3 ـ در اين آيه خداوند، عكس العمل متفاوت دو گروه مؤمنان و كافران را بيان نموده سپس نتيجه گيرى كرده است كه خدا به وسيله اين مثل گروهى را هدايت و گروهى را گمراه مى كند و هدايت و گمراهى را به خود نسبت داده است به اين معنا كه اين خداوند است كه جمعى را هدايت و جمعى را گمراه مى كند ولى در پايان آيه معيار و ضابطه اى را به دست داده و آن اينكه خداوند تنها فاسقان را گمراه مى كند يعنى اينكه خداوند تنها كسانى را گمراه مى كند كه خود با اراده خود گمراهى را انتخاب كرده اند.
البته بحث درباره هدايت و ضلالت و نسبت دادن آنها به خداوند، بحث مفصلى است كه به خواست خدا در آينده آن را به طور مشروح مطرح خواهيم كرد.آيه (27) الذين ينقضون عهدالله... : در پايان آيه پيش ، ذكرى از فاسقان به ميان آمد و اينك در اين آيه سه علامت براى آنها ذكر مى شود.فاسق كسى است كه از اطاعت خدا خارج شده است و براى چنين شخصى اوصاف و نشانه هاى متعددى است كه در اين آيه به سه صفت اشاره شده است:
1 ـ شكستن پيمان الهى: از آيات قرآنى و احاديث معصومين چنين استفاده مى شود كه خداوند از تمام انسانها بر اطاعت خود، عهد و پيمان گرفته است و طبق اين پيمان همه انسانها مى بايد خدا را بشناسند و از او اطاعت كنند.
بايد ديد كه اين پيمان كى و كجا از انسان گرفته شده؟ در پاسخ مى گوييم: اين پيمان از هر انسانى بر اساس فطرتى كه دارد گرفته شده و خداوند در فطرت انسان خداشناسى را قرار داده و به انسان استعدادها و نيروهايى داده كه اگر مانعى از قبيل محيط زندگى و تبليغات گمراه كننده سر راه آن را نگيرد ، خود به خود خداشناس مى شود و او را اطاعت مى كند كسى كه از خدا دور مى شود و او را اطاعت نمى كند ، در واقع پيمان فطرت خود را مى شكند.
مى توانيم بگوييم كه اين پيمان علاوه بر فطرت انسانى در عالمى به نام عالم ذرّ و روز الست از انسان گرفته شده و انسان پيش از آنكه به دنيا بيايد در چنين عالمى با خدا پيمان بسته است كه او را اطاعت كند. (در مورد عالم ذرّ ذيل آيه 172 سوره اعراف بحث خواهد شد)
با توجه به اين حقيقت ، فاسق كه از اطاعت خدا سرباز مى زند، در واقع پيمان خود را با خداوند مى شكند.
احتمال ديگرى كه داده مى شود اين است كه يهود و نصارى مطابق نص تورات و انجيل موظف بودند كه هنگام ظهور پيامبر اسلام به او ايمان بياورند و او را يارى كنند و در واقع از آنها براى اين كار پيمان گرفته شده بود، اما پس از ظهور پيامبر اسلام، بسيارى از آنها اسلام ايمان نياوردند و حقيقت را پنهان كردند و آن را به مردم نگفتند و بدينگونه پيمان شكنى كردند و فاسق شدند. اين مطلب در آيه زير هم آمده است:
و اذ اخذالله ميثاق الذين اوتوالكتاب لتبيننه للناس ولاتكتمونه(آل عمران/187)
هنگامى كه خدا از كسانى كه به آنها كتاب داده شده بود، پيمان گرفت كه آن را به مردم بيان كنند و مخفى ندارند.
2 ـ قطع كردن چيزى كه مأمور به وصل آن بودند: يكى ديگر از اوصاف فاسقان اين است كه آنها روابطى را كه بايد برقرار سازند و خدا به آن دستور داده است، قطع مى كنند. اين روابط مى تواند رابطه ميان بنده و خدا باشد و مى تواند رابطه ميان انسان و جامعه و يا ميان انسان با خويشاوندان خود باشد.
مهمترين رابطه اى كه فاسقان آن را قطع مى كنند رابطه آنها با خداست و با سرپيچى از فرمانهاى الهى پيوند خود را از خداوند قطع مى كنند و اين نهايت بدبختى و بيچارگى انسان است كه سرخود رها شود و از آفريدگار جهان و روح هستى جدا گردد.مى توان مطلب را تعميم داد كه شامل رابطه هاى موجود ميان قضاياى فكرى هم بشود به اين معنا كه فاسق رابطه ميان مقدمات فكرى را كه او را به يك نتيجه صحيح عقلى مى رساند، قطع مى كند و به نتيجه غلط مى رسد.
3 ـ فساد در زمين: كسى كه با خدا و ارزشهاى معنوى و الهى پيوند ندارد، طبيعى است كه در زندگى تابع هوسهاى نفسانى و خودخواهيها و افزون طلبيها خواهد بودو نتيجه آن ، تجاوز به ديگران و ايجاد فتنه و فساد خواهد بود چنين شخصى از پايمال كردن حقوق مردم و حتى از كشتار آنها باكى نخواهد داشت.
تمام فتنه ها و فسادها كه در روى زمين واقع شده است ناشى از عدم ايمان به خدا و قطع رابطه با تعليمات مذهبى است. در آيه مورد بحث پس از ذكر اين سه خصلت براى فاسقان ، آنها را گروهى زيانكار معرفى مى كند. گروهى كه سرمايه ايمان را باخته اند و جز ضرر و زيان چيزى نصيب آنها نشده است.
شبيه اين آيه را در سوره رعد آيه 25 مى خوانيم.
چند روايت
1 ـ امام صادق (ع) فرمود: همانا خداوند به پشه مثل زد براى اينكه پشه با وجود كوچكى جثه اش، خداوند در آن تمامى اعضايى را كه در فيل با آن بزرگى وجود دارد، خلق كرده به اضافه دو عضو ديگر (بالها) پس خداوند اراده كرد كه بدينوسيله مؤمنان را بر لطافت خلقت و شگفتى صنعت خود متوجه سازد.(1)
2 ـ قال الصادق (ع): (يضل به كثيرا و يهدى به كثيرا) ان هذا القول من الله ردّ على من زعم ان الله يضل العباد ثم يعذبهم على ضلالتهم(2)امام صادق (ع) درباره آيه مورد بحث فرمود: اين سخن خداوند ردّى است بر كسانى كه گمان كرده اند كه خداوند بندگان خود را گمراه مى سازد سپس آنها را به
1 - مجمع البيان ج 1 ص 165 2 - تفسير القمى ج 1 ص 34 سبب گمراهيشان عذاب مى كند.