محمدبن عثمان، دومين نائب از «نواب چهارگانه» امام زمانعليه السلام و فرزند نايب اوّل عثمان بن سعيد است، در زمان حيات پدرش از طرف امام عسكرىعليه السلام به نيابت امام غايب معرفى شده بود. بدين صورت كه آن حضرت وقتى گروهى از شيعيان يمن در شهر «سامرا» به حضورش شرفياب شدند، ايشان عثمان بن سعيد را نزد خود فرا خواند، و بر وكالت و وثاقت او تصريح كرد. در ادامه فرمود: گواه باشيد كه عثمان بن سعيد عمرى، وكيل من است و فرزندش محمدبن عثمان وكيل فرزند من مهدى شما است».(812)
عثمان بن سعيد به هنگام مرگ خود، نيابت را به دستور حضرت مهدىعليه السلام به فرزند خود «محمد» سپرد. به علاوه خود حضرت ولى عصرعليه السلام نيز در توقيعاتى، تصريح به نيابت او فرمود.(813)
آن حضرت در توقيعى چنين فرمود: «ما براى خداييم و بازگشتمان به سوى او است، تسليم فرمان خدا و راضى به قضاى الهى هستيم. پدرت سعادتمندانه زيست و نيكو از اين جهان ديده بر بست. خداى رحمتش كند و او را به اوليا و موالى خود ملحق سازد كه همواره در راه آنان كوشا بود و در چيزهايى كه او را به خدا نزديك سازد، تلاش فراوانى داشت. خداى - تبارك و تعالى - رويش را سفيد و درخشنده گرداند و لغزشهايش را ببخشد».(814)
در بخش ديگرى از آن توقيع فرمود: «از كمال سعادت او بود كه خداوند چون تو فرزندى را روزىاش ساخت كه جانشين او باشد و به امر او قيام كند».(815)
همچنين در توقيع ديگرى فرمود: «... و اما محمدبن عثمان عمرى پس خداوند از او و پدرش خشنود و راضى باشد، همانا او مورد وثوق من و نوشته او نوشته من است».(816)
محمدبن عثمان، به رغم مخالفتهايى كه از طرف مدعيان دروغين نيابت با وى صورت مىگرفت و با وجود فشارهايى كه از طرف حكام و خلفاى آن دوران اعمال مىشد؛ توانست منصب نيابت ولى عصرعليه السلام را در امور محوّله به او، به نحو احسن انجام دهد و نگذاشت غاليان با ترفندهاى دروغين خود، شيعيان را متوجه خود سازند و نيابت او را متزلزل كنند. از اين رو دوستداران ائمهعليهم السلام هيچگاه درباره نيابت و وثاقت ايشان، دچار شك و ترديد نگشتند.
نايب دوم، بيشترينمدت را ازجهت بقا در سمت نمايندگى امام زمانعليه السلام به خود اختصاص داد و حدود چهل سال به عنوان نايب و رابط بين امام و شيعيان بود. لذا توفيق يافت مشكلات و مسائل فقهى، كلامى، اجتماعى و... بيشترى از محضر مبارك حضرت مهدىعليه السلام استفسار كند و در اختيار عموم مردم قرار دهد.
ابوجعفر محمدبن عثمان طبق قول مشهور در سال 305 ه .ق در آخر ماه جمادى الاولى(817) وفات يافت. قبر او در كنار قبر مادرش، بر سر راه كوفه و در محلى كه خانهاش آنجا بود، واقع است. اين محل در سمت غربى بغداد واقع است.(818)
نيز ] نيابت خاص، نواب خاص، توقيع.
ابوطاهر محمدبن على بن بلال در ابتداى كار، نزد امام حسن عسكرىعليه السلام فردى مورد اعتماد بود و رواياتى چند از آن حضرت نقل كرده است؛ ولى رفته رفته به جهت پيروى از هواى نفس، راه انحراف در پيش گرفت و مورد مذمت خاندان وحى واقع شد. وى ادعا كرد كه وكيل حضرت مهدىعليه السلام است! او نيابت نايب دوم حضرت مهدىعليه السلام را منكر گرديد و در اموالى كه نزد وى جمع شده بود تا به حضرت مهدى برساند، خيانت كرد.(819)
نايب دوم، راه ملاقات وى را با حضرت مهدىعليه السلام آسان نمود و امامعليه السلام به وى فرمود: اموال را به نايبشان رد كند؛ اما او در دشمنى و انحراف خود باقى ماند! پايان كارش آن شد كه توقيعى از ناحيه مقدسه حضرت مهدىعليه السلام، مبنى بر لعن و نفرين و بيزارى از وى - در ضمن افرادى ديگر از جمله حلاج و شلمغانى - صادر گرديد.(820)
نيز ] بلاليه. شلمغانى.