زيارت نامهاى است كه به امام زمانعليه السلام نسبت داده شده است. مضامين بلند و نيز تأييد برخى از علماى شيعه، اين نسبت را تقويت مىكند.(540) اگر چه برخى نيز به انتساب آن به حضرت ولى عصرعليه السلام ترديد كرده، آن را از تأليفات سيد مرتضى دانستهاند.(541)
و ممكن است گفته شود اصل زيارت از حضرت مهدىعليه السلام نقل شده؛ اما سيد مرتضى بخشهايى را به تناسب به آن افزوده است.(542)
بنابراين انتساب قطعى آن به حضرت مهدىعليه السلام، محل تأمّل است.
متن زيارت، خطاب به سيدالشهدا و شهداى كربلا است و نام يكايك آنان، اغلب با ذكر اوصاف و خصوصياتشان و نيز اسامى قاتلان آن شهدا در آن آمده است.
آغاز زيارت، اين گونه است: «السَّلامُ عَلَيكَ يا اَوَّلَ قَتيلٍ مِن نَسْلِ خَيْرِ سَليلٍ...».
اين زيارت در كتاب مفاتيح الجنان ذكر نشده؛ ولى اين چيزى را از آن كم نكرده و همچنان مورد توجه بزرگان شيعه بوده است.
«زيارت ناحيه»، عملكرد ظالمانه بنىاميّه را به نحوى بازگو نموده كه تمام مردم دنيا متوجه مىشوند كه چه جرم و جنايت بزرگى در كربلا، نسبت به فرزندان پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله واقع شده است.
هيچ زيارتى، عمق فاجعه كربلا را همانند زيارت ناحيه بيان نكرده است؛ مثلاً در «زيارت عاشورا» فقط اشارهاى به عظمت مصايب امام حسينعليه السلام و فاجعه عاشورا شده است؛ ولى همانند زيارت ناحيه نيست و در هيچ موردى مصيبت عاشورا آن گونه كه بوده جلوه داده نشده است.
يكى از مواردى كه اين حادثه وحشتناك را تبيين مىكنند، اين جملات تأثرانگيز است: «اگر روزگار، تولّد مرا به تأخير انداخت و مرا از يارى تو محروم گردانيد و با محاربان تو به محاربه نپرداختم و با دشمنان تو به ستيز نايستادم، اكنون صبح و شام براى تو شيون مىكنم و به جاى اشك خون مىگريم».
در يكى ديگر از قسمتهاى آن - كه به جزئيات دقيقى از حادثه عاشورا اشاره نموده - آمده است:
«اسب تو شتابان و شيون كنان، شيهه مىكشيد و گريان به سوى حرمسراى تو رهسپار گرديد. همين كه زنان حرم اسب تو را به هم ريخته و زار ديدند و زين تو را واژگون مشاهده كردند، از خيمهها بيرون آمده همگى مو پريشان كرده، سيلى بر صورتها مىزدند. نقاب از چهره انداخته و صدا را به ناله بلند كردند. بعد از عزّت و سربلندى، به روزى تأسف بار، مبتلا شدند و به سوى قتلگاه تو حركت كردند در حالى كه...».(543)
زيارت ناحيه مقدسه، همانند زيارت عاشورا براى روز عاشورا وارد شده و در غير عاشورا نيز خوانده مىشود.
در اين رابطه، شيخ مفيدرحمه الله - به عنوان اوّلين ناقل زيارت ناحيه - و شيخ محمد ابن مشهدى فرمودهاند: «زيارت ناحيه مقدسه، مخصوص روز عاشورا است؛ ولى بزرگان ديگر نظير سيد مرتضى سيد بن طاووس و علامه مجلسىرحمه الله، اين زيارت را مطلقه دانستهاند(544)؛ يعنى، در هر زمان ديگر نيز مىتوان آن را قرائت نمود.