سیر نگارش های اهل سنت در حوزه مصطلح الحدیث (1) نسخه متنی

1-مصطلحات حديث،

2- اوصاف راويان و متعلقات آن.

مطالب كتاب شامل : فضيلت علم حديث و تعريف آن، متن، سند، اسناد، حديث و اقسام آن، متواتر و شروط و آحاد و اقسام آن، صحيح، حسن، ضعيف و تعريف هر يك، مسند، متصل، مرفوع، مفرد، غريب، عزيز... ناسخ و منسوخ، موقوف، مقطوع، مرسل و حجيت آن، معضل معلّل، تدليس، مضطرب، مقلوب، موضوع و كيفيت شناخت آن، اوصاف دوات، عدالت، ضبط ألفاظ جرح و تعديل، طرق تحمل حديث، اسماء الرجال و طبقات العلماء، صحابى، تابعان كنى، القاب، اصحاب كتب حديث مورد اعتماد، آداب شيخ و طالب و... است.

اين كتاب از منابع مهم مصطلح الحديث بويژه پس از طيبى است.

21 . الموقظة فى علم مصطلح الحديث، الامام الحافظ المحدث المؤرخ شمس الدين محمّد بن احمد الذهبى (673 ـ 748ق)، عبدالفتاح ابوغُدّة، حلب: مكتبة المطبوعات الاسلامية ؛ بيروت : حلب دار البشائر الاسلامية، چاپ دوم، 1412 ق / 1991 م.

مطالب كتاب شامل : حديث صحيح، حسن، ضعيف، مطروح، موضوع، مرسل،
معضل، منقطع، موقوف، مرفوع، متصل، مسند، شاذ، منكر، غريب، مسلسل، معنعن، مدلّس، مضطرب، معلّل، مدرج، الفاظ الأداء، مقلوب، آداب بحث و آداب محدث و مؤتلف و مختلف است.

كتاب بدون مقدمه اى از مؤلف و با تعريف حديث صحيح آغاز مى شود. در اين كتاب 24 نوع از انواع علم مصطلح الحديث ذكر و شرح شده است.

در بخش اصطلاحات حديثى، ابتدا به تعريف آن مى پردازد و در صورتى كه بيش از يك تعريف وجود داشته باشد، همه آنها را ذكر كرده و آن گاه، تعريف را نقد و بررسى مى كند. مثلاً در تعريف حسن، تعريف خطّابى و ترمذى را بيان و آنها را نقد مى كند و آن گاه، تسميه حديث به وسيله ابن صلاح را بيان و بررسى مى كند. در پايان تعريف هر مورد، نمونه هايى نيز ذكر مى كند.

اين كتاب در حقيقت، تلخيص كتاب الاقتراح ابن دقيق العيد است، كه اقتراح نيز از مختصرات مقدمه ابن صلاح است.

22 . اختصار علوم الحديث، الحافظ اسماعيل بن عمر الشهير بابن كثير (701 ـ 774ق)
اين كتاب در عين ايجاز و اختصار، مستدركى بر كتاب ابن صلاح نيز به شمار مى رود. مؤلف، علاوه بر تلخيص مقدمه ابن صلاح نظر خود را نيز افزوده است. اين كتاب به وسيله محدث معروف، احمد محمّد شاكر شرح مختصرى شده است.

23 . الباعث الحثيث شرح اختصار علوم الحديث، احمد محمّد شاكر، مصر : مطبعة محمّد على صبيح، چاپ سوم، 1370ق / 1951م.

در اين كتاب، اختصار علوم حديث در متن و شرح آن، الباعث الحثيث، در پاورقى آمده است.

24 . النكت على مقدمة ابن الصلاح، بدر الدين الزركشى (م 794 ق)، تحقيق : دكتر زين العابدين بن محمد بدا، رياض: مكتبة أضواء السلف، 1419 ق.

اين كتاب شرحى بر مقدمه ابن صلاح است. روش زركشى اين است كه عباراتى را ذكر مى كند و سپس مى نويسد : «فيه امور»، آن گاه مورد به مورد بحث مى كند.

25 . الشذّ الفَيّاح من علوم ابن الصلاح، الشيخ برهان الدين الأبناسى، إبراهيم بن موسى بن أيوب البرهان الأبناسى ( 725ـ 802 ق)، تحقيق : صلاح فتحى هَلَل ابو خُبَيْب، الرياض: مكتبة الرشد، چاپ اول، 1418 ق / 1998م.

كتاب شامل مطالب كتاب مقدمه ابن صلاح و عراقى است و در بردارنده :

صحيح، حسن، ضعيف، مسند، متصل، مرفوع، موقوف، مقطوع، مرسل، منقطع، معضل، تدليس، شاذ، منكر، اعتبار، شاهد، زيادات الثقات، افراد، معلل، مضطرب، مدرج، المختلق المصنوع، مقلوب، صفة من تقبل روايته و من ترد، كيفية سماع الحديث و تحمله و صفة، ضبطه، كتابة الحديث و كيفية ضبط الكتاب، صفة رواية الحديث و شروط أدائه، آداب المحدث، آداب طالب الحديث... كه تا 65 نوع از انواع علوم حديث را بر مى شمرد.

26 . المُقْنِع فى علوم الحديث، سراج الدين عمر بن على بن احمد الانصارى المشهور بابن المّلَقّن الشافعى (723 ـ 804 ق)، تحقيق : عبدالله بن يوسف الجديع، المملكة العربية السعودية: دار فوّاز للنشر، 1413 ق / 1992م.

اين كتاب نيز تلخيص كتاب ابن صلاح همراه با اضافاتى از مؤلف است، كه اضافات وى داخل قوس و يا با «قلت» مشخص شده است. انواع علوم الحديث در اين كتاب، همان 65 نوع كتاب ابن صلاح و با همان ترتيب است.

27 . محاسن الاصطلاح فى تضمين ابن الصلاح، الامام سراج الدين عمر بن اَسْلان البلقينى الشافعى (م 805 ق)، تحقيق : خليل المنصور، بيروت: دارالكتب العلمية، چاپ اول، 1420 ق / 1999 م.

اين كتاب، شامل اصل مقدمه ابن صلاح، همراه با توضيحات و تعليقات است. در بالاى هر صفحه، متن مقدمه ابن صلاح و در پايين، نص محاسن الاصطلاح آمده است. كتاب در 70 نوع نگاشته شده است. مواردى كه بلقينى بر كتاب ابن صلاح افزوده است عبارتند از :

1 . رواية الصحابة بعضهم عن بعض،

2- رواية التابعين بعضهم عن بعض،

3- معرفة من اشترك من رجال الإسناد،

4- معرفة أسباب الحديث،

5- التاريخ المتعلق بالمتون.

اين كتاب به وسيله دارالمعارف قاهره، همراه با مقدمه ابن صلاح با نام مقدمه ابن صلاح و محاسن الاصطلاح چاپ شده است.

تصحيح و چاپ جديد بر دست دكتر عائشة عبدالرحمن بنت الشاطى ء ارسال 1409ق/ 1989م، تصحيح و در تاريخ 1411 ق / 1990 م چاپ شده است.

در اين چاپ، مقدمه اى مفصل در باره ابن صلاح و بلقينى در ابتداى كتاب نگاشته شده است.

28 . التقييد و ا لايضاح، شرح مقدمه ابن الصلاح، الحافظ زين الدين عبد الرحيم بن الحسين العراقى(725، 806 ق) تحقيق : عبد الرحمن محمّد عثمان، دار الفكر، 1401 ق / 1981 م.

متن مقدمه ابن صلاح در بالا و شرح و توضيح عراقى در پاورقى آمده است.

دارالحديث للطباعة و النشر و التوزيعِ بيروت اين كتاب را به همراه كتاب المصباح على مقدمة ابن الصلاح، الشيخ محمّد راغب الطبّاخ در سال 1405 ق / 1984 م (چاپ دوم) چاپ كرده است.

29 . الفية الحديث الحافظ العراقى، ابوالفضل زين الدين عبد الرحيم بن الحسين (725 ـ 806ق)، تحقيق و تصحيح : احمد محمّد شاكر، بيروت: عالم الكتب ؛ قاهره: مكتبة السنة، چاپ دوم، 1408 ق/ 1988 م.