1- محقق، نويسنده و پژوهشگر عراقي، وي از خانواده ريشه دار و كهن است و نسب او به محفوظ بن وشاح بن محمد حلي اسدي (متوفي 712هـ = 1291م) از بزرگان شيعه در حله مي رسد، در سال 1926م در كاظمين در خانواده اي روحاني به دنيا آمد و پس از تحصيلات حوزوي و دانشگاهي سال هاست كه به تحقيق و تدريس در دانشگاه مشغول است و تا كنون از او بيش از يكهزار كتاب و رساله و مقاله به چاپ رسيده است، مقدمه چاپ كتاب شريف (الكافي) شيخ كليني از اوست.
2- الشمس: 1
3- الضحي: 2
4- الضحي: 3
5- الضحي: 4
6- الضحي: 5
7- الضحي: 6
8- الضحي: 9
9- الضحي: 10
10- الضحي: 11
11- القلم: 4
12- التوبه: 128
13- الواقعه: 11
14- الحج: 6
1 - پوشيده.
2 - لم يزرع.
3 - نزديك.
4 - رنگ سبزه.
5 - كندن.
6 - گز معادل ذرع و 16 گره است، امروزه گز را معادل متر اروپاييان گيرند. «لغت نامه دهخدا»
7 - سلطان ابوسعيد بن خربنده از پادشاهان مغول در ايران، به دستور وي امير چوپان حاكم عراق عرب و عجم در سال 725 هـ . مأمور بازسازي و مرمّت قنات زبيده گرديد، وي فرستاده اي به نام امير بازان را مأمور انجام اين كار نموده و 50 هزار دينار طلا در اختيار وي گذاشت و پس از 4 ماه كار مداوم، عاقبت در 10 جمادي الاُولي سال 726 هـ . آب چشمه زبيده ميان صفا و مروه جاري گشت.
8 - خوردني ها.
9- ذَرْع يا ذراع مقياس طول و معادل 04/1 متر بوده است.
10- تا.
11- وَجَب.
12- درها.
13- پلكان.
14- ناودان.
15- قرار گرفتن.
16- سنگ سفيد.
17- بسته.
18- علت نامگذاري.
19- حِجْر ديوار نيم دايره اي است نزديك به سمت مغرب كعبه، تمامي درون آن، يا 6 ذرع يا 7 ذرع آن از كعبه است. گويند اسماعيل فرزند ابراهيم ما در خود را در آنجا دفن نموده و بر روي آن سنگ (= حَجَر) قرارداد تا پايمال نگردد.
20- امام صادق(عليه السلام) فرموده: در حِجر كه پايين تر از ركن سوم قرار دارد، دختران باكره اسماعيل دفن شده اند و آنجا خانه اسماعيل است كه در آن آرامگاه او و هاجر مي باشد.
21- سكو.
22- ديوار.
23- نيم دايره.
24- راهرو.
25- مسجدالحرام نخستين مسجدي است كه بر روي زمين ساخته شد و پس از آن به 40 سال بيت المقدس بناگرديد.
26- تپه.
27- ابراهيم: 37
28- گنبد، اين گنبدها بعدها در دوران تسلط آل سعود بر عربستان ويران گرديد.
29- بيشتر و غالب.
30- ميل هاي نشان.
31- كوهستان.
32- يكي از ياران با وفاي اميرالمؤمنين(عليه السلام).
33- دراز.
34- يعني برترين جايي كه مي توان در مكه احرام بست درون مسجدالحرام است.
35- زير ناودان.
36- مساجد جامع.
37- نواخانه.
38- قزويني ها.
39- مادر.
40- يعني خيزران مادر هارون الرشيد اين خانه را ضميمه مسجدالحرام نمود.
41- به موازات.
42- براي آگاهي از منابع تاريخي داستان ولادت حضرت علي(عليه السلام) درون كعبه به كتاب ارزشمند «علي وليدُ الكعبة»، اثر دانشمند گرانمايه مرحوم شيخ محمدعلي اردوبادي نگاه كنيد.
43- حجرالاسود در جنوب شرقي كعبه قرار دارد.
44- مقدار اندكي.
45- سقاخانه.
46- البقره: 158
47- تا.
48- ميان صفا و مروه.
49- امروزه به نام مسجدتنعيم يا مسجدالعُمره مشهور است، بر دروازه شهر مكه از سوي مدينه قرار دارد، و چون عايشه در حجة الوداع از آنجا احرام بست به نام او شهرت يافت.
50- دره ميان دو كوه.
51- يكي از سنتهاي پيامبر(صلي الله عليه وآله) جمع نمودن ميان نماز ظهر و عصر در روز عرفه (9 ذي حجه) در صحراي عرفات مي باشد.
52- كه به نام مشعر نيز شهرت دارد.
53- اين دروازه سنگي در عكس هاي قديمي مسجدالحرام در نزديكي مقام ابراهيم و چاه زمزم ديده مي شود در سال 1965 ميلادي منهدم گرديد.
54- كوه ها.
55- يعني مسجدي است درون منا و در سمت چپ كسي كه از سوي مكه به عرفات مي رود.
56- غار.
57- نزديكي.
58- بنابر مشهور.
59- اين قبرستان امروزه به قبرستان ابوطالب نيز شهرت دارد، و در منطقه حُجون مكه واقع است.
60- اقامت.
61- آگاه.
62- ساختمان.
63- كعبه را نخست ملائكه ساخت، سپس ابراهيم(عليه السلام)، سپس قريش در دوران جاهليت و پيامبر(صلي الله عليه وآله) حضور داشت و عمر او 35 سال بود، سپس ابن الزبير، سپس حجاج بن يوسف و گفته شده است پس از او دو يا سه بار ديگر نيز ساخته شده است.
64- حجاج بن يوسف ثقفي در پي قيام ابن الزبير بر عليه خلافت اموي، به محاصره مكه پرداخت و منجنيق هاي خود را بر روي كوه ابوقبيس قرار داده و درون مسجدالحرام و پيرامون كعبه را كه پناهگاه ابن الزبير و ياران او بود آتش باران نمود و پس از كشته شدن ابن الزبير وي را به دستور عبدالملك بن مروان به تجديد ساختمان كعبه كه در اثر حملات او ويران شده بود پرداخت و ساختمان ابن الزبير را منهدم و آن را از نو بنا نمود. اين ساختمان در سال 74 هـ . پايان پذيرفت.
65- وادار.
66- مقصود سعي ميان صفا و مروه است.
67- سنگ سفيد.
68- دست ماليدن.
69- تماس با دست.
70- خداوند در روز قيامت اين سنگ را زنده خواهد نمود و او دو چشم خواهد داشت كه با آنها مي بيند و زباني كه بدان سخن مي گويد، پس شهادت مي دهد از آناني كه او را استلام كردند.
71- حجر الاسود در روز قيامت حاضر خواهد بود و دو چشم دارد كه با آنها نگاه مي كند و زباني كه بدان سخن مي گويد و شهادت مي دهد از آناني كه او را بوسيدند، حَجَرالاسود سنگي است كه بر روي آب قرار مي گيرد و اگر زير او آتشي قرار داده شود گرما نمي پذيرد.
72- اين از گفتارهاي مشهور عمر بن الخطاب درباره حجرالاسود است كه از ديرباز مورد طعن و تمسخر قرار گرفته و آن را دليل ناآگاهي وي به سنت پيامبر(صلي الله عليه وآله) و روايت هاي فراواني كه از آن حضرت درباره پيشينه ماوراءالطبيعي اين سنگ مقدس آمده است دانسته اند، نخستين كسي كه به اين گفتار عمر اعتراض نمود اميرالمؤمنين(عليه السلام) است، در اين باره در روايتي آمده است: «عن أبي عبدالله(عليه السلام)قال: مرّ عمر بن الخطاب علي الحجر الأسود فقال: والله يا حجر إنّا لنعلم أنّك حجرٌ لا تضرُّ ولا تنفع، ألا إنّا رأينا رسول الله(صلي الله عليه وآله)يحبّك فنحن نحبّك. فقال أمير المؤمنين(عليه السلام): كيف يابن الخطّاب! فوالله ليبعثنّه الله يوم القيامة وله لسان وشفتان، فيشهد لمن وافاه، وهو يمين الله في أرضه يبايع بها خلقه، فقال عمر: لا أبقانا الله في بلد لا يكون فيه علي بن أبي طالب» [وسائل الشيعة: 13/320]
73- سكونت.
74- ستون وپايه.
75- يعني براي كعبه دو در قرار دادند.
76- ضميمه.
77- مقصود ابوجعفر منصور عباسي است كه به لقب دوانيقي نيز شهرت دارد .
78- وي محمد بن عبدالله بن محمد بن علي عبد الله بن العباس مشهور به مهدي عباسي است و پس از مرگش پدرش ابوجعفر منصور در مكه در سال 158 هـ . به خلافت رسيد.
79- مهدي عباسي در سال 161 هـ (777 م ) به حج رفت و فرماني براي توسعه مسجدالحرام صادر نمود، وي بار ديگر در سال 164هـ . به حج رفت و مجدداً دستور توسعه مسجد را داد كه بنابر روايات مورخين اين دو توسعه بزرگترين ترميم و توسعه و ساختمان مسجدالحرام در طول تاريخ آن تا پيش از دوران معاصر مي باشد.
80- پست شمردن.
81- قرامطه حجرالأسود را با خود به بحرين حمل كرده و تا هنگام باز پس دادن در همانجا قرار داشت.
82- طلاي خالص و ناب.