قديمي ترين تحقيق تاريخي مربوط به حرم، كه به دست ما رسيده دو كتاب است; نخست «اخبار مكّه» از ازرقي و دوّمي «اخبار مكّه در گذشته و حال» از فاكهي كه هر دو در قرون اوليّه زندگي مي كرده اند. تحقيقات و اشارات موجود و مرتبط با بحث ما، در هر دو كتاب شبيه بهم است. هيچكدام مباحث مربوط به حدود حرم را در شكل بحث مستقل نياورده اند. شايد بدان جهت كه «علائم» در زمان آن دو، مشهور بوده اند. هر دو سيزده مورد مشخص را در حدود حرم ذكر كرده اند.
فاكهي بحث مهمّي زير عنوان:
«درّه هايي كه از آنها سيلاب حلّ به حرم وارد مي شود» گشوده كه ازرقي آن را كنار گذاشته است. وي يادآور شده است كه بجز در منطقه تنعيم همواره سيلاب درّه هاي حرم به حلّ جاري مي شود و فقها نيز بر اين باور بوده و آن را يكي از امتيازات حرم مي شمردند ولي فاكهي به تحقيق پرداخته و واقعيّت را غير از آن يافته است. بحثي مستقل نگاشته و جريان سيلاب در هفت درّه از حلّ به حرم را ثابت كرده است واقعيّت هم نظر فاكهي را تأييد مي كند. ازرقي و فاكهي، هردو از شش ورودي به مكّه، كه در همه آنها علائمي وجود دارد، ياد كرده اند و آنها عبارتند از: مدينه، يمن، جدّه، طائف، عراق و جعرانه. غير از فاكهي و ازرقي، علماي ديگر نيز در زمينه ضبط مواضع «حدود حرم» تلاش هايي انجام داده اند; از قبيل محب الدين طبري (متوفاي 694 هـ . ق.) تقي الدين فاسي (متوفاي 832 هـ . ق.). و در روزگار ما ابراهيم رفعت فاصله حدّ حرم را از راه طائف 18333 متر، از سوي عراق 13353 متر، از طريق تنعيم (راه مدينه) 6148 متر و از سمت يمن 12009 متر تعيين كرده است. بسياري از فقها بر اين باورند كه حدود حرم توقيفي بوده و از قبل از عصر پيامبر ـ ص ـ معيّن بوده است. بنابراين نمي شود گفت كه بايد مستقيم، منحي، شكسته، دايره اي و امثال آن ساخت، بلكه لازم است حد حرم را هر جا كه هست ـ نزديك يا دور از حرم ـ و در هر جايي كه نشانه ها را گذاشته اند دانست.و حق انتخاب در اين امر، از آن خداست و جاي اجتهاد نيست. دكتر بن دهيش به شناسايي نشانه ها پرداخته و 934 نشانه را شناسايي كرده است و معلوم شده كه محيط حرم 127 كيلومتر است كه از «قرن الأعفر» شروع و پس از دور زدن به همانجا ختم كرده است. و مساحت حرم بر اساس نقشه هوايي 550300 متر مربع مي باشد.
لطفا منتظر باشید ...
