات الاستاذ العلامة ذى الفنون الشعرانى قدس سره الشريف ) . از طرق دقيق دائره هنديه است - مصنف ( علامه حلى ) آن را در نهايه و گروهى از اصحاب مانند مفيد و غيره نام برده اند .
طريق آن اين است كه پاره اى از زمين را نيك هموار كنى كه اگر خط كشى صاف را بر آن نهى و ميان آن را نگاه بدارى و دور دهى روى آن با همه جاى آن تماس كند و يا اگر زمين سفت است بر آن آب بريزى به يك سوى روان نشود بلكه از هر سوى آنرا برابر فرا بگيرد . سپس بر آن پاره دائره اى به هر بعد كه باشد ترسيم شود و بر مركز آن مقياسى ( يعنى شاخصى ) مخروطى سر تيز بقدر ربع قطر دائره بتقريب بر استقامت نصب بايد كرد چنان كه در همه جوانب آن زواياى قائمه پديد آيد . نصب به استقامت آن بدين وجه دانسته مى شود كه ميان سر مقياس و محيط دائره از سه نقطه محيط به يك اندازه باشد . و ( چون دائره بدين دستور ساخته شده است . و شاخصى چنانى بر آن نصب شده است ) بايد مترصد بود كه تا سر سايه شاخص قبل از زوال به محيط دائره در جانب غرب