مفاهيم ارزشى نباشد؟ و كدام محدوده از قلمرو شعر فارسى را مى توان سراغ كرد كه حضور شهروندان شعر آيينى را به رسميّت نشناسد؟ و يا با آغوشى گشاده مَقدم آنان را گرامى ندارد؟! شـعر آيينى را مى توان به نخل بالنده و تناورى همانند كرد كه از ديرباز در جاىْ جاى گستره زبان پارسى ، ريشه دوانيده است و عمرى به قدمت شعر مكتوب درى دارد.

اگر تاريخ شعر مكتوب درى را مرور كنيم ، به ديرسالى شعر آيينى و قدمت زمانى آن ، پـى خـواهـيـم بـرد.

هر چند حنظله بادغيسى (متوفّى 220 ه‍ . ق) ، محمود ورّاق هروى (متولّد 221 ه‍ . ق) ، محمّد بن وصيف سگزى (معاصر يعقوب ليث صفّارى) ، پيروز مشرقى (متولّد 283 ه‍ . ق) ، بـوسـليـك گـرگـانى (معاصر عمرو ليث)از پيشگامان شعر فارسى به شمار مى روند، ولى متاءسّفانه به خاطر آثار بسيار معدودى كه از آنان به جاى مانده ، نـمـى تـوان ارزيـابـى دقـيـقـى در مـورد آثـار آنـان ارائه كـرد و از هـمـين روى از رودكى سمرقندى (متولّد 329 ه‍ . ق)به عنوان پدر شعر فارسى و بزرگترين شاعر فارسىْ زبـان يـاد مـى كـنـنـد كـه در سده چهارم و در دوره سامانيان توانست آثار ماندگارى را در مقوله هاى : پندى ، داستانى ، مدحى و ماتمى بيافريند و بزرگ ترين كار ادبى خود را كـه نـظـم داسـتـان پـنـدآمـوز (كليله و دمنه)بود، سامان دهد كه متاءسفانه به جز ابيات مـعـدودى از آن ، از تـاراج روزگـار، جـان به در نبرده است .

البتّه برخى از محقّقان نظر ديـگـرى داشته و شعر ابو جعفر قمى را بر شعر رودكى سمرقندى و نظاير او، ترجيح مى داده اند(79).

1ـ موضوعات شعر آيينى

دامـنـه شـعـر آيـيـنـى در زبان فارسى ، بسيار گسترده است و على رغم كسانى كه سعى دارند شعر آيينى را موضوعاً به مقوله هاى مناقبى و ماتمى ، محدود كنند به خاطر ارتباط تـنـگـاتنگى كه موضوعات توحيدى ،نيايشى ، عرفانى ، اخلاقى ، حِكَمى ، اجتماعى نيز بـا تـعـاليـم اسـلامى و باورهاى دينى دارند، مى توان آنها را در قلمرو شعر آيينى مورد مـطـالعه قرار داد و براى هر يك از اين عناوين ارزشى ، حوزه خاصّى را در شعر پارسى در نـظـر گـرفت ، و از همين رو است كه قدمت شعر آيينى را بايد با شعر مكتوب فارسى يكسان دانست .

اگـر مـفاهيم ارزشى و كليدى مطرح در شعر آيينى را ـ به معناى تعميمى و نه اصطلاحى آن ـ از شـعـر فـارسـى بـگـيـريم ، جز آثار منظوم عاطفى و عاشقانه و داستانى چه مطلب قـابـل ارايـه اى بـاقـى مى ماند؟ و اگر مفاهيم ارزشى در شعر فارسى را برگرفته و مـتـاءثّر از تعاليم اسلامى ندانيم ، كدام ماءخذ معتبرى را در اختيار داريم تا در مقام اثبات مـدّعـاى خـود بـه آن اسـتـنـاد كـنـيم ؟ مگر آنكه بر مفاهيم متعالى و مشترك در اديان آسمانى اصـرار ورزيـم ، كـه در ايـن صورت نيز بر صبغه دينى اين مفاهيم ارزشى پاى فشرده ايم و مفهوم تعميمى شعر آيينى را پذيرفته ايم .

چون موضوع اين اثر، بررسى مسائل مربوط به شعر عاشورا است و پرداختن به ساير مـوضـوعـات مطرح در شعر آيينى ، ما را از هدف اصلى دور مى كند، بررسى تفصيلى اين گونه مقولات را به فرصت موسَّعى وامى گذاريم .

2ـ چهره هاى شاخص شعر آيينى تا سده نهم

در ايـنـجـا نـاگـزيـريـم كـه از پـيشگامان شعر آيينى در حوزه هاى : توحيدى ، نيايشى ، عـرفـانى ، اخلاقى ، اجتماعى و مناقبى به صورت گذرا و فهرست وار ياد كنيم و براى پرهيز از اطاله كلام ، فقط به ذكر نام شعراى سده چهارم تا اواخر سده (نهم)كه داراى آثار منظومى در موضوعات متنوّع شعر آيينى بوده اند، بسنده كنيم :

رودكـى سـمـرقـنـدى (متولّد 329 ه‍ . ق) ، ابوالحسن شهيد بلخى (متولّد 325 ه‍ . ق) ، ابو طـيـّب مـحـمـّد مُصعبى (سده چهارم) ، بوشكور بلخى (سده چهارم) ، ابومنصور محمّد دقيقى (مـتـولّد 368 ه‍ . ق) ، ابـوبـكـر مـحـمـّد خسروى (سده چهارم) ، حكيم ابوالقاسم فردوسى (329 ـ 411)، مـحـمـّد عبده (متوفّى 483 ه‍ . ق) ، ابوالحسن على فرّخى سيستانى (متوفّى 429 ه‍ . ق) ، عـنـصـرى (مـتـولّد 431 ه‍ . ق) ، ابـو نـظـر عـسـجـدى مـروزى (اوايـل سـده پـنـجـم) ، مـسـعـود غـزنـوى (نـيـمـه اوّل سـده پـنـجـم) ، عـيـّوقـى (نـيـمـه اوّل سده پنجم) ، ابو سعيد ابوالخير ميهنه اى (357 ـ 440)، فخرالدّين اسعد گرگانى (نـيـمـه اوّل سـده