جلد: 4
نويسنده: محمد هدايي
شماره مقاله:1619
اِبْن ِ قاسِم ، يحيى بن حسين بن قاسم بن محمد بن على (ح 1035- ح 1100ق /1626-1689م )، مورخ ، محدث و نويسندةزيدي اهل صنعا. وي در خاندان امامان يمن كه در ميان اعضاي آن برخى اهل دانش نيز بودند، زاده شد (ابن زباره ، 2/854 - 855)، جدّ وي منصور بالله تركها را از يمن بيرون راند (سيد، 246). او نزد گروهى چون حسين بن محمد تهامى و احمد بن على شامى و احمد بن صالح عنسى دانش آموخت (همانجا؛ شوكانى ، 2/328). ابن قاسم پس از آموختن علوم متداول چون حديث و فقه به تدريس و تأليف و روايت حديث روي آورد و در همة عمر جز بدين امور نپرداخت و با آنكه اشتغال به مشاغل دولتى و امور ديوانى برايش ممكن بود، از اينگونه امور دوري گزيد (حبشى ، مصادر، 57؛ ابن زباره ، 2/855). كسان بسيار از او روايت حديث كرده اند (ابن زياره ، همانجا؛ عاشور، 7).
ابن قاسم در روزگار فرمانروايى عمويش متوكل على الله اسماعيل (1054-1087ق /1644-1676م )، سومين امام صنعا، اعتبار بسيار يافت . وي از بيعت با متوكل خودداري كرد بى آنكه مورد اعتراض او قرار گيرد. ابن قاسم مخالفتى نيز با متوكل ابراز نمى كرد و نزد او آمد و شد مى كرد و جزية يهوديان صنعا به او اختصاص داشت (ابن زباره ، همانجا). وي در صنعا درگذشت (شرف الدين ، 1/282) و در مغرب صنعا به خاك سپرده شد (ابن زباره ، 2/856).
ابن قاسم مورخى بزرگ ، و پژوهشگري پركار و آگاه بود. دقت نظر او را در نقل اقوال تاريخى و وسعت اطلاع وي را در علوم دينى ستوده اند (سيد، شوكانى ، شرف الدين ، ابن زباره ، همانجاها). معاصران او از ذكر شرح حال او خودداري كرده اند. به گفتة شوكانى (همانجا) ممكن است علت اين سكوت ، اهتمام بسيار ابن قاسم به احاديث صحيح و جملات او به مخالفان اينگونه احاديث بوده باشد.
از ابن قاسم آثار زيادي برجاي مانده است : عمدة اين آثار را پژوهشهاي تاريخى و شرح حال بزرگان يمن ، خاصه رجال زيديه و تحقيقات و آراء دينى و مذهبى و احاديث و شرح كتب دينى (از جمله ) شرح مجموع زين بن على (ع )) تشكيل مى دهد (شوكانى ، ابن زباره ، همانجاها). دسترسى او به منابع تاريخى گوناگون و همزمانيش با نخستين دورة مبارزات مردم يمن برضد دولت عثمانى كه يمن را زير سيطره داشت ، آثار تاريخى او خصوصاً مهم ترين و مفصل ترين كتابش انباء ابناء الزمان فى تاريخ اليمن را به دائرةالمعارف تاريخ يمن در قرون وسطى مبدل ساخته است (عاشور، 7). بيشتر آثار ابن قاسم به چاپ نرسيده است ، اما نسخ خطى آنها در كتابخانه هاي گوناگون خصوصاً كتابخانة جامع كبير صنعا موجود است .
آنچه از آثار ابن قاسم چاپ شده ، عبارت است از:
1. بخشى از انباء، كه حوادث سالهاي 280 تا 322ق /893 تا 934م را در بر مى گيرد و در 1936م در لايپزيگ به چاپ رسيده است . متن اصلى كتاب با ولادت پيامبر (ص ) و شرح وقايع تاريخ اسلام آغاز مى شود و سپس به بررسى سال به سال تاريخ يمن تا 1046ق /1636م مى پردازد (سيد، 247).
2. غاية الامانى فى اخبار القطر اليمانى ، كه خلاصه اي است از انباء كه به دست خود نويسنده فراهم آمده و بسياري از شرحها و تفصيلات متن اصلى ، خصوصاً مطالب مربوط به فرق و مذاهب گوناگون ، از آن حذف شده است (سيد، 248). با اينهمه اين اثر نيز، چه در متن و چه در حواشى ، اطلاعات تاريخى سياسى ، اجتماعى ، فرهنگى و اقتصادي گرانبهايى دربارة روزگار گذشتة يمن به دست مى دهد (عاشور، 9-10). به گفتة عاشور (ص 10) مسائل اجتماعى ، اقتصادي و سياسيى كه ابن قاسم در كتاب خود ذكر كرده ، به خصوص اشارات او به آغاز غرس درخت قات و قهوه و پيدايش سلاحهاي آتشين در يمن و نيز طرح مسألة نفوذ اروپا (پرتغال ) در درياي هند و بحر احمر، كتاب او را از اهميت فراوان برخوردار كرده است . اين كتاب به اهتمام سعيد عبدالفتاح عاشور و محمد مصطفى زياده در قاهره به طبع رسيده است .
آثار خطى او زياد و پاره اي از آنها به اين شرح است :
1. بهجة الزمن فى حوادث اليمن . اين كتاب به منزلة ذيل كتاب انباء است و حوادث تاريخ يمن را تا سال 1099ق /1688م دنبال كرده است (ابن زباره ، 2/856)؛
2. العبر فى اخبار من مضى و غبر يا العبر فى ملوك الحمير، كه نسخه اي از آن در آصفيه موجود است (آصفيه ، 131)؛
3. طبقات الزيدية، كه به الطبقات الزهر فى اعيان العصر نيز مشهور است و زندگى نامة بيش از 5 هزار تن از رجال زيدي و هادوي يمن و ديلم را در مدت 10 قرن از 42 منبع كه بسياري از آنها ناياب است ، جمع آوري كرده است كه شامل اطلاعات دقيق و ارزنده اي است (سيد، 248)؛
4. اصول فرق الاسلام (صنعا، 2/531)؛
5. البيان لما فى من القرآن (صنعا، 1/107- 108)؛
6. التقرير فى اصول الامامة (صنعا، 2/574)؛
7. رسالة فى انتقاد المتوكل على الله اسماعيل ، در برخى مسائل فقهى (صنعا، 3/1055)؛
8. ورقات فى مناقب اهل البيت (صنعا، 4/1830).
براي آگاهى از ساير آثار او به ويژه به فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبير، مراجعه شود (نك: صنعا، جم).
آصفيه ، خطى ؛ ابن زبارة الحسنى ، محمد، نشر العرف لنبلاء اليمن بعد الالف ، قاهره ، 1376ق ؛ ابن قاسم ، يحيى ، غاية الامانى فى اخبار القطر اليمانى ، به كوشش سعيد عبدالفتاح عاشور و محمد مصطفى زياده ، قاهره ، 1388ق / 1968م ؛ حبشى ، عبدالله محمد، مراجع تاريخ اليمن ، دمشق ، 1972م ؛ همو، مصادر الفكر العربى الاسلامى فى اليمن ، صنعا، مركز الدراسات اليمنية؛ سيد، فؤاد، مصادر تاريخ اليمن العربى الاسلامى فى اليمن ، قاهره ، 1974م ؛ شرف الدين ، احمد حسين ، تاريخ اليمن الثقافى ، صنعا، 1387ق /1967م ؛ شوكانى ، محمد، البدر الطالع ، بيروت ، 1348ق ؛ صنعا، خطى ؛ عاشور، سعيد عبدالفتاح ، مقدمه بر غاية الامانى (نك: ابن قاسم در همين مآخذ)؛ النشرة المصرية للمطبوعات ، المجلد السنوي 1968م (القسم الاول المطبوعات العربية)، قاهره ، 1969م . محمد هدايى