انتظار راستين - كه اساس شخصيت زمينه سازان ظهور را شكل مىدهد - پيشينهاى بس دراز و طولانى در تاريخ شيعه دارد. آخرين فرستاده الهى بانگ بر آورده و انسانها را به روزگارى سراسر نور نويد داده و فرموده است: «لا تَذهَبُ الدُّنيا حَتَّى يَلِىَ اُمَّتي رَجُلٌ مِنْ اَهْلِ بَيْتي يُقالُ لَهُ المَهْدِىُّ»(526)؛ «دنيا به پايان نرسد مگر اينكه امت مرا مردى از اهل بيت من رهبرى كند كه به او مهدى گفته مىشود».
اكنون قرنها از آن بانك ملكوتى مىگذرد؛ ولى همچنان طنين دلنشين و اميدبخش آن در گوش انسانها است. اين بشارت بزرگ، زندگى مردمان را در عصر بلند انتظار با تاريخى روشن از نمودها و جلوههاى فكرى و علمى، روزبهروز به آن دروازه روشنايى نزديكتر مىسازد.
آنچه در اين رهيافت از ارزشى بس بلند برخوردار است، زمينهسازى براى ايجاد آن حكومت موعود است؛ اگرچه زمان بر پايى آن از اسرار الهى و تنها در حيطه اراده خداوند است.
امام صادقعليه السلام اين معنا را چنين بيان فرموده است: «مَنْ سَرَّهُ اَنْ يَكُونَ مِنْ اَصْحابِ القائِمِ فَلْيَنْتَظِرْ وَلْيَعمَلْ بِالوَرَعِ وَمحاسِنِ الاَخْلاقِ وَهُوَ مُنتَظِرٌ فَاِن ماتَ وَقامَ القائِمُ بَعْدُ كانَ لَهُ مِنَ الاَجْرِ مِثْلُ اَجْرِ مَنْ اَدرَكَهُ فَجِدُّوا وانْتَظِرُوا هَنيئاً لَكُمْ اَيَّتُهَا العِصابَةُ المَرْحُومَةُ»؛(527) «هر كس كه خوشحال مىشود كه از ياران قائمعليه السلام باشد، بايد منتظر باشد و با پرهيزگارى و اخلاق نيكو عمل نمايد و با چنين حالتى منتظر باشد كه هرگاه بميرد و پس از مردنش قائمعليه السلام به پا خيزد، پاداش او همچون كسى خواهد بود كه دوران حكومت آن حضرت را درك كرده باشد. پس بكوشيد و منتظر باشيد. گوارايتان باد اى گروه رحمت شده!»
آنان كه وجودشان سرشار از عشق خداوند و اولياى او است، اگر عصر ظهور را درك كنند، بزرگترين افتخارشان خدمت به ساحت بلند مهدى آل محمدصلى الله عليه وآله خواهد بود. شايد باور كردن اين سخن بسى مشكل نمايد كه رئيس مذهب شيعه حضرت صادقعليه السلام، آن گاه كه نام آخرين ذخيره الهى نزدش برده مىشد، با حسرتى بر آمده از عمق جان و آرزويى بىمانند آهى از نهاد بر مىآورد و مىفرمود: «لَوْ اَدْرَكْتُهُ لَخَدِمْتُهُ اَيّامَ حَياتي؛(528) اگر او را درك كنم تمام روزهاى زندگىام خدمتگزار او خواهم بود».
هر كس بخواهد در آن روزگار خدمت حضرتش نصيب گردد، بايد هم اكنون در دوران غيبت، خدمت به آن حضرت و ياران او را سرلوحه كارهاى خود قرار دهد.
يكى ديگر از ويژگىهاى ياران امام مهدىعليه السلام در عصر غيبت، خودسازى و مواظبت بر رفتار خويش است كه در پى آن، جامعه و ديگران نيز به اين جهت متمايل خواهند شد. شكى نيست كه ديندارى در عصر غيبت حضرت مهدىعليه السلام، از هر زمانى ديگر بسى مشكلتر و طاقت فرساتر است.
امام صادقعليه السلام سختى اين دوران را اين گونه تصوير كرده است: «صاحب اين امر، غيبتى دارد كه در آن هر كس از دين خود دست بر ندارد، همانند كسى است كه با كشيدن دست خود به ساقه قتاد [كه بوتهاى تيغدار است] خارهاى آن را بسترد! پس كدام يك از شما با دست خود تيغهاى قتاد را نگه مىدارد؟
سپس آن حضرت مدتى سر به زير افكند و فرمود: صاحب اين امر داراى غيبتى است؛ پس بنده خدا بايد پرهيزگارى و تقوا پيشه كند و به دين خود تمسك جويد».(529)
اگرچه آزمايشهاى دينى براى همه ايمان آورندگان در همه زمانها، قانون الهى است؛ اما در عصر غيبت تمامى عواملدست بهدستهمداده اين آزمايش را به اوج خود مىرساند. در اين دوران است كه نگهداشت دين، بسيار دشوار است و بيشتر مردم به انگيزههاى گوناگون، ايمانخويشرادرزندگىازدست مىدهند.
گسترش زمينههاى ناباورى، افزايش انگيزههاى انحراف و گريز از دين و ستيزه جويىهاى دشمنان با دينداران و ديندارى، از مهمترين عوامل اين آزمايش است.
آنان كه دراين گردابهاى ترسناك، دين خود را حفظ كنند، از شأن و رتبهاى بس رفيع برخوردار خواهند بود.(530)
انسان در اين دوران - بر خلاف دوران عصر پيامبرصلى الله عليه وآله و ديگر معصومانعليهم السلام - از تمامى دريافتهاى حسى نسبت به پيامبر و امامانعليهم السلام دور است و تنها بر اساس درك عقلى و تاريخى، پيامبرصلى الله عليه وآله و پيشوايان معصوم را مىشناسد و به رسالت و امامت ايشان ايمان مىآورد.
امام سجّادعليه السلام در اين باره مىفرمايد: «اى ابا خالد! مردم در زمان غيبت آن امام - كه به امامت او معتقدند و منتظر ظهور او هستند - از مردم هر زمانى برترند؛ زيرا خداى متعال عقل و فهم و معرفتى به آنان عطا فرموده كه غيبت نزد آنان، به منزله مشاهده است و آنان در آن زمان، به مانند مجاهدان پيش روى رسول خداصلى الله عليه وآله - كه با شمشير به جهاد برخاستند - قرار داده است. آنان مخلصان حقيقى و شيعيان راستين و داعيان به دين خداى متعال در نهان و آشكارند».(531)
موفقيت در اين آزمايش، نيازمند بينشى است كه انسان ديندار در پرتو آن، بتوانددربرابرتحريفها،شبههها و ترديدها رويكرد دينى خود را حفظ كند و با هيچ يكازعواملانحراف، خلوص و ديندارى را در فكر و عمل از دست ندهد.
اگر چنين شد مصداق اين فرمايش رسول گرامى اسلامصلى الله عليه وآله خواهد بود كه فرمود: «به زودى پس از شما، كسانى مىآيند كه يك تن از آنان پاداش پنجاه تن از شما را دارد. گفتند: اى رسول خدا! ما در جنگ بدر و احد و حنين در ركاب شما جهاد كرديم و درباره ما آيه قرآن نازل شده است؟!
پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله فرمود: اگر آنچه از آزارها و رنجها كه بر آنان مىرسد، بر شما آيد، بسان آنان، شكيبايى نخواهيد داشت».(532)
پايدارى بر دين در روزگار غيبت، به تحمل سختىها، محروميتها و تنگناهاى مادى خلاصه نمىشود؛ بلكه تحمّل فشارهاى سخت روحى و معنوى نيز، بر آنها افزوده مىگردد و چنانچه ديندارى با صبر و شكيبايى درست و آگاهانه توأم نباشد، به تدريج نااميدى به مردم روى مىآورد و باور را از روح و فكر آنان بر مىدارد.
نيز ] منتظر،