در قرن نهم كتب زير را مى توان برشمرد :
32 . تنقيح الانظار فى علوم الاثار، حافظ محمّد بن ابراهيم، المعروف بابن الوزير(775 ـ 840 ق)، قاهره: دارالفكر، 1366 ق / 1947م.
اين كتاب، متن مختصرى در زمينه مصطلح الحديث است و شامل مسائل اصلى اين علم و بيان آرا و نظرات علما، به گونه اى كه هر سخنى را به صاحب آن نسبت مى دهد و در نقل آن سخنان، دقت روا مى دارد و اگر در اقوال، نقصى وجود داشته باشد، آن را بر مى نُمايد و به آن مى پردازد و در اغلب موارد، نظرى را بر مى گزيند كه با بعضى از سخنانى كه نقل كرده، موافقت داشته باشد و گاه، قول وسط را بر مى گزيند.
دو ويژگى اين كتاب عبارت اند از:
1- ذكر آرا و نظرات دانشمندان زيديه در كتاب هاى ساير مذاهب،
2- جمع بين اصطلاحات علماى اصول فقه و اصول الحديث (مصطلح الحديث) كه وجوه اتفاق و افتراق اصطلاحات دو گروه را برنموده است. اين كتاب توسط محمّد بن اسماعيل الامير الحسنى الصنعانى شرح شده كه در همين مجموعه بيان آن خواهد آمد.
33 . النكت على كتاب ابن الصلاح، احمد بن على بن محمّد بن حجر العسقلانى (773 ـ 852 ق)، تحقيق : دكتر ربيع بن هادى عمير، مدينه: جامعة اسلامية، 1404 ق/ 1984 م.
محقق، مقدمه اى مفصل درباره معرفى حافظ ابن صلاح، حافظ عراقى (استاد ابن حجر) و نيز ابن حجر عسقلانى دارد و به دنبال آن مطالبى چند آورده است :
1 . فى تنكيت حافظ ابن حجر على ابن الصلاح (129 نكته)،
2- فى تنكيته على العراقى (57 نكته)،
3- فى مناهج الأئمة الثلاثة،
4- فى تعقباتى (دكتر ربيع بن هادى عمير) على الحافظ ابن حجر (نكته ها و تعريض هاى محقق بر ابن حجر). كتاب النكت شامل شرح مختصر و استدراك بعضى از مطالب كتاب ابن صلاح است. نكته گيريهاى ابن حجر بر ابن صلاح در چهار زمينه است: .1 دفاع از ابن صلاح،
2- اعتراض بر او و مناقشه با او،
3- شرح برخى مطالب لغوى و اصطلاحى،
4- مطالب اضافى بر مطالب كتاب ابن صلاح.
نكته گيريهاى ابن حجر بر حافظ عراقى بيشتر حالت بحث و مناقشه با او دارد، تا توجيه و تأييد نظرات استاد.
34 . نخبة الفكر فى مصطلح اهل الأثر، احمد بن على بن محمّد بن حجر العسقلانى (773 ـ 852 ق).
اصل اين كتاب پنج صفحه است، كه به درخواست برخى ـ كه احتمالاً عز بن جماعة يا شمس الدين زركشى بوده اند ـ اصطلاحات حديثى را به صورت مختصر آورده است. ابن حجر متن نخبةالفكر خود را شرح كرده است.
35 . نزهة النظر فى توضيح نخبة الفكر فى مصطلح أهل الأثر، ابن حجر عسقلانى (773 ـ 852ق)، تحقيق : نور الدين عتر، بيروت ـ دمشق: دار الخير، چاپ دوم، 1414 ق /1992 م.
ترتيب نخبة الفكر مبتكرانه است و از مؤلفان قبل بخصوص ابن صلاح تقليد نكرده است. ابن حجر آغازگر روش جديدى در طرح مباحث مصطلح الحديث است. وى در نخبة الفكر ابتدا سابقه علم مصطلح الحديث را تذكر مى دهد و سپس با تقسيم خبر به متواتر و آحاد و اقسام خبر واحد، مطالب را ادامه مى دهد.
او نخست، خبر واحد را به سه قسم (مشهور، عزيز و غريب) تقسيم مى كند و پس از توضيح هر يك، به تعريف صحيح، حسن، ضعيف و اقسام آن و نيز شاذ و محفوظ، معروف و منكر و...مى پردازد.
به اين ترتيب، بعضى از اقسام ذكر شده در مقدمه ابن صلاح را در يكديگر ادغام كرده، ترتيب برخى از انواع را به هم زده است. مثلاً دو نوع 61 و 63 مقدمه ابن صلاح را به هم آميخته و از آن با عنوان «معرفة الأسماء المجردة...» ياد كرده است.
(در مقدمه ابن صلاح نوع 61، معرفة الثقات وا لضعفاء و نوع 63، معرفة طبقات الرواة و العلماء است).
همچنين در مقدمه ابن صلاح، مشهور، غريب و عزيز در نوع 31 تا 33 بحث شده؛ ولى ابن حجر، شروع خبر واحد را با وضع سندى يا بر مبناى تقسيم عددى راويان آورده است. پس از تعريف حديث ضعيف، در بيان اقسام ضعيف از حديث موضع شروع كرده و سپس حديث متروك و منكر و....
مطالب كتاب در يك نگاه، شامل : خبر، حديث، سنّت، اثر، تقسيم خبر به متواتر و آحاد، تقسيم خبر واحد به مشهور و مستفيض و عزيز و غريب، صحيح، حسن، محفوظ، شاذ، معروف، منكر، متابع، شاهد، مختلف الحديث، ناسخ و منسوخ، مردود، معلق، مرسل، معضل، منقطع، مدلّس، متروك، معلل، مدرج، مقلوب... تعريف صحابى، تابعى، محضرم، انواع متن برحسب گوينده، تحمل حديث، طبقات روات، جرح و تعديل، معرفة الاسماء و الكنى.
وى در اين كتاب به توضيح مطالب پيچيده اى كه براى مبتديان روشن نبوده است، پرداخته و به زياداتى ـ كه بر نظرات گذشتگان طرح كرده ـ اشاره كرده و به جمع آورى مهمترين مطالبى كه تا زمان وى در مصطلح الحديث متداول بوده پرداخته است. تفاوت كتاب ابن حجر با مقدمه ابن صلاح در اين است كه كتاب ابن حجر، يك متن آموزشى است، لذا تفصيلات و زوايد در آن نيست. به علاوه، تنظيم و طبقه بندى و تدوين مطالب در كتاب ابن حجر به خوبى ارائه شده است.
تقسيم بندى ها در كتاب ابن حجر چنين است :
خبر واحد:
1- مستفيض،
2- عزيز،
3- غريب (مفرد).
خبر واحد :
1- صحيح،
2- حسن،
3 ـ ضعيف.
ضعيف :
1- ضعف به اعتبار فقدان سند،
2- ضعف به اعتبار مشكل راوى.