عمل ناشى از بيم او، برترى دارد. از جمله از امام على(عليه السلام)نقل شده است:
اميد به رحمت الهى قوى تر از خوف از او است; زيرا خوف تو از خداوند ناشى از گناهان تو است و اميدت به او ناشى از بخشايش او. پس بيم از تو و اميد از او است.(1)
و در دعاى جوشن كبير آمده است: «يا من سبقت رحمتُه غضبَه.»
سامان دادن به جهت گيرى نفسانى انسان نسبت به خويشتن، و به عبارت ديگر داشتن ارزيابى صحيح از كار خود، هدف دسته اى ديگر از مفاهيم عام در اخلاق اسلامى است. مهم ترين مفاهيمى كه بيانگر سامان مثبت جهت گيرى و ارزيابى انسان نسبت به خويش است، همانا «انكسار نفس» يا «خودشكنى» و «تواضع» است.
مراد از انكسار نفس و خودشكنى آن است كه انسان بدون اين كه خود را با ديگران مقايسه نمايد، خود را كوچك و پايين شمرده و خودپسند و از خود راضى نباشد. خودشكنى منشأ و مبناى تواضع است و بدون آن تواضع محقق نمى شود. بنابراين آنچه در باب فضيلت و منزلت تواضع بيان خواهد شد، همگى بر فضيلت فروتنى و خودشكنى نيز دلالت خواهد كرد، و شايد به همين دليل است كه در آيات و روايات، بيشتر بر «تواضع» تأكيد شده است و از انكسار نفس و كوچك شمردن خود كمتر سخن رفته است. ابعاد مختلف فضيلت انكسار نفس را در مقايسه با موانع آن و مفاهيم متضاد با آن به خوبى مى توان دريافت. اين موانع بدين قرارند:(2)
عُجب، خودستايى و غرور، موانع اصلى فروتنى و كوچك شمردن خويش است. از آن جا كه خودستايى در واقع از آثار و توابع خودپسندى است، بحث از موانع را بر محور خودپسندى و غرور سامان مى دهيم.
1. ابن ابى الحديد: شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 319، ح 666.
2. ر.ك: نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج 1، ص 343.