و اثنى عليهم بثناء مستطاب . حقا كه اين كلام كامل قوشچى خيلى بلند مرتبه است .
وى گويد : فضل اين دانشمندان و انديشمندان فلكى همين بس كه در ميان راههاى گوناگون احتمالات ممكن براى ضبط احوال كواكب با همه اختلافات احوال آنها راهى را برگزيدند كه هرگاه بخواهند مواضع كواكب و اتصالات آنها را با يكديگر تعيين كنند توانند آنچنان كه با حس و عيان مطابقت كند مطابقتى كه عقول و اذهان حيران بماند و هر كس در احوال اظلال بر سطوح رخامات تامل كند گواهى دهد كه كارى بسيار شگفت است و آن بزرگ مردان را بستودنى پاكيزه خواهد ستود . يك محاسب فلكى وقوع كسوفى يا خسوفى يا هلالى را قبل از وقوع چنان بدقت خبر مى دهد كه با عيان مطابقتى تام دارد مطابقتى كه ديگران انگشت حيرت بدندان گيرند .
و شما آقايان در آتيه نزديك بتوفيق خداوند سبحان به محاسبت و استخراج از ازياج و به احوال اظلال بر سطوح رخامات بخوبى دست مى يابيد و آنگاه بهتر و بيشتر به عمق صدق و حقيقت اين كلمات پى مى بريد . و مى دانيد كه سخن ما در علم هيئت است كه مبتنى بر اساس قواعد استوار رياضى و قضاياى پايدار هندسى است نه در علم تنجيم يعنى رشته احكام نجومى بدان تبصره كه در درس پنجاه و يكم گفته آمد . آرى بحث از فلك مجسم در طبيعيات فلسفه براى اثبات محدد الجهات بميان آمده است به تفصيلى كه در فصل سيزدهم و چهاردهم مقالت سوم طبيعيات شفاء ( ص 116 122 ط 1 چاپ سنگى ايران ) و در نمط دوم اشارات گفته آمد . و ما در درسهاى فلسفه و حكمت شفا و اشارات و اسفار گفته ايم كه اثبات محدد الجهات آنگاه درست آيد كه فرود آمدن اشياى سنگين را از فراز به نشيب به فوه جاذبه زمين ندانيم و در ديگر نوشته هاى خود چون نكته 107 هزار و يك نكته و عين 24 عيون مسائل نفس گفته ايم كه ثابت بن قره در صدر اسلام قائل به قوه جاذبه ارض بوده است و برخى از پيشينيان نيز بر اين عقيدت بوده اند كه ميل كلوخ مثلا بزمين نه براى آنست كه ذاتا طالب مركز باشد چنان كه در بحث ميل طبيعيات فلسفه گفته اند بلكه جنسيت سبب انضمام است .
ثابت گويد : اگر فرض كنيم زمين پراكنده و متلاشى شود و اجزاى آن را رها كنند همه ميل بسوى يكديگر مى كنند و هر جا به يكديگر رسيدند و مى ايستند . اين نظر ثابت را حاجى متاله سبزوارى در شرح اسماء در بند ششم آن ([ يا من استقرت الارضون باذنه ])( ص 53 ط 1 ناصرى ) نقل كرده است كه : و قال ثابت بن قرة سببه اى سبب الجذب طلب كل جزء موضعا يكون فيه قريه من جميع الاجزاء قربا متساويا اذ عنده ميل المدرة الى السفل ليس لكونها طالبة للمركز بالذات بل لان الجنسية منشأ الانضمام فقال : لو فرض ان الارض تقطعت و تفرقت فى جوانب العالم ثم اطلقت اجزائها لكان يتوجه بعضها الى بعض و يقف حيث يتهيا تلاقيها . و بعد از ثابت به چند قرن