نكته اي را اقبال لاهوري از همين آيه استنباط كرده است كه نكته بسيار عالي اي است . از ضمير حتي يغيروا استفاده كرده است . مي گويد ( 1 ) قرآن مي فرمايد : حتي يغيروا ما بانفسهم ، نمي گويد : حتي يغير ما بانفسهم .
اگر چنين مي گفت ، معنايش اين بود : خداوند اوضاع و احوالي را كه براي مردمي وجود دارد چه خوب و چه بد ، عوض نمي كند مگر آنوقت كه اوضاع و احوالي كه مربوط به خودشان است يعني مربوط به روح ، اخلاق و خصوصياتي كه در دست و عملشان است ، عوض شود . نه ، مي فرمايد : يغيروا تا خودشان به ابتكار و دست خود و استقلال فكري خويش اقدام نكنند ، وضعشان عوض نمي شود . يعني اگر ملت ديگري بيايد و بخواهد به قهر و جبر ، اوضاع و احوال مردمي را عوض كند ، مادامي كه خود آن مردم تصميم نگرفته اند ، مادامي كه خود آن مردم ابتكار به خرج نداده اند ، مادامي كه خود آن مردم استقلال فكري پيدا نكرده اند ، وضع آنها به سامان نمي رسد . اي مردم ! انتظار نداشته باشيد ديگران از خارج بيايند وضع شما را سروسامان دهند . ملتي كه بخواهد مستشار خارجي برايش تصميم بگيرد تا ابد آدم نخواهد شد ، چون او يغيروا نيست ، بايد يغيروا باشد ، بايد ابتكار و فكر و نقشه داشته باشد ، بايد خودش شخصا براي خود تصميم بگيرد و انتخاب كند . هر وقت ملتي رسيد به جايي كه خودش براي خودش تصميم گرفت و خودش راه خود را انتخاب كرد و خودش در كار خود ابتكار به خرج داد ، چنين
1 - " اقبال شناسي " نوشته سيد غلامرضا سعيدي .