مسجد مقدس صاحب الزّمانعليه السلام (جمكران)، در حدود شش كيلومترى جنوب شرقى قم واقع شده است. برخى بناى اين مسجد را به وسيله حسن بن مثله جمكرانى و به دستور مستقيم حضرت ولى عصرعليه السلام در سال 393 قمرى دانستهاند؛ در حالى كه عدهاى ديگر بناى آن را صدها سال قبل از آن ذكر كردهاند.
به گفته مولف تاريخ قم: مسجد جمكران به دست خطاب بن اسدى نامى از اسديان كوفه بنا گرديد و خطاب به تنهايى در آنجا نماز مىگزارد. در 66 ق - كه مختار بن ابى عبيده ثقفى در كوفه به خونخواهى حضرت امام حسينعليه السلام قيام كرد - گروهى از اسديان كه در شمار كشندگان امام و يارانش بودند، از كوفه به جمكران گريختند و پيش خطاب اقامت گزيدند. گويند: چون در شب سهشنبه 17 رمضان 393 ق، امام قائمعليه السلام در اين مسجد ديده شد، از آن پس مسجد جمكران به مسجد صاحب الزّمانعليه السلام آوازه يافت.
اين مسجد در سدههاى اخير بارها نوسازى و بازسازى گرديد و به تازگى مسجد قديمى يكسره ويران و مسجد بسيار بزرگى با گنبد و گلدسته بر جاى آن ساخته شد. در بيرون مسجد، سردابى كندهاند كه به تبعيت از سرداب سامرا ( سرداب سامرا) نيازمندان و دردمندان از راه دريچه مشبكى به بيان نياز خود مىپردازند و يا خواستههاى خود را در نامهاى نوشته از راه دريچه به درون آن مىاندازند.
اين مسجد داراى يك كتابخانهاى بسيار غنى از كتابهاى «مهدويّت» است كه در زمانهاى خاصى، به محققان و مهدى پژوهان خدمات رسانى مىكند.
اين مسجد داراى آدابى خاصّ و نمازهاى ويژهاى است كه عمدتاً زائران بدان عمل مىكنند.
از مكانهاى منسوب به حضرت مهدىعليه السلام، مسجد كوفه است. اين مكان بيشتر در روايات مربوط به عصر ظهور و حاكميت حضرت مهدىعليه السلام وارد شده است.
از روايات استفاده مىشود كه اين مسجد، در عصر ظهور كاركردهاى فراوانى خواهد داشت كه برخى از آنها از اين قرار است:
امام صادقعليه السلام دراينبارهفرمود: «دارُ مُلْكِهِالكُوفَةُ وَمَجْلِسُحُكْمِهِ جامِعُها...»(874)؛ «مركز حكومت مهدىعليه السلام كوفه و مركز قضاوت و دادرسى او مسجد اعظم كوفه است».
حضرت صادقعليه السلام مىفرمايد: «كَاَنِّي اَنْظُرُ اِلَى الْقائِمِعليه السلام عَلى مِنْبَرِ الكُوفَةِ وَحَولَهُ اَصْحابُهُ ثَلاثُمِائَةٍ وَثَلاثَةُ عَشرَ رَجُلاً عِدَّةُ اَهْلِ بَدْرٍ وَهُمْ اَصْحابُ الأَلْوِيَةِ وَهُمْ حُكّامُ اللَّهِ في اَرْضِهِ عَلى خَلْقِهِ...»(875)؛ «گويى به سوى قائمعليه السلام مىنگرم كه بر فراز منبر مسجد كوفه قرار گرفته، تعداد 313 تن يارانش در اطراف او حلقه زدهاند. آنان پرچمداران و فرمانروايان خداوند بر فراز گيتى در ميان بندگان خدايند».
امام باقرعليه السلام نيز در اين باره فرمود: «مهدىعليه السلام وارد كوفه مىشود سه گروهِ درگير، در يك صف بر وى گرد آيند. او بر فراز منبر مىرود، خطبه مىخواند و مردم آن قدر اشك شوق مىريزند كه متوجه سخنان او نمىشنوند».(876)
امام علىعليه السلام در يك خطبه طولانى، ويژگىهاى مسجد كوفه را چنين برشمرده است: «اى اهل كوفه! خداوند به شما نعمتهايى عطا فرموده كه به هيچ كس عطا نكرده است. از برترى محل برگزارى نماز شما اين است كه اينجا خانه آدم، خانه نوح، خانه ادريس، عبادتگاه حضرت ابراهيم خليل و عبادتگاه برادرم حضرت خضرعليه السلام بود و امروز محل عبادت و مناجات من است... براى مسجد كوفه زمانى فرا مىرسد كه محل برگزارى نماز حضرت مهدىعليه السلام از تبار من و محل عبادت هر مؤمن مىشود. هيچ مؤمنى در روى زمين نمىماند، جز اينكه به اين مسجد بيايد، يا قلبش براى اين مسجد پر بزند».(877)
4. امام صادقعليه السلام نيز در اين باره فرمود: «هنگامى كه قائم آل محمدصلى الله عليه وآله قيام كند، در پشت كوفه مسجدى تأسيس مىكند كه هزار در دارد و خانههاى كوفه به دو رود كربلا متصل مىشود».(878)
علاوه بر برگزارى جمعه و جماعت، اين مسجد در عصر ظهور محل برگزارى كلاسهاى آموزش قرآن خواهد بود.
5. امام صادقعليه السلام مىفرمايد: «كَيْفَ اَنْتُمْ لَوْ ضَرَبَ اَصْحابُ القائِمِعليه السلام الفَساطيط فِي مَسْجِدِ كُوفانَ»(879)؛ «چگونه خواهيد بود، هنگامى كه اصحاب قائمعليه السلام در مسجد كوفه خيمه زده باشند».
6. حضرت علىعليه السلام نيز فرمود: «كَاَنّى اَنْظُرُ اِلى شِيعَتِنا بِمَسْجِدِ الكُوفَةِ، قَدْ ضَرَبُوا الفَساطِيطَ يُعَلِّمُونَ الناسَ القُرآنَ كَما اُنْزِلَ»(880)؛ «گويى شيعيان خود را مىبينم كه در مسجد كوفه خيمه زده، به مردم قرآن را آن گونه كه نازل شده آموزش مىدهند».
از موارد فوق، به راحتى استفاده مىشود كه مسجد كوفه در عصر ظهور از جايگاه بسيار والايى برخوردار است. به علاوه داراى وسعت بسيار زيادى است كه كاركردهاى فوق به راحتى در آن قابل تحقّق خواهد بود. ( كوفه)