تفسیر کوثر

و اما فقهاى اهل سنت، از بعضى از آنها عباراتى نقل شده كه ظاهر آنها اين است كه غير از يهود نصارى و مجوس از كس ديگرى جزيه اخذ نمى شود.(1)

ابن قدامه مى گويد: گفته شده كه صابئين از نصارى هستند و گفته شده كه از يهودند و گفته شده كه بين يهود و نصارى هستند ولى سدى و ربيع گفته اند كه اهل كتاب هستند و شافعى در امر آنها توقف كرده و صحيح اين است كه در كار آنها نگاه كنيم اگر با يكى از دو اهل كتاب موافق بودند پس، از آنها هستند و گرنه، اهل كتاب نيستند.(2)

ماوردى گفته است كه از صابئين جزيه اخذ مى شود البته اگر آنها در اصول اعتقادى با يهود و نصارى موافقت داشته باشند اگر چه در فروع مخالفت كنند.(3)

اين در حالى است كه پيش از آنها، قاضى ابويوسف يكى از فقهاى مهم حنفيها گفته است: جزيه بر همه اهل ذمه از سرزمين سواد (عراق) و جز آنها از اهل حيره و ساير شهرها از يهود و نصارى و مجوس و صابئين و سامرى ها جز نصاراى بنى تغلب و اهل نجران، واجب است (4)

همچنين قاضى عبدالجبار معتزلى پس از رد اين سخن كه صابئين از نصارى هستند، مى گويد: از لحاظ شرعى، منعى وجود ندارد از اينكه آنها بر دين خود ابقاء شوند و از آنها جزيه گرفته شود هر چند كه سخن آنها با سخن اهل كتاب مغايرت داشته باشد.(5)

ما تصور مى كنيم علت اينكه بسيارى از فقها، صابئين را اهل ذمه نمى دانند اين است كه گمان مى كنند كه آنها مشرك و ستاره پرست هستند; به طوريكه در سخن شيخ طوسى در المبسوط آمده و شيخ مفيد هم به آن اشاره كرده است. در حالى كه مشرك بودن آنها به معناى اصطلاحى شرك ثابت نشده و بهترين دليل آن، سخنان پراكنده اى است كه درباره آنها گفته اند و همانطور كه در كلام صاحب جواهر و ديگران آمده گاهى آنها را از نصارى و گاهى از يهود و گاهى از مجوس پنداشته اند و گاهى دين آنها

1 - شوكانى، نيل الاوطار ج 8 ص 59

2 - ابن قدامه، المغنى ج 10ص 559

3 - ماوردى، الاحكام السلطانيه ص 143

4 - قاضى ابو يوسف، الخراج ص 122

5 - قاضى عبدالجبار، المغنى فى ابواب التوحيد ج 5 ص 153