طرف مقابل كه از افق مرتفع است در فضاى هواى رقيقتر است و انكسار نور كمتر و لاجرم دو پهلوى قرص بر افق به يك نسبت منكسر مى گردد و چنان نمايد كه قرص آنها از يكجهت باريكتر باشد و بشكل بيضى نمايد . از جمله كائنات الجو و آثار علوى قوس قزح است كه آن را بفارسى قلمى كتابى ([ آدينده])گويند بر وزن پاك بنده . و آن را([ كمان رستم])نيز خوانند . و بفارسى رائج فعلى([ رنگين كمان])گويند . در طبيعيات كتب فلسفى و رسائل جداگانه آثار علوى از سبب پيدايش آن بحث كرده اند . فصل سوم از مقاله دوم فن پنجم طبيعيات شفاء در پيدايش هاله و قوس قزح است ( ج 1 چاپ سنگى ص 263 ) هاله را خرمن ماه گوييم . حكيم خواجه ابوحاتم مظفر اسفزارى كه در نيمه دوم قرن پنجم و اوائل قرن ششم هجرى مى زيست در فصل يازدهم رساله فارسى بسيار ارزشمندش در آثار علوى يعنى همان كائنات الجو از پديد آمدن قوس و قزح بحث فرموده است ( ص 18 22 ط 1 بتصحيح و تحشيه مرحوم مدرس رضوى ) .
باب هفتم رساله آثار علوى شرف الدين محمد مسعود مروزى نيز در پديد آمدن قوس قزح است . وى گويد : خواجه امام اسفزارى آنرا فحص كرده است و در آثار علوى خويش آورده است و بر آن مزيدى نيست . و نيز باب دوم رساله سنجريه زين الدين عمر بن سهلان ساوجى در پيدا آمدن خرمن ماه و كمان رنگين است . اين دو رساله فارسى در آثار علوى با ديباچه و تصحيح و حواشى بكوشش استاد محمد تقى دانش پژوه حفظه الله تعالى در 1337 هجرى خورشيدى در يك مجلد بطبع رسيده اند . غرض اين كه پيدايش خرمن ماه و رنگين كمان و مانند آنان از انعكاس نور است . خواجه طوسى در شرح فصل سى ام نمط ششم اشارات در محو قمر يعنى كلف آن گويد : اما القمر فان لم يكن محوه خيالا بتراءى فيه بالانعكاس كما ترى من الهالات و قسى قزح الخ . ( ص 166 ط شيخ رضا ) در ديوان راقم آمده است :
عناوين مجازى آدينده است به نزد مردم اهل طريقت خيالى بيش نبود آدينده تو پندارى كه مى باشد حقيقت جهت انكسار نور در جو است كه هيچ ستاره اى در جاى واقعى خويش ديده نمى شود و ارتفاع مرئى آنها از سطح افق نسبت بارتفاع حقيقى آنها متفاوت مى گردد مگر آنكه در سمت الراس باشد . بواسطه انكسار نور است كه ماه شب چهارده هنگام غروب قبل از آن كه آفتاب غروب كرده باشد بالاى افق ديده مى شود . و غريب تر رؤيت خسوف بدر است قبل از غروب آفتاب . درجات انكسار نور را بحسب درجات ارتفاع مختلف يافته اند : در زيج محمد شاهى جدولى ترتيب داده شده است كه مقدار انكسار نور را از افق تا بارتفاع نود درجه آورده است